ผ่าตัดทอนซิลและอะดีนอยด์ในเด็ก

ผ่าตัดทอนซิลและอะดีนอยด์ในเด็ก (Pediatric tonsillectomy and adenoidectomy) คือการนำเนื้อเยื่อบริเวณคอและหลังโพรงจมูกออก เพื่อบรรเทาทางเดินหายใจอุดกั้นขณะนอนหลับ หรือรักษาการติดเชื้อที่เกิดซ้ำตามข้อบ่งชี้ การผ่าตัดไม่ได้จำเป็นสำหรับเด็กที่ทอนซิลโตทุกคน แพทย์จะพิจารณาจากอาการ ความถี่ของการติดเชื้อ ผลต่อการนอนและการใช้ชีวิต รวมถึงความเสี่ยงของเด็กแต่ละคน

ผู้ประเมินและผ่าตัดควรเป็นแพทย์โสต ศอ นาสิกที่มีประสบการณ์ดูแลผู้ป่วยเด็ก โดยทำงานร่วมกับวิสัญญีแพทย์เด็กหรือทีมวิสัญญีที่มีความพร้อมสำหรับเด็ก

ผ่าตัดทอนซิลและอะดีนอยด์ในเด็ก คืออะไร

ต่อมทอนซิลเป็นเนื้อเยื่อสองข้างที่มองเห็นได้บริเวณด้านหลังลำคอ ส่วนต่อมอะดีนอยด์อยู่สูงขึ้นไปด้านหลังโพรงจมูก จึงมองไม่เห็นจากการอ้าปากตามปกติ ต่อมทั้งสองเป็นส่วนหนึ่งของระบบภูมิคุ้มกันและช่วยดักจับเชื้อโรค แต่ในเด็กบางคนอาจโตมาก ติดเชื้อบ่อย หรือกลายเป็นจุดที่รบกวนการหายใจและการนอน (health.mountsinai.org)

การผ่าตัดอาจนำออกทั้งสองต่อมพร้อมกัน หรือนำออกเพียงต่อมเดียวตามปัญหาที่พบ เช่น เด็กที่มีอะดีนอยด์โตจนคัดจมูกเรื้อรังอาจต้องเอาเฉพาะอะดีนอยด์ออก ขณะที่เด็กซึ่งติดเชื้อทอนซิลซ้ำหรือมีทอนซิลโตอุดกั้นคออาจต้องเอาทอนซิลออกด้วย

เป้าหมายสำคัญของการผ่าตัด ได้แก่

• เพิ่มพื้นที่ของทางเดินหายใจบริเวณจมูกและคอ
• ลดอาการกรนและการอุดกั้นขณะนอนหลับในเด็กที่มีข้อบ่งชี้
• ลดปัญหาจากการติดเชื้อทอนซิลซ้ำ
• ช่วยให้เด็กที่หายใจทางปากหรือจมูกอุดตันจากอะดีนอยด์โตหายใจสะดวกขึ้น
• ลดผลกระทบต่อการนอน สมาธิ พฤติกรรม การกิน หรือการเจริญเติบโต เมื่อปัญหาเหล่านี้สัมพันธ์กับการอุดกั้นทางเดินหายใจ

อย่างไรก็ตาม การผ่าตัดไม่รับประกันว่าอาการกรนหรือการติดเชื้อจะหมดไปทั้งหมด เด็กอาจกรนจากภูมิแพ้จมูก น้ำหนักเกิน โครงสร้างใบหน้า ลิ้น หรือสาเหตุอื่นได้ และยังสามารถติดเชื้อบริเวณคอจากไวรัสหรือแบคทีเรียหลังเอาทอนซิลออกแล้ว เพียงแต่ไม่มีการอักเสบของต่อมที่ถูกนำออกอีก

พ่อแม่บางคนกังวลว่าการนำทอนซิลและอะดีนอยด์ออกจะทำให้ภูมิคุ้มกันหายไป ต่อมทั้งสองมีบทบาทในระบบภูมิคุ้มกันจริง แต่ร่างกายยังมีเนื้อเยื่อน้ำเหลืองและกลไกป้องกันเชื้อโรคส่วนอื่นอยู่ การตัดสินใจจึงชั่งระหว่างประโยชน์จากการแก้การอุดกั้นหรือการติดเชื้อ กับความเสี่ยงจากการผ่าตัดและการดมยาสลบ

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

เด็กที่แพทย์อาจพิจารณาให้ผ่าตัด

การเห็นทอนซิลโตจากการส่องคอเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ แพทย์มักพิจารณาร่วมกับอาการและผลกระทบที่เกิดขึ้นจริง

หากสงสัยภาวะหยุดหายใจขณะหลับ แพทย์อาจขอคลิปขณะเด็กนอน ประเมินด้วยแบบสอบถาม หรือตรวจการนอนหลับในบางราย โดยเฉพาะเมื่ออาการกับขนาดทอนซิลไม่สอดคล้องกัน เด็กมีโรคประจำตัว หรือจำเป็นต้องประเมินความรุนแรงก่อนวางแผนผ่าตัด

สำหรับการติดเชื้อซ้ำ แพทย์จะดูบันทึกอาการแต่ละครั้ง ไม่ใช่พิจารณาจากคำว่า “เจ็บคอบ่อย” เพียงอย่างเดียว ข้อมูลที่มีประโยชน์ ได้แก่ วันที่ป่วย ไข้ ผลตรวจหาเชื้อ ลักษณะหนองที่ทอนซิล ต่อมน้ำเหลืองโต ยาที่ได้รับ การขาดเรียน และการนอนโรงพยาบาล

