ผ่าตัดมดลูกออก

ผ่าตัดมดลูกออก (Hysterectomy) คือการนำมดลูกออกเพื่อรักษาโรค เช่น เนื้องอกมดลูก เลือดออกผิดปกติ มดลูกหย่อน หรือมะเร็งบางชนิด หลังผ่าตัดจะไม่มีประจำเดือนและไม่สามารถตั้งครรภ์ได้อีก แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องตัดรังไข่ออกด้วย (1)

ผ่าตัดมดลูกออก คืออะไร

มดลูกเป็นอวัยวะในอุ้งเชิงกรานที่รองรับการตั้งครรภ์ เยื่อบุด้านในเป็นส่วนที่หลุดออกมาเป็นประจำเดือน การนำมดลูกออกจึงทำให้ไม่มีประจำเดือนและไม่สามารถอุ้มครรภ์ได้อีก ผลนี้เป็นการเปลี่ยนแปลงถาวร จึงควรคุยเรื่องความต้องการมีบุตรให้ชัดเจนก่อนตัดสินใจ (1)

การผ่าตัดไม่ได้มีแบบเดียว แพทย์จะเลือกขอบเขตให้เหมาะกับโรค ได้แก่

การตัดมดลูกกับการตัดรังไข่เป็นคนละเรื่องกัน หากรังไข่ปกติและไม่มีเหตุผลทางการแพทย์ที่ต้องนำออก ศัลยแพทย์อาจเก็บไว้เพื่อให้สร้างฮอร์โมนต่อไป การตัดสินใจต้องพิจารณาอายุ สถานะวัยหมดประจำเดือน ลักษณะของรังไข่ ประวัติครอบครัว และความเสี่ยงมะเร็ง (2, 4)

ช่องทางผ่าตัดหลักมีสามแบบ

• ผ่าตัดผ่านช่องคลอด นำมดลูกออกทางแผลด้านบนของช่องคลอด จึงไม่มีแผลผ่าตัดที่หน้าท้อง
• ผ่าตัดผ่านกล้อง ใส่กล้องและเครื่องมือผ่านแผลเล็กบริเวณหน้าท้อง แล้วนำมดลูกออกทางช่องคลอดหรือผ่านแผลตามวิธีที่เหมาะสม
• ผ่าตัดเปิดหน้าท้อง เปิดแผลบริเวณท้องน้อยเพื่อให้เห็นและเข้าถึงอวัยวะโดยตรง อาจเหมาะเมื่อมดลูกใหญ่มาก มีพังผืดมาก ต้องผ่าตัดเนื้อเยื่อหลายส่วน หรือจำเป็นต้องประเมินอวัยวะอย่างกว้างขวาง (2)

ไม่มีวิธีใดดีที่สุดสำหรับทุกคน ศัลยแพทย์จะพิจารณาสาเหตุที่ผ่าตัด ขนาดและตำแหน่งของโรค ประวัติผ่าตัดเดิม พังผืด ภาวะมดลูกหย่อน ความเป็นไปได้ของมะเร็ง สุขภาพโดยรวม และประสบการณ์ของทีมผ่าตัด

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

การตัดมดลูกอาจเป็นทางเลือกเมื่อโรคทำให้มีอาการมาก กระทบการใช้ชีวิต หรือมีความเสี่ยงต่อสุขภาพ และการรักษาแบบเก็บมดลูกไว้ไม่เหมาะหรือไม่ได้ผล สาเหตุที่พบได้ ได้แก่

• เนื้องอกมดลูกที่ทำให้เลือดออกมาก ปวด กดเบียดกระเพาะปัสสาวะหรือลำไส้ หรือมีขนาดใหญ่
• เลือดออกจากมดลูกผิดปกติที่ควบคุมไม่ได้ด้วยวิธีอื่น
• มดลูกหย่อนลงในช่องคลอด ทำให้รู้สึกมีก้อน ปัสสาวะหรือขับถ่ายลำบาก
• เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่หรือกล้ามเนื้อมดลูกผิดปกติ ซึ่งทำให้ปวดหรือเลือดออกมากและไม่ตอบสนองต่อการรักษาอื่น
• ความผิดปกติของเยื่อบุโพรงมดลูกที่มีความเสี่ยงกลายเป็นมะเร็ง
• มะเร็งมดลูก ปากมดลูก รังไข่ หรือโรคมะเร็งทางนรีเวชบางชนิด
• ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจากการตั้งครรภ์หรือการคลอด ซึ่งจำเป็นต้องควบคุมเลือดออกหรือช่วยชีวิตผู้ป่วย (1)