เด็กที่อาจยังไม่ต้องผ่าตัด

การเฝ้าดูอาการหรือรักษาสาเหตุก่อนอาจเหมาะกว่า หากเด็กมีลักษณะดังต่อไปนี้

• ทอนซิลโตแต่ไม่มีอาการอุดกั้น ไม่มีปัญหาการกลืน และไม่ได้ติดเชื้อซ้ำ
• กรนเฉพาะช่วงเป็นหวัด โดยไม่มีช่วงหยุดหายใจหรือผลกระทบในเวลากลางวัน
• อาการคัดจมูกมาจากภูมิแพ้และยังไม่ได้รับการรักษาอย่างเหมาะสม
• เจ็บคอไม่บ่อยหรือไม่มีหลักฐานว่าเกิดจากทอนซิลอักเสบซ้ำ
• อาการกำลังดีขึ้น และแพทย์เห็นว่าสามารถติดตามต่อได้อย่างปลอดภัย
• มีสาเหตุอื่นของการอุดกั้นที่การตัดทอนซิลหรืออะดีนอยด์ไม่น่าจะแก้ได้เพียงพอ

ภาวะที่อาจต้องเลื่อนหรือวางแผนเป็นพิเศษ

เด็กที่กำลังมีไข้ ไอมาก หายใจมีเสียงผิดปกติ หรือมีการติดเชื้อทางเดินหายใจใกล้วันผ่าตัด อาจต้องได้รับการประเมินใหม่ การเลื่อนผ่าตัดขึ้นกับความรุนแรงของอาการ ความเร่งด่วน และความเห็นของศัลยแพทย์กับวิสัญญีแพทย์ ไม่ควรปกปิดอาการเพราะกังวลว่าจะถูกเลื่อน

ภาวะต่อไปนี้ไม่ได้แปลว่าผ่าตัดไม่ได้เสมอไป แต่ต้องเตรียมความพร้อมและอาจต้องเฝ้าระวังในโรงพยาบาลนานขึ้น

• ความผิดปกติของการแข็งตัวของเลือด หรือมีเลือดออกง่าย
• เคยมีปฏิกิริยารุนแรงจากการดมยาสลบ
• โรคหัวใจ โรคปอด โรคระบบประสาท หรือโรคกล้ามเนื้อ
• ภาวะหยุดหายใจขณะหลับที่รุนแรง
• ความผิดปกติของเพดานปากหรือโครงสร้างใบหน้า
• น้ำหนักตัวมากเมื่อเทียบกับวัย
• การใช้ยาที่เพิ่มความเสี่ยงเลือดออก
• เด็กเล็กหรือมีความต้องการดูแลเฉพาะด้าน

แพทย์ผู้ผ่าตัดและวิสัญญีแพทย์เป็นผู้ตัดสินว่าควรผ่าตัดเมื่อใด ควรตรวจเพิ่มเติมหรือไม่ และควรกลับบ้านในวันเดียวกันหรือนอนเฝ้าระวัง

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

แจ้งประวัติให้ครบ

ผู้ปกครองควรเตรียมรายชื่อโรคประจำตัว การแพ้ยา ยาที่ใช้อยู่ และประวัติการรักษาเดิม แจ้งแพทย์หากเด็กหรือคนในครอบครัวเคยมีเลือดออกผิดปกติ เช่น เลือดกำเดาไหลหยุดยาก ช้ำง่าย เลือดออกมากหลังถอนฟัน หรือเคยมีปัญหาจากการดมยาสลบ

ยาบางชนิดอาจต้องหยุดหรือปรับก่อนผ่าตัด เช่น ยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ยารักษาเบาหวาน และอาหารเสริมหรือสมุนไพรบางชนิด อย่าหยุดยาเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาให้ตามชนิดยา โรคประจำตัว และความเสี่ยงของเด็ก

หากเด็กใช้ยาพ่น ยาควบคุมภูมิแพ้ หรืออุปกรณ์ช่วยหายใจ ควรถามว่าวันผ่าตัดต้องใช้ตามปกติหรือควรนำติดตัวมาหรือไม่

ปฏิบัติตามคำสั่งงดน้ำและอาหาร

เด็กต้องดมยาสลบ จึงต้องงดอาหารและเครื่องดื่มตามเวลาที่โรงพยาบาลกำหนด อาหารแข็ง นม และของเหลวแต่ละชนิดอาจมีเวลางดไม่เท่ากัน ให้ยึดคำสั่งเฉพาะของทีมรักษา ไม่ควรใช้เวลาจากประสบการณ์ผ่าตัดครั้งก่อนหรือคำแนะนำของผู้อื่น

หากเด็กกินหรือดื่มหลังเวลาที่กำหนด ต้องบอกเจ้าหน้าที่ตามจริง การผ่าตัดอาจต้องเลื่อนเพื่อป้องกันการสำลักอาหารเข้าสู่ปอดระหว่างดมยาสลบ

ดูแลสุขภาพก่อนวันผ่าตัด

หลีกเลี่ยงควันบุหรี่และควันจากบุหรี่ไฟฟ้า เพราะอาจระคายทางเดินหายใจ หากเด็กมีไข้ ไอมาก น้ำมูกมาก หอบ ท้องเสีย อาเจียน หรือสัมผัสโรคติดต่อใกล้วันผ่าตัด ให้โทรแจ้งโรงพยาบาลเพื่อรับคำแนะนำ

อธิบายกับเด็กด้วยภาษาที่เหมาะกับวัย เช่น บอกว่าจะไปโรงพยาบาลเพื่อช่วยให้หายใจหรือนอนหลับดีขึ้น และจะหลับระหว่างที่แพทย์ทำ ไม่ควรสัญญาว่า “ไม่เจ็บเลย” เพราะหลังผ่าตัดมักเจ็บคอ ควรบอกว่าจะมียาช่วยลดปวดและผู้ปกครองจะอยู่ดูแล

ของที่ควรนำไป

• บัตรประจำตัวและเอกสารสิทธิการรักษาของเด็ก
• ใบนัด ใบส่งตัว และผลตรวจที่โรงพยาบาลขอ
• รายชื่อยา อาหารเสริม และประวัติแพ้ยา
• ยาประจำตัวหรืออุปกรณ์ช่วยหายใจตามคำแนะนำ
• เสื้อผ้าที่สวมง่ายและของใช้จำเป็น
• ของที่ช่วยให้เด็กรู้สึกปลอดภัย เช่น ตุ๊กตาหรือผ้าผืนโปรด หากโรงพยาบาลอนุญาต
• เบอร์ติดต่อผู้ดูแลที่สามารถรับฟังคำแนะนำและพาเด็กกลับบ้านได้

ควรวางแผนให้มีผู้ใหญ่ดูแลเด็กอย่างใกล้ชิดหลังกลับบ้าน โดยเฉพาะช่วงแรกที่ยังง่วงจากยาสลบ ดื่มได้น้อย หรือมีความเสี่ยงเลือดออก

ขั้นตอนการผ่าตัด

1. ตรวจยืนยันและเตรียมดมยาสลบ

เมื่อมาถึงโรงพยาบาล เจ้าหน้าที่จะตรวจชื่อ ประวัติการแพ้ยา เวลาที่กินหรือดื่มครั้งล่าสุด และสัญญาณชีพ ศัลยแพทย์จะทบทวนแผนว่าจะนำทอนซิล อะดีนอยด์ หรือทั้งสองส่วนออก ผู้ปกครองควรถามให้ชัดหากยังไม่แน่ใจ

วิสัญญีแพทย์จะประเมินทางเดินหายใจ โรคประจำตัว และประวัติการดมยาสลบ เด็กจะได้รับยาสลบและมีการติดตามการหายใจ ชีพจร ความดัน และระดับออกซิเจนตลอดการผ่าตัด

2. เปิดทางเข้าทางปาก

การผ่าตัดทำผ่านทางปาก จึงโดยทั่วไปไม่มีแผลผ่าตัดที่ผิวหนัง ศัลยแพทย์ใช้อุปกรณ์ช่วยเปิดปากและมองเห็นบริเวณด้านหลังคอ เด็กไม่รู้สึกตัวระหว่างขั้นตอนนี้

3. นำต่อมทอนซิลออก

หากต้องเอาทอนซิลออก ศัลยแพทย์จะแยกต่อมออกจากเนื้อเยื่อด้านข้างของคอ อาจนำออกทั้งหมดหรือลดขนาดบางส่วนในกรณีที่เหมาะสม วิธีตัดและห้ามเลือดมีหลายแบบ การเลือกขึ้นกับข้อบ่งชี้ อายุเด็ก ประสบการณ์ของศัลยแพทย์ และอุปกรณ์ของสถานพยาบาล

การเอาออกบางส่วนอาจทำให้มีเนื้อเยื่อเหลืออยู่และอาจโตขึ้นได้ ส่วนการเอาออกทั้งหมดทำให้เกิดแผลในตำแหน่งทอนซิลมากกว่า แพทย์จะอธิบายว่าแนวทางใดเหมาะกับปัญหาของเด็ก

4. นำต่อมอะดีนอยด์ออก

อะดีนอยด์อยู่ด้านหลังโพรงจมูก ศัลยแพทย์จะนำเนื้อเยื่อส่วนที่กีดขวางออกผ่านทางปากและห้ามเลือด โดยต้องระวังบริเวณใกล้เคียง เช่น ช่องเปิดของท่อที่เชื่อมกับหูชั้นกลาง

ในเด็กที่มีความผิดปกติของเพดานปากหรือการพูด แพทย์อาจต้องปรับขอบเขตการเอาอะดีนอยด์ออก เพื่อลดความเสี่ยงที่เพดานอ่อนจะปิดกั้นระหว่างปากกับจมูกได้ไม่ดีหลังผ่าตัด

5. ห้ามเลือดและตรวจแผล

ศัลยแพทย์จะตรวจบริเวณผ่าตัดและห้ามเลือดให้เรียบร้อยก่อนจบ จากนั้นวิสัญญีแพทย์จะดูแลให้เด็กตื่นอย่างปลอดภัยและย้ายไปห้องพักฟื้น

6. เฝ้าดูอาการหลังผ่าตัด

ในห้องพักฟื้น เด็กอาจง่วง ร้องไห้ สับสน คลื่นไส้ หรือเจ็บคอได้ เจ้าหน้าที่จะติดตามการหายใจ ระดับออกซิเจน เลือดออก และความสามารถในการดื่ม

เด็กที่อาการคงที่ หายใจได้ดี ดื่มได้ และไม่มีเลือดออกอาจกลับบ้านได้ตามเกณฑ์ของโรงพยาบาล เด็กที่มีความเสี่ยงสูง อาการหยุดหายใจขณะหลับรุนแรง ดื่มไม่ได้ หรือมีโรคประจำตัวบางอย่าง อาจต้องนอนโรงพยาบาลเพื่อเฝ้าระวัง

ใช้เวลานานแค่ไหน

ตัวการผ่าตัดมักใช้เวลาน้อยกว่า 1 ชั่วโมงในรายที่ไม่ซับซ้อน แต่เวลาจริงขึ้นกับว่าจะทำหนึ่งหรือสองต่อม วิธีผ่าตัด การห้ามเลือด กายวิภาคของเด็ก และหัตถการอื่นที่ทำพร้อมกัน แหล่งข้อมูลต่างประเทศระบุว่าการนำทอนซิลและอะดีนอยด์ออกพร้อมกันมักเสร็จภายในช่วงดังกล่าว แต่ไม่ควรใช้เป็นเวลานัดหมายตายตัวสำหรับโรงพยาบาลในไทย (health.mountsinai.org)