การมีเนื้องอกมดลูกหรือประจำเดือนมากไม่ได้แปลว่าต้องตัดมดลูกทันที หากอาการน้อย ผลตรวจไม่ชวนสงสัยมะเร็ง และไม่มีภาวะแทรกซ้อน อาจติดตามอาการหรือเริ่มจากวิธีที่ไม่ผ่าตัดก่อนได้

โดยทั่วไปควรชะลอหรือทบทวนแผนผ่าตัดในกรณีต่อไปนี้

• ผู้ที่กำลังตั้งครรภ์ไม่ควรเข้ารับการตัดมดลูกแบบวางแผนทั่วไป เว้นแต่มีข้อบ่งชี้เฉพาะหรือภาวะฉุกเฉินที่จำเป็นเพื่อควบคุมเลือดออกหรือช่วยชีวิต จึงควรตรวจการตั้งครรภ์ก่อนผ่าตัดเมื่อยังมีโอกาสตั้งครรภ์
• ยังต้องการตั้งครรภ์ในอนาคต เพราะหลังนำมดลูกออกจะไม่สามารถอุ้มครรภ์ได้
• ยังไม่ได้หาสาเหตุของเลือดออกหรืออาการปวดอย่างเพียงพอ
• มีการติดเชื้อที่ยังควบคุมไม่ได้ หรือมีภาวะเจ็บป่วยที่ทำให้การดมยาสลบและการผ่าตัดเสี่ยงสูง
• อาการไม่มาก และมีทางเลือกที่เสี่ยงน้อยกว่าซึ่งยังไม่ได้ลอง
• มีอาการปวดอุ้งเชิงกรานที่อาจมาจากกระเพาะปัสสาวะ ลำไส้ กล้ามเนื้อ หรือเส้นประสาท เพราะการตัดมดลูกอาจไม่แก้สาเหตุเหล่านั้น
• ยังไม่เข้าใจว่าจะตัดอวัยวะใดออกบ้าง หรือยังไม่ได้คุยเรื่องผลต่อการมีบุตร วัยหมดประจำเดือน และชีวิตทางเพศ

หากเป็นมะเร็งหรือสงสัยมะเร็ง แนวทางอาจต่างจากโรคทั่วไป ขอบเขตการผ่าตัดอาจกว้างขึ้นและอาจต้องรักษาร่วมกับวิธีอื่น ทีมรักษาจะวางแผนตามชนิดและระยะของโรค

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

ก่อนผ่าตัด คุณควรทราบคำตอบให้ชัดว่าเหตุใดจึงต้องผ่าตัด จะนำส่วนใดออก จะเก็บรังไข่และปากมดลูกไว้หรือไม่ ใช้ช่องทางใด และมีโอกาสต้องเปลี่ยนวิธีระหว่างผ่าตัดหรือไม่ หากคุณยังต้องการมีบุตร ให้บอกแพทย์ก่อนลงนามยินยอม

การประเมินก่อนผ่าตัดอาจประกอบด้วยการซักประวัติ ตรวจร่างกาย ตรวจเลือด ตรวจปัสสาวะ ตรวจการตั้งครรภ์ในผู้ที่ยังมีโอกาสตั้งครรภ์ และตรวจหัวใจหรือปอดตามอายุและโรคประจำตัว บางคนต้องตรวจอัลตราซาวด์ เก็บตัวอย่างเยื่อบุโพรงมดลูก หรือตรวจภาพเพิ่มเติม ขึ้นกับสาเหตุที่ผ่าตัด

เรื่องที่ต้องแจ้งทีมผ่าตัด

แจ้งยาทุกชนิดที่ใช้อยู่ รวมถึง

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด
• ยารักษาเบาหวาน รวมถึงยาฉีด
• ยาความดัน ยาหัวใจ และยารักษาโรคประจำตัว
• ฮอร์โมน สมุนไพร วิตามิน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
• ประวัติแพ้ยา แพ้อาหาร หรือแพ้วัสดุทางการแพทย์
• ประวัติลิ่มเลือด โรคเลือดออกง่าย ปัญหาจากการดมยาสลบ หรือการใส่ท่อช่วยหายใจ
• การตั้งครรภ์หรือความเป็นไปได้ที่จะตั้งครรภ์

ยาบางชนิดอาจต้องหยุดหรือปรับก่อนผ่าตัด แต่ไม่ควรหยุดเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาให้เป็นรายบุคคล เพราะการหยุดยาผิดเวลาอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออก ลิ่มเลือด น้ำตาลผิดปกติ หรือโรคเดิมกำเริบ

การงดอาหารและเครื่องดื่ม

โรงพยาบาลจะบอกเวลาที่ต้องหยุดอาหาร นม เครื่องดื่ม และน้ำใสตามเวลาผ่าตัดและชนิดยาระงับความรู้สึก ปฏิบัติตามคำสั่งของโรงพยาบาลโดยตรง หากเผลอกินหรือดื่มหลังเวลาที่กำหนด ให้แจ้งทีมรักษา ไม่ควรปกปิด เพราะอาจต้องเลื่อนผ่าตัดเพื่อป้องกันการสำลัก

การวางแผนที่บ้าน

จัดคนพากลับและช่วยดูแลในช่วงแรก โดยเฉพาะงานยกของ ทำอาหาร ดูแลเด็ก หรือดูแลผู้สูงอายุ เตรียมของใช้ให้อยู่ในระดับที่หยิบง่าย เพื่อลดการก้มและเอื้อม จัดเสื้อผ้าหลวม ผ้าอนามัย และเอกสารลางานไว้ล่วงหน้า

ของที่ควรนำไป ได้แก่ บัตรประจำตัว เอกสารสิทธิการรักษา รายชื่อยาและประวัติแพ้ยา ผลตรวจที่โรงพยาบาลขอ เสื้อผ้าสวมง่าย และข้อมูลติดต่อของญาติ ไม่ควรนำของมีค่าที่ไม่จำเป็นไปโรงพยาบาล

หากมีไข้ ไอมาก หายใจผิดปกติ แผลติดเชื้อ ท้องเสีย อาเจียน หรืออาการเจ็บป่วยใหม่ก่อนวันผ่าตัด ให้แจ้งโรงพยาบาล เพราะอาจมีผลต่อความปลอดภัยของการดมยาสลบและกำหนดผ่าตัด

ขั้นตอนการผ่าตัด

ขั้นตอนจริงต่างกันตามช่องทางผ่าตัดและขอบเขตที่วางแผนไว้ แต่โดยทั่วไปมีลำดับดังนี้

• ยืนยันตัวตนและแผนผ่าตัด

ทีมรักษาจะทบทวนโรคที่จะรักษา ช่องทางผ่าตัด อวัยวะที่จะนำออก และเอกสารยินยอม คุณยังสามารถถามให้ชัดว่ารังไข่ ปากมดลูก หรือท่อนำไข่จะถูกนำออกหรือเก็บไว้

• ให้ยาระงับความรู้สึก

ส่วนใหญ่ใช้การดมยาสลบ ทำให้หลับตลอดการผ่าตัด บางกรณีอาจใช้การระงับความรู้สึกบริเวณไขสันหลังหรือวิธีอื่นร่วมด้วย ขึ้นกับชนิดผ่าตัด สุขภาพ และดุลยพินิจของวิสัญญีแพทย์ (1)

• ใส่สายและอุปกรณ์ที่จำเป็น

มีการให้น้ำและยาทางหลอดเลือด ติดเครื่องเฝ้าระวังชีพจร ความดัน และออกซิเจน อาจใส่สายสวนปัสสาวะเพื่อให้กระเพาะปัสสาวะว่างและติดตามปริมาณปัสสาวะ

• เข้าถึงมดลูกตามช่องทางที่เลือก

- ผ่านช่องคลอด: เปิดแผลด้านบนของช่องคลอด แยกมดลูกออกจากเนื้อเยื่อและหลอดเลือด แล้วนำออกทางช่องคลอด

- ผ่านกล้อง: เปิดแผลเล็กที่หน้าท้อง ใส่กล้องและเครื่องมือ แยกมดลูกและอวัยวะตามแผน ก่อนนำชิ้นเนื้อออกด้วยวิธีที่เหมาะสม

- เปิดหน้าท้อง: เปิดแผลแนวนอนหรือแนวตั้งบริเวณท้องน้อย แล้วผ่าตัดภายใต้การมองเห็นโดยตรง (2)