เวลาที่ครอบครัวอยู่โรงพยาบาลจะนานกว่าตัวการผ่าตัด เพราะรวมการลงทะเบียน ประเมินก่อนดมยาสลบ เตรียมตัว และพักฟื้นหลังผ่าตัด ควรเผื่อเวลาเกือบทั้งวันแม้แพทย์วางแผนให้กลับบ้านวันเดียว

การผ่าตัดนี้ใช้การดมยาสลบ เด็กจะไม่รู้สึกตัวระหว่างผ่าตัด หลังตื่นอาจยังง่วง คลื่นไส้ เวียนศีรษะ หรือมีอารมณ์แปรปรวนชั่วคราว

เด็กบางคนกลับบ้านได้ในวันเดียวกัน ขณะที่บางคนต้องนอนเฝ้าระวังอย่างน้อยข้ามคืน ปัจจัยสำคัญ ได้แก่ อายุ ความรุนแรงของภาวะอุดกั้น โรคประจำตัว ระดับออกซิเจนหลังผ่าตัด การดื่มน้ำ ความปวด และระยะทางจากบ้านถึงโรงพยาบาล ทีมรักษาจะกำหนดตามความปลอดภัยของเด็ก ไม่ได้ขึ้นกับระยะเวลาผ่าตัดเพียงอย่างเดียว

พักฟื้นนานแค่ไหน

การเอาเฉพาะอะดีนอยด์ออกมักฟื้นภายในไม่กี่วัน ส่วนการเอาทอนซิลออก ไม่ว่าจะทำเดี่ยวหรือร่วมกับอะดีนอยด์ มักใช้เวลาฟื้นประมาณ 2 สัปดาห์ ระยะเวลาจริงขึ้นกับขอบเขตและวิธีผ่าตัด อายุเด็ก การควบคุมความปวด และความสามารถในการดื่มน้ำ (MedlinePlus)

แนวทางการฟื้นตัวโดยทั่วไป

คราบสีขาวหรือเทาบริเวณที่เคยมีทอนซิลมักเป็นส่วนหนึ่งของการสมานแผล ไม่ใช่หนองเสมอไป กลิ่นปากและปวดร้าวไปหูอาจเกิดจากแผลในคอ แม้หูไม่ได้ติดเชื้อ อาการเหล่านี้ควรค่อยๆ ลดลงตามการฟื้นตัว

ความปวดอาจไม่ลดลงเป็นเส้นตรง บางวันเด็กอาจเจ็บมากขึ้นเมื่อคราบแผลเริ่มเปลี่ยน แต่หากมีเลือดสด ไข้ต่อเนื่อง ดื่มไม่ได้ หรือเด็กซึมลง ต้องติดต่อทีมรักษา

การกินและดื่ม

การดื่มน้ำเป็นเรื่องสำคัญ เพราะเด็กที่เจ็บคออาจไม่อยากกลืนและเกิดภาวะขาดน้ำได้ เริ่มจากเครื่องดื่มหรืออาหารที่โรงพยาบาลอนุญาต อาหารอ่อนและเครื่องดื่มเย็นอาจช่วยให้กลืนสบายขึ้น ควรหลีกเลี่ยงอาหารแข็ง กรอบ คม เผ็ดจัด หรือเปรี้ยวจัด หากทำให้แสบแผล

ไม่จำเป็นต้องบังคับให้เด็กกินอาหารปริมาณมากในทันที แต่ควรติดตามว่าดื่มได้ ปัสสาวะได้ และไม่ซึม หากเด็กปฏิเสธของเหลวทั้งหมดควรติดต่อโรงพยาบาล

การใช้ยาแก้ปวด

ให้ยาตามชนิดและเวลาที่ทีมผ่าตัดสั่งเท่านั้น ไม่ควรเพิ่มยา เปลี่ยนยา หรือใช้ยาของพี่น้องร่วมกัน ยาบางชนิดอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกหรือไม่เหมาะกับเด็ก โดยเฉพาะยาที่มีแอสไพรินไม่ควรให้เองหลังผ่าตัด

หากยาแก้ปวดควบคุมอาการไม่ได้ เด็กอาเจียนยาทุกครั้ง หรือสงสัยว่าได้รับยาซ้ำ ให้โทรหาโรงพยาบาลแทนการปรับขนาดยาเอง

กลับโรงเรียนและออกกำลังกาย

เด็กบางคนอาจรู้สึกดีขึ้นภายในไม่กี่วัน แต่การเอาทอนซิลออกยังมีแผลที่ต้องใช้เวลาสมาน การกลับโรงเรียนมักพิจารณาเมื่อเด็กดื่มและกินได้เพียงพอ ไม่ต้องใช้ยาที่ทำให้ง่วง ไม่มีไข้ และทำกิจกรรมเบาๆ ได้ ระยะที่เหมาะสมมักอยู่ในช่วงประมาณ 1-2 สัปดาห์ ขึ้นกับชนิดการผ่าตัดและคำแนะนำของศัลยแพทย์ (MedlinePlus)

การวิ่ง เล่นกีฬา ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน หรือกิจกรรมที่เสี่ยงกระแทกควรรอจนแพทย์อนุญาต เพราะการออกแรงอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออก โรงเรียนควรทราบว่าเด็กเพิ่งผ่าตัดและควรติดต่อผู้ปกครองหากมีเลือดออกหรืออาการผิดปกติ

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดทอนซิลและอะดีนอยด์ทำบ่อยในเด็ก แต่ไม่ใช่หัตถการที่ปราศจากความเสี่ยง งานทบทวนทางการแพทย์ชี้ว่าตัวเลขภาวะแทรกซ้อน โดยเฉพาะเลือดออก แตกต่างกันมากระหว่างการศึกษา เพราะใช้เทคนิคผ่าตัด นิยาม และกลุ่มผู้ป่วยต่างกัน จึงไม่ควรนำอัตราจากต่างประเทศมาใช้ทำนายความเสี่ยงของเด็กคนหนึ่งโดยตรง (PubMed Central)

เลือดออก

เลือดออกเป็นภาวะแทรกซ้อนสำคัญที่สุด อาจเกิดทันทีหลังผ่าตัดหรือเกิดภายหลังระหว่างแผลกำลังสมาน เลือดสดจากปากหรือจมูก การบ้วนเลือด อาเจียนเป็นเลือด หรือเด็กกลืนถี่ผิดปกติอาจเป็นสัญญาณเตือน

เลือดออกบางรายหยุดเอง แต่บางรายต้องให้น้ำเกลือ ตรวจเลือด หรือกลับเข้าห้องผ่าตัดเพื่อห้ามเลือด ผู้ปกครองไม่ควรรอดูที่บ้านหากเห็นเลือดสด

ปัญหาการหายใจ

ทางเดินหายใจอาจบวม มีเสมหะ หรือยังอุดกั้นหลังตื่นจากยาสลบ เด็กที่มีภาวะหยุดหายใจขณะหลับรุนแรง โรคปอด โรคกล้ามเนื้อ หรือความผิดปกติของโครงสร้างใบหน้าอาจต้องได้รับการเฝ้าระวังมากขึ้น

อาการกรนอาจยังมีในช่วงแรกจากอาการบวม แต่หากหายใจลำบาก หน้าอกบุ๋ม มีเสียงผิดปกติ ริมฝีปากคล้ำ หรือปลุกไม่ตื่น ต้องขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน

ภาวะขาดน้ำ

เด็กอาจดื่มน้อยเพราะเจ็บคอ คลื่นไส้ หรือกลัวการกลืน สัญญาณที่ควรระวัง ได้แก่ ปัสสาวะน้อย ปากแห้ง ไม่มีน้ำตา ตาลึก ซึม หรืออ่อนแรง เด็กบางรายต้องกลับโรงพยาบาลเพื่อรับสารน้ำ

คลื่นไส้และอาเจียน

อาการอาจเกิดจากยาสลบ ความปวด หรือเลือดที่กลืนลงกระเพาะ อาเจียนเล็กน้อยในช่วงแรกอาจพบได้ แต่อาเจียนต่อเนื่อง ดื่มไม่ได้ หรืออาเจียนมีเลือดมากควรได้รับการประเมิน

การติดเชื้อและไข้

ไข้ต่ำช่วงสั้นๆ อาจพบได้หลังผ่าตัด แต่ไข้สูงหรือไข้ที่ไม่ลดลงร่วมกับเด็กซึม ปวดมากขึ้น หรือดื่มไม่ได้ อาจต้องตรวจหาการติดเชื้อหรือภาวะแทรกซ้อนอื่น ไม่ควรใช้ยาปฏิชีวนะที่เหลืออยู่เอง

ความเสี่ยงจากการดมยาสลบ

อาจเกิดอาการคลื่นไส้ อาเจียน เจ็บคอจากท่อช่วยหายใจ หรือปฏิกิริยาต่อยา ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงพบได้น้อยกว่าแต่ยังเป็นไปได้ วิสัญญีแพทย์จะประเมินความเสี่ยงจากสุขภาพเด็ก ประวัติครอบครัว และการติดเชื้อทางเดินหายใจก่อนผ่าตัด

เสียงพูดหรือเสียงขึ้นจมูกเปลี่ยน

หลังเอาอะดีนอยด์ออก เสียงอาจเปลี่ยนชั่วคราวเพราะช่องทางผ่านของอากาศเปลี่ยนไป เด็กส่วนใหญ่มักปรับตัวได้ แต่เด็กที่มีความผิดปกติของเพดานปากอาจเสี่ยงเสียงขึ้นจมูกหรือมีของเหลวย้อนขึ้นจมูกมากกว่า จึงควรแจ้งแพทย์หากเด็กเคยมีปัญหาการพูดหรือเพดานปาก

การบาดเจ็บต่อบริเวณใกล้เคียง

อาจเกิดการระคายหรือบาดเจ็บต่อริมฝีปาก ลิ้น ฟัน ข้อต่อขากรรไกร หรือเนื้อเยื่อในช่องปากจากเครื่องมือเปิดปาก ภาวะเหล่านี้ไม่พบบ่อย แต่ควรแจ้งทีมรักษาหากเด็กมีฟันโยก อุปกรณ์จัดฟัน หรือปัญหาขากรรไกรก่อนผ่าตัด

อาการไม่ดีขึ้นทั้งหมด

เด็กบางคนยังกรนหรือมีภาวะอุดกั้นหลังผ่าตัด โดยเฉพาะเมื่อมีน้ำหนักเกิน ภูมิแพ้ โครงสร้างทางเดินหายใจผิดปกติ หรือโรคประจำตัว อะดีนอยด์หรือเนื้อเยื่อทอนซิลที่เหลืออาจโตขึ้นได้ในบางราย หากอาการยังอยู่ แพทย์อาจประเมินการนอน จมูก น้ำหนัก และทางเดินหายใจส่วนอื่นเพิ่มเติม

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

พาเด็กไปแผนกฉุกเฉินหรือขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที หากมีอาการต่อไปนี้