• ตรวจอวัยวะและควบคุมเลือดออก

ศัลยแพทย์ตรวจบริเวณผ่าตัด กระเพาะปัสสาวะ ท่อไต ลำไส้ หรืออวัยวะใกล้เคียงตามความจำเป็น หากพบสิ่งที่ต่างจากผลตรวจก่อนผ่าตัด อาจต้องปรับขอบเขตตามที่ได้อธิบายและยินยอมไว้

• ปิดแผล

แผลภายในช่องคลอดและแผลหน้าท้องจะปิดด้วยวัสดุที่เหมาะสม บางรายอาจมีท่อระบายหรือผ้ากดในช่องคลอดชั่วคราว แต่ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน

• เฝ้าดูอาการหลังผ่าตัด

หลังผ่าตัดจะย้ายไปห้องพักฟื้น ทีมรักษาติดตามการหายใจ ความดัน เลือดออก อาการปวด คลื่นไส้ และปริมาณปัสสาวะ เมื่อปลอดภัยแล้วจึงย้ายไปหอผู้ป่วยหรือพิจารณากลับบ้านตามแผน

มดลูกและเนื้อเยื่อที่นำออกมักส่งตรวจทางพยาธิวิทยา เพื่อยืนยันชนิดของโรค ผลตรวจอาจมีผลต่อการติดตามหรือการรักษาขั้นต่อไป โดยเฉพาะเมื่อสงสัยมะเร็ง

ใช้เวลานานแค่ไหน

เวลาผ่าตัดไม่มีช่วงเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน การผ่าตัดที่ไม่ซับซ้อนอาจใช้เวลาประมาณหนึ่งถึงไม่กี่ชั่วโมง แต่กรณีมีมดลูกขนาดใหญ่ พังผืดจากการผ่าตัดเดิม เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ มะเร็ง หรือจำเป็นต้องผ่าตัดอวัยวะอื่นร่วมด้วยอาจนานกว่า แหล่งข้อมูลอ้างอิงระบุว่าการผ่าตัดผ่านช่องคลอดหรือเปิดหน้าท้องบางกรณีใช้เวลาราวหนึ่งชั่วโมง แต่เวลาจริงขึ้นกับรายละเอียดของแต่ละคน (2)

เวลาที่ครอบครัวรอจะยาวกว่าเวลาผ่าตัด เพราะรวมการเตรียมตัว ให้ยาระงับความรู้สึก จัดท่า ปลุกจากยาสลบ และเฝ้าดูอาการในห้องพักฟื้น

ในประเทศไทย ระยะนอนโรงพยาบาลแตกต่างกันตามวิธีผ่าตัด ภาวะผู้ป่วย สิทธิการรักษา และแนวทางของแต่ละโรงพยาบาล บางแห่งอาจให้กลับเร็วเมื่อผ่านเกณฑ์ความปลอดภัย ขณะที่บางแห่งอาจรับไว้หลายคืน ผู้ที่มีเลือดออกมาก ปวดมาก คลื่นไส้ เดินไม่ได้ ปัสสาวะไม่ได้ หรือมีโรคประจำตัวที่ต้องเฝ้าระวังอาจต้องอยู่ต่อ จึงควรถามโรงพยาบาลที่รักษาโดยตรง

ก่อนกลับบ้าน ทีมรักษามักประเมินว่าคุณรู้สึกตัวดี รับประทานหรือดื่มได้ อาการปวดควบคุมได้ ลุกเดินได้ ไม่มีเลือดออกผิดปกติ และมีแผนดูแลเรื่องปัสสาวะที่เหมาะสม

พักฟื้นนานแค่ไหน

ระยะพักฟื้นแตกต่างกันตามช่องทางและขอบเขตการผ่าตัด อายุ สุขภาพเดิม ภาวะแทรกซ้อน และลักษณะงาน การผ่าตัดผ่านช่องคลอดหรือผ่านกล้องมักฟื้นเร็วกว่าการเปิดหน้าท้อง แต่ไม่ควรใช้ช่วงเวลาเดียวเป็นกำหนดมาตรฐานสำหรับทุกคน ให้ใช้คำแนะนำในใบจำหน่ายและผลการตรวจติดตามของศัลยแพทย์เป็นหลัก