• มีเลือดสดไหลจากปากหรือจมูก
• บ้วนหรืออาเจียนเป็นเลือดมาก
• กลืนถี่ผิดปกติ โดยเฉพาะระหว่างนอน ซึ่งอาจเกิดจากเลือดไหลลงคอ
• หายใจลำบาก หน้าอกบุ๋ม มีเสียงหายใจผิดปกติ หรือริมฝีปากเขียวคล้ำ
• ซึมมาก ปลุกยาก เป็นลม หรือมีอาการชัก

หากมีเลือดออก ให้เด็กนั่งตัวตรงและบ้วนเลือดออกหากทำได้ ไม่ควรให้กลืนเลือด และไม่ควรพยายามมองหรือแคะแผลเอง จากนั้นไปโรงพยาบาลทันที (MedlinePlus)

ติดต่อทีมผ่าตัดโดยเร็วหากเด็กมีอาการเหล่านี้ แม้ยังไม่มีภาวะฉุกเฉินชัดเจน

• ดื่มไม่ได้หรือปฏิเสธของเหลวต่อเนื่อง
• ปัสสาวะน้อย ปากแห้ง ไม่มีน้ำตา หรือซึมลง
• อาเจียนต่อเนื่องหลังช่วงแรกของการพักฟื้น
• ไข้ไม่ลดลงหรือสูงขึ้น
• ปวดมากแม้ให้ยาตามคำสั่งแล้ว
• มีกลิ่นปากหรืออาการปวดที่รุนแรงขึ้นร่วมกับไข้และอาการทั่วไปแย่ลง
• เสียงขึ้นจมูกหรือของเหลวย้อนออกจมูกที่ไม่ค่อยดีขึ้น
• กรนหรือหยุดหายใจต่อเนื่องหลังพ้นช่วงบวมจากการผ่าตัด

โรงพยาบาลอาจให้เกณฑ์อุณหภูมิ ระยะเวลา และช่องทางติดต่อเฉพาะ ควรยึดใบคำแนะนำของทีมผ่าตัดเป็นหลัก

ทางเลือกอื่น

การผ่าตัดไม่ใช่คำตอบสำหรับเด็กทุกคน ทางเลือกขึ้นกับว่าอาการเกิดจากการอุดกั้น การติดเชื้อ ภูมิแพ้ หรือสาเหตุอื่น

เฝ้าดูอาการ

เด็กที่กรนไม่มาก ไม่มีช่วงหยุดหายใจ เจริญเติบโตปกติ และไม่ได้ติดเชื้อบ่อย อาจติดตามอาการก่อน ทอนซิลและอะดีนอยด์อาจมีขนาดเปลี่ยนไปเมื่อเด็กโต แต่ต้องกลับมาประเมินหากกรนมากขึ้น มีช่วงหยุดหายใจ ง่วงผิดปกติ หรือกินได้น้อยลง

การถ่ายคลิปการนอนและจดบันทึกความถี่ของอาการช่วยให้แพทย์เห็นข้อมูลที่เกิดขึ้นที่บ้านได้ชัดขึ้น

รักษาภูมิแพ้และจมูกอักเสบ

หากอาการคัดจมูก หายใจทางปาก หรือกรนสัมพันธ์กับภูมิแพ้ แพทย์อาจให้หลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้น ล้างจมูก หรือใช้ยารักษาตามความเหมาะสม การรักษาจมูกอักเสบอาจช่วยลดอาการในเด็กบางคน แต่ไม่ทดแทนการผ่าตัดเมื่อมีการอุดกั้นรุนแรงหรือภาวะหยุดหายใจขณะหลับที่มีผลต่อสุขภาพ

รักษาการติดเชื้อเป็นครั้งๆ

อาการเจ็บคอส่วนหนึ่งเกิดจากไวรัสและไม่จำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะ หากสงสัยเชื้อแบคทีเรีย แพทย์อาจตรวจและให้ยาตามข้อบ่งชี้ เด็กที่ติดเชื้อไม่ถี่และฟื้นได้ดีอาจยังไม่ต้องผ่าตัด

ไม่ควรใช้ยาปฏิชีวนะที่เหลือจากครั้งก่อน เพราะอาจไม่ตรงกับสาเหตุและทำให้ประเมินอาการได้ยากขึ้น

ตรวจการนอนหลับหรือประเมินสาเหตุอื่น

เมื่ออาการไม่ชัดเจน แพทย์อาจแนะนำการตรวจการนอนหลับเพื่อดูการหายใจและระดับออกซิเจน ข้อมูลนี้ช่วยชั่งว่าควรผ่าตัดหรือเฝ้าดูอาการ

เด็กที่ยังอุดกั้นหลังผ่าตัดหรือมีปัจจัยอื่น อาจต้องควบคุมน้ำหนัก รักษาภูมิแพ้ ใช้อุปกรณ์ช่วยหายใจขณะหลับ หรือประเมินโครงสร้างทางเดินหายใจเพิ่มเติมตามสาเหตุ

ผ่าตัดเฉพาะส่วนหรือใช้วิธีผ่าตัดอื่น

บางรายอาจเอาเฉพาะอะดีนอยด์ออก เฉพาะทอนซิลออก หรือลดขนาดทอนซิลแทนการนำออกทั้งหมด ทางเลือกนี้ขึ้นกับตำแหน่งอุดกั้น ประวัติการติดเชื้อ ความเสี่ยงเลือดออก และแนวทางของศัลยแพทย์

ควรถามให้ชัดว่าเด็กจะได้รับการผ่าตัดส่วนใด เอาออกทั้งหมดหรือบางส่วน เหตุผลที่เลือกวิธีนั้น และหากอาการยังอยู่จะประเมินต่ออย่างไร