อาการที่พบได้ในช่วงแรก ได้แก่

• ปวดตึงบริเวณท้องน้อยหรือแผล
• อ่อนเพลียและต้องการนอนมากกว่าปกติ
• ท้องอืด มีลม หรือขับถ่ายช้าจากยาและการเคลื่อนไหวน้อย
• เลือดหรือตกขาวปนเลือดปริมาณเล็กน้อย
• อารมณ์เปลี่ยนแปลง โดยเฉพาะผู้ที่กังวลเรื่องการสูญเสียความสามารถในการตั้งครรภ์
• อาการร้อนวูบวาบ เหงื่อกลางคืน หรือนอนไม่หลับ หากตัดรังไข่ทั้งสองข้างก่อนวัยหมดประจำเดือน

ควรเดินเบาๆ และเพิ่มระยะตามกำลัง เพราะการเคลื่อนไหวช่วยให้ลำไส้ทำงานและลดการอยู่นิ่งเป็นเวลานาน อย่างไรก็ตาม ไม่ควรฝืนเมื่อปวดมาก เวียนศีรษะ หรือมีเลือดออกเพิ่ม

การกลับไปทำงานขึ้นกับการหายของแผล สมรรถภาพหลังผ่าตัด ภาวะแทรกซ้อน และลักษณะงาน งานนั่งโต๊ะอาจกลับได้เร็วกว่างานที่ต้องยืนทั้งวัน ขับรถนาน ยกของ หรือออกแรงมาก ควรกลับไปทำงานเมื่อศัลยแพทย์ประเมินแล้วว่าเหมาะสม โดยยึดใบจำหน่ายและคำแนะนำของศัลยแพทย์ผู้รักษาเป็นหลัก คุณควรขอเอกสารที่ระบุข้อจำกัดในการทำงานจากทีมผ่าตัด

อย่าขับรถจนกว่าจะเคลื่อนไหวตัวและเหยียบเบรกฉุกเฉินได้โดยไม่เจ็บ ไม่มีอาการง่วงจากยา และแพทย์อนุญาต ส่วนการมีเพศสัมพันธ์ควรรอจนแผลภายในหาย ไม่มีเลือดออก และได้รับอนุญาตจากศัลยแพทย์ ระยะเวลาจริงขึ้นกับวิธีผ่าตัดและการหายของแผล (5)

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การตัดมดลูกเป็นการผ่าตัดใหญ่ แม้คนส่วนใหญ่ฟื้นตัวได้ตามแผน แต่ยังมีความเสี่ยงที่ควรเข้าใจก่อนยินยอม ระดับความเสี่ยงขึ้นกับช่องทางผ่าตัด โรคที่รักษา ขอบเขตการผ่าตัด พังผืด น้ำหนักตัว การสูบบุหรี่ โรคประจำตัว และประวัติลิ่มเลือด ภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงแม้พบไม่บ่อย ได้แก่ แผลยอดช่องคลอดแยกหรือมีอวัยวะยื่นออกมา ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงทางหัวใจหรือปอด การติดเชื้อในกระแสเลือด การต้องผ่าตัดซ้ำ และการเสียชีวิต

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่

เลือดออก

อาจมีเลือดออกระหว่างหรือหลังผ่าตัด บางกรณีต้องให้เลือด ห้ามเลือดเพิ่มเติม หรือกลับเข้าห้องผ่าตัด ความเสี่ยงอาจสูงขึ้นเมื่อมดลูกใหญ่ มีพังผืด ผ่าตัดมะเร็ง หรือใช้ยาที่กระทบการแข็งตัวของเลือด (3)

การติดเชื้อ

อาจเกิดที่แผลผ่าตัด ช่องคลอด ระบบทางเดินปัสสาวะ หรือภายในอุ้งเชิงกราน อาการอาจเป็นไข้ แผลแดง บวม ปวดมากขึ้น มีกลิ่นผิดปกติ หรือปัสสาวะแสบขัด การติดเชื้อส่วนใหญ่รักษาด้วยยา แต่บางกรณีอาจต้องระบายหนองหรือรักษาในโรงพยาบาล (3)

บาดเจ็บต่ออวัยวะใกล้เคียง

มดลูกอยู่ใกล้กระเพาะปัสสาวะ ท่อไต ลำไส้ และหลอดเลือด อวัยวะเหล่านี้อาจบาดเจ็บระหว่างผ่าตัด โดยเฉพาะเมื่อมีพังผืด โรคกระจาย หรือกายวิภาคเปลี่ยนไป บางครั้งซ่อมได้ทันที แต่อาจต้องใส่สายสวน ทำหัตถการเพิ่ม หรือผ่าตัดอีกครั้ง (3)

ลิ่มเลือด

การผ่าตัดและการนอนนิ่งเพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือดในขา ซึ่งอาจเคลื่อนไปอุดหลอดเลือดปอด ทีมรักษาอาจใช้ถุงรัดขา ยาป้องกันลิ่มเลือด และกระตุ้นให้ลุกเดินเร็วเมื่อปลอดภัย วิธีที่ใช้ขึ้นกับความเสี่ยงของแต่ละคน (3)

ปัญหาจากยาระงับความรู้สึก

อาจมีคลื่นไส้ อาเจียน เจ็บคอ ความดันเปลี่ยน หรือแพ้ยา ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงพบได้น้อยกว่า แต่ความเสี่ยงจะเพิ่มตามโรคหัวใจ ปอด ภาวะอ้วน การสูบบุหรี่ และประวัติปัญหาจากยาสลบ

ปัญหาการปัสสาวะและขับถ่าย

หลังผ่าตัดอาจปัสสาวะลำบาก ท้องผูก หรือลำไส้ทำงานช้าชั่วคราว บางคนต้องใส่สายสวนปัสสาวะต่อ หากปัสสาวะไม่ออก ปวดท้องมาก หรือไม่ผายลมร่วมกับอาเจียน ต้องให้แพทย์ประเมิน

แผลหายช้าหรือแผลแยก

เกิดได้ทั้งแผลหน้าท้องและแผลด้านบนของช่องคลอด ความเสี่ยงเพิ่มจากการติดเชื้อ เบาหวาน การสูบบุหรี่ หรือการออกแรงก่อนแผลแข็งแรง แผลยอดช่องคลอดอาจแยกจนมีลำไส้หรืออวัยวะยื่นออกมาทางช่องคลอดได้ แม้พบไม่บ่อย หากมีก้อนหรือเนื้อเยื่อยื่นทางช่องคลอด ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีและห้ามดันกลับเอง

วัยหมดประจำเดือนจากการผ่าตัด

หากตัดรังไข่ทั้งสองข้างก่อนวัยหมดประจำเดือน ระดับฮอร์โมนจะลดลงอย่างรวดเร็ว อาจเกิดร้อนวูบวาบ ช่องคลอดแห้ง นอนไม่หลับ และมีผลต่อมวลกระดูกในระยะยาว แม้เก็บรังไข่ไว้ บางคนอาจเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนเร็วกว่าที่คาด (3, 4)

ผลต่ออารมณ์และชีวิตทางเพศ

บางคนรู้สึกโล่งใจเพราะเลือดออกหรือปวดลดลง ขณะที่บางคนรู้สึกสูญเสีย เศร้า หรือกังวลเรื่องภาพลักษณ์และการมีบุตร การตอบสนองทางเพศไม่จำเป็นต้องแย่ลงทุกคน แต่การตัดรังไข่อาจทำให้ช่องคลอดแห้งหรือความต้องการทางเพศเปลี่ยนไป หากความเศร้าหรือวิตกกังวลรบกวนชีวิตประจำวัน ควรแจ้งทีมรักษา (6)

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

ติดต่อโรงพยาบาลหรือไปห้องฉุกเฉินทันทีหากมีอาการต่อไปนี้

• หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ไอเป็นเลือด หน้ามืด หรือหมดสติ
• ขาข้างหนึ่งบวม แดง ร้อน หรือปวดน่องผิดปกติ
• เลือดออกทางช่องคลอดมากขึ้นอย่างชัดเจน เลือดสดไหลต่อเนื่อง หรือมีลิ่มเลือดขนาดใหญ่
• ไข้ หนาวสั่น หรือรู้สึกทรุดลง
• ปวดท้องหรือปวดแผลมากขึ้น แม้ใช้ยาตามแผนแล้ว
• แผลแดง บวม ร้อน แยกออก มีหนอง หรือมีกลิ่นผิดปกติ
• ตกขาวมีกลิ่นแรงหรือมีลักษณะผิดปกติร่วมกับไข้และปวด
• ปัสสาวะไม่ออก ปัสสาวะน้อยลงมาก แสบขัดรุนแรง หรือมีเลือดในปัสสาวะ
• อาเจียนต่อเนื่อง ท้องบวมมาก ไม่ผายลม หรือไม่ถ่ายร่วมกับปวดท้อง
• มีน้ำหรืออุจจาระไหลออกทางช่องคลอด
• มีก้อน เนื้อเยื่อ หรืออวัยวะยื่นออกมาทางช่องคลอด ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีและห้ามดันกลับเอง
• สับสน อ่อนแรงผิดปกติ หรือรับประทานและดื่มไม่ได้