สิทธิการรักษา

สิทธิครอบคลุมการผ่าตัดหรือไม่ขึ้นกับข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ โรงพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และเงื่อนไขของแต่ละกองทุน ควรตรวจสอบก่อนกำหนดวันผ่าตัด เพราะการพบแพทย์ การตรวจการนอนหลับ การผ่าตัด และการนอนโรงพยาบาลอาจอยู่คนละขั้นตอนอนุมัติ

บัตรทอง

เริ่มติดต่อหน่วยบริการประจำของเด็ก แพทย์จะประเมินและออกใบส่งตัวไปยังสถานพยาบาลที่มีแพทย์โสต ศอ นาสิกซึ่งดูแลผู้ป่วยเด็ก และทีมวิสัญญีที่พร้อมดูแลเด็ก หากมีเหตุฉุกเฉิน เช่น เลือดออกหลังผ่าตัดหรือหายใจลำบาก ให้ไปสถานพยาบาลที่ช่วยเหลือได้ทันที ไม่ควรรอจัดการเอกสารก่อน

สิ่งที่ควรถามหน่วยบริการ ได้แก่

• ต้องมีใบส่งตัวไปโรงพยาบาลใด
• ผลตรวจเดิมใช้ประกอบการส่งต่อได้หรือไม่
• หากต้องตรวจการนอนหลับ ต้องขออนุมัติแยกหรือไม่
• การติดตามหลังผ่าตัดทำที่โรงพยาบาลใด
• หากเกิดเลือดออกนอกเวลาราชการควรไปที่ใด

ประกันสังคม

ตรวจสอบสิทธิของเด็กและสถานพยาบาลที่รับผิดชอบกับหน่วยงานหรือโรงพยาบาลโดยตรง หากสิทธิเชื่อมโยงกับผู้ปกครองหรือเป็นสิทธิอื่น ควรยืนยันเอกสารที่ต้องใช้ก่อนวันนัด

ถามโรงพยาบาลว่าสามารถประเมินและผ่าตัดภายใต้สิทธิที่มีได้หรือไม่ ต้องส่งต่อไปโรงพยาบาลที่มีทีมเด็กหรือไม่ และการตรวจเพิ่มเติมใดต้องได้รับอนุมัติก่อน

ประกันสุขภาพเอกชน

บริษัทประกันอาจพิจารณาจากข้อบ่งชี้ เวลาที่เริ่มมีอาการ ระยะรอคอย โรคที่เป็นมาก่อน และเอกสารทางการแพทย์ ควรขอให้โรงพยาบาลตรวจสอบสิทธิหรือขออนุมัติก่อนเข้ารักษา หากกรมธรรม์กำหนด

คำถามที่ควรถาม ได้แก่

• ต้องใช้ใบรับรองแพทย์หรือประวัติการติดเชื้อย้อนหลังหรือไม่
• ต้องขออนุมัติก่อนผ่าตัดหรือก่อนนอนโรงพยาบาลหรือไม่
• คุ้มครองการดมยาสลบ การตรวจชิ้นเนื้อ และการติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่
• หากเด็กต้องนอนเฝ้าระวังนานกว่าที่วางแผน ต้องแจ้งเพิ่มเติมอย่างไร
• หากเกิดภาวะแทรกซ้อนหลังกลับบ้าน ต้องเข้ารับบริการที่ใด

การมีสิทธิรักษาไม่ได้แปลว่าจำเป็นต้องผ่าตัด และการอนุมัติสิทธิไม่ได้รับประกันผลการรักษา ข้อบ่งชี้ควรตัดสินจากอาการและการประเมินของทีมรักษา

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ทอนซิลโตทุกคนต้องผ่าตัดหรือไม่

ไม่ต้องผ่าตัดทุกคน เพราะขนาดทอนซิลเพียงอย่างเดียวไม่ได้บอกว่าเด็กมีการอุดกั้นหรือจำเป็นต้องรักษาด้วยการผ่าตัด แพทย์จะดูอาการตอนนอน การกลืน การเจริญเติบโต และประวัติการติดเชื้อร่วมกัน

เด็กกรนควรผ่าตัดเลยหรือไม่

ไม่ควรตัดสินจากเสียงกรนอย่างเดียว เพราะเด็กอาจกรนจากหวัด ภูมิแพ้ น้ำหนัก หรือโครงสร้างทางเดินหายใจอื่น ควรประเมินว่ากรนบ่อยหรือไม่ มีหยุดหายใจ สะดุ้ง เหงื่อออกมาก หรือง่วงและหงุดหงิดตอนกลางวันหรือไม่

เอาทอนซิลและอะดีนอยด์ออกพร้อมกันเสมอหรือไม่

ไม่เสมอไป เด็กบางคนต้องเอาเฉพาะอะดีนอยด์ เฉพาะทอนซิล หรือทั้งสองส่วน ขึ้นกับตำแหน่งอุดกั้นและสาเหตุของอาการ ควรถามศัลยแพทย์ให้ชัดว่าแผนของเด็กคือแบบใด

ผ่าตัดแล้วภูมิคุ้มกันจะลดลงหรือไม่

ร่างกายยังมีระบบภูมิคุ้มกันและเนื้อเยื่อน้ำเหลืองส่วนอื่นหลังนำต่อมออก การตัดสินใจผ่าตัดจึงพิจารณาว่าปัญหาจากการอุดกั้นหรือการติดเชื้อมีผลมากกว่าประโยชน์ของการเก็บต่อมไว้หรือไม่

ผ่าตัดแล้วเด็กจะหยุดกรนแน่นอนหรือไม่

ไม่สามารถรับประกันได้ เพราะกรนอาจมีหลายสาเหตุ การผ่าตัดช่วยเปิดทางเดินหายใจเมื่อทอนซิลหรืออะดีนอยด์เป็นสาเหตุสำคัญ แต่เด็กที่มีภูมิแพ้ น้ำหนักเกิน หรือโครงสร้างทางเดินหายใจอื่นอาจยังกรนและต้องรักษาต่อ