หากไม่แน่ใจว่าเลือดออกหรืออาการปวดอยู่ในระดับปกติหรือไม่ ให้ติดต่อหน่วยผ่าตัดโดยบอกวันผ่าตัด ช่องทางที่ใช้ และอาการที่เกิดขึ้น ไม่ต้องรอถึงวันนัดหากอาการกำลังแย่ลง

ทางเลือกอื่น

การตัดมดลูกไม่ใช่คำตอบแรกสำหรับทุกโรค โดยเฉพาะโรคที่ไม่ใช่มะเร็ง ทางเลือกขึ้นกับสาเหตุ ความรุนแรง อายุ ความต้องการมีบุตร และผลตรวจ

ทางเลือกที่เก็บมดลูกไว้อาจช่วยคงความสามารถในการตั้งครรภ์ แต่บางวิธีไม่เหมาะกับผู้ที่สงสัยมะเร็ง มีเลือดออกรุนแรง หรือโรคเป็นมาก นอกจากนี้อาการอาจกลับมาและอาจต้องรักษาเพิ่มเติมภายหลัง (4)

คำถามที่ช่วยตัดสินใจ ได้แก่

• หากยังไม่ผ่าตัดตอนนี้จะเกิดอะไรขึ้น
• มีหลักฐานหรือผลตรวจใดที่บอกว่าต้องนำมดลูกออก
• มีวิธีที่เก็บมดลูกหรือรังไข่ไว้ได้หรือไม่
• วิธีอื่นมีโอกาสต้องรักษาซ้ำอย่างไร
• หากตัดเฉพาะมดลูกและเก็บรังไข่ไว้ จะเหมาะกับโรคของฉันหรือไม่
• มีโอกาสต้องเปลี่ยนจากแผลเล็กเป็นแผลเปิดหรือไม่ และเพราะเหตุใด

สิทธิการรักษา

การใช้สิทธิขึ้นกับข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ สถานพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และรายการบริการที่ครอบคลุม ควรให้โรงพยาบาลตรวจสอบสิทธิก่อนกำหนดวันผ่าตัด โดยเฉพาะเมื่อมีการตรวจหรือหัตถการหลายขั้นตอน

ประกันสังคม

ผู้ประกันตนควรเริ่มจากสถานพยาบาลที่ลงทะเบียนไว้ หากสถานพยาบาลนั้นไม่มีศักยภาพในการผ่าตัด อาจต้องมีใบส่งต่อตามระบบ ถามให้ชัดว่าการตรวจวินิจฉัย การผ่าตัด การตรวจชิ้นเนื้อ การนอนโรงพยาบาล และการติดตามหลังผ่าตัดอยู่ในกระบวนการเดียวกันหรือไม่

กรณีฉุกเฉิน เช่น เลือดออกรุนแรงหรือภาวะแทรกซ้อนจากการตั้งครรภ์ ใช้กระบวนการต่างจากการผ่าตัดที่นัดหมายไว้ล่วงหน้า เจ้าหน้าที่สิทธิของโรงพยาบาลจะตรวจสอบตามสถานการณ์จริง

บัตรทอง

โดยทั่วไปควรเข้ารับการประเมินจากหน่วยบริการประจำ และใช้ใบส่งต่อเมื่อจำเป็นต้องพบแพทย์เฉพาะทางหรือผ่าตัดที่โรงพยาบาลอื่น หากกำลังรักษาเนื้องอก มะเร็ง หรือโรคเรื้อรังอยู่แล้ว ให้สอบถามว่าต้องใช้เอกสารส่งต่อฉบับใหม่หรือไม่

เตรียมบัตรประจำตัว เอกสารส่งต่อ ผลตรวจ ภาพถ่ายทางการแพทย์ และรายงานชิ้นเนื้อที่มีอยู่ เพื่อไม่ให้ต้องตรวจซ้ำโดยไม่จำเป็น

ประกันสุขภาพเอกชน

ความคุ้มครองต่างกันตามกรมธรรม์ บริษัทอาจพิจารณาว่าโรคมีอยู่ก่อนเริ่มสัญญาหรือไม่