ผ่าตัดเจ็บมากไหม

เด็กมักเจ็บคอและอาจปวดร้าวไปหูหลังเอาทอนซิลออก โดยอาการอาจขึ้นลงตลอดช่วงพักฟื้น การเอาเฉพาะอะดีนอยด์มักเจ็บและฟื้นตัวน้อยกว่า ทีมรักษาจะวางแผนยาแก้ปวดตามอายุและสุขภาพของเด็ก

คราบสีขาวที่คอหลังผ่าตัดเป็นหนองหรือไม่

คราบสีขาวหรือเทาบริเวณแผลมักเป็นส่วนหนึ่งของการสมานแผล ไม่ควรแกะออก หากมีไข้ต่อเนื่อง เด็กซึม ปวดรุนแรงขึ้น หรือดื่มไม่ได้ ควรติดต่อทีมรักษาเพื่อประเมินร่วมกัน

หลังผ่าตัดกินอะไรได้

ควรเริ่มจากของเหลวและอาหารที่กลืนง่ายตามคำแนะนำของโรงพยาบาล อาหารเย็นหรืออ่อนอาจช่วยลดความไม่สบาย หลีกเลี่ยงของแข็ง กรอบ คม เผ็ดหรือเปรี้ยวหากระคายแผล และเน้นให้เด็กดื่มเพียงพอ (MedlinePlus)

หลังผ่าตัดกลับโรงเรียนได้เมื่อไร

โดยทั่วไปมักกลับได้ในช่วงประมาณ 1-2 สัปดาห์ ขึ้นกับว่าตัดเฉพาะอะดีนอยด์หรือตัดทอนซิลร่วมด้วย รวมถึงความปวด การกินดื่ม และคำแนะนำของศัลยแพทย์ เด็กควรไม่มีไข้ ดื่มได้ และทำกิจวัตรเบาๆ ได้ก่อนกลับ (health.mountsinai.org)

เลือดออกหลังผ่าตัดต้องทำอย่างไร

ให้เด็กนั่งตัวตรง บ้วนเลือดออกหากทำได้ และไปโรงพยาบาลทันที แม้เลือดจะหยุดแล้วก็ยังควรได้รับการประเมิน ไม่ควรให้เด็กนอนราบ กลืนเลือด หรือพยายามแคะแผลเอง

ต้องนอนโรงพยาบาลหรือไม่

เด็กบางคนกลับบ้านได้วันเดียวกัน แต่บางคนต้องนอนเฝ้าระวัง ขึ้นกับอายุ ความรุนแรงของภาวะอุดกั้น โรคประจำตัว การหายใจหลังผ่าตัด เลือดออก และความสามารถในการดื่ม ทีมรักษาจะเป็นผู้กำหนดตามความปลอดภัย

เด็กเป็นหวัดก่อนวันผ่าตัดยังผ่าได้ไหม

ต้องแจ้งโรงพยาบาลเพื่อประเมินก่อน เพราะหวัด ไข้ ไอมาก หรือหายใจมีเสียงอาจเพิ่มความเสี่ยงระหว่างดมยาสลบ บางรายยังผ่าได้ แต่บางรายควรเลื่อนตามความเห็นของศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์

อะดีนอยด์หรือทอนซิลงอกใหม่ได้ไหม

เนื้อเยื่อที่เหลืออาจโตขึ้นได้ โดยเฉพาะเมื่อเป็นการลดขนาดหรือเอาออกไม่ทั้งหมด แต่ไม่ได้เกิดกับเด็กทุกคน หากกลับมากรน คัดจมูก หรือหยุดหายใจ แพทย์จะประเมินทั้งเนื้อเยื่อที่เหลือและสาเหตุอื่นร่วมด้วย

ควรบันทึกอะไรไปให้แพทย์ก่อนตัดสินใจผ่าตัด

ควรบันทึกความถี่ของการกรน ช่วงหยุดหายใจ การสะดุ้งตื่น อาการกลางวัน และวันที่ติดเชื้อคอแต่ละครั้ง คลิปการนอน ผลตรวจเดิม รายชื่อยา และข้อมูลการขาดเรียนช่วยให้แพทย์ชั่งประโยชน์กับความเสี่ยงได้ชัดขึ้น

หากยังไม่พร้อมผ่าตัด สามารถรอดูอาการได้หรือไม่

รอดูอาการได้ในเด็กบางคนที่ไม่มีการอุดกั้นรุนแรงหรือผลกระทบสำคัญ แต่ต้องมีแผนติดตามและรู้สัญญาณที่ควรกลับมาประเมินเร็วขึ้น เช่น หยุดหายใจขณะหลับ กินลำบาก น้ำหนักขึ้นไม่ดี ง่วงผิดปกติ หรือติดเชื้อถี่ขึ้น

: https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000155.htm "Tonsil and adenoid removal—discharge": https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7947737/ "Complications of adenotonsillectomy in pediatric age": https://health.mountsinai.org/blog/six-signs-your-childs-tonsils-or-adenoids-may-need-to-be-removed/ "Six Signs Your Child's Tonsils or Adenoids May Need to Be Removed"

ข้อมูลอ้างอิง

• MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Tonsil and adenoid removal - discharge — เกี่ยวกับ Pediatric tonsillectomy and adenoidectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• PubMed Central (U.S. National Library of Medicine): Complications of adenotonsillectomy in pediatric age - PMC - NIH — เกี่ยวกับ Pediatric tonsillectomy and adenoidectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• health.mountsinai.org: Six Signs Your Child's Tonsils or Adenoids May Need to Be Removed — เกี่ยวกับ Pediatric tonsillectomy and adenoidectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที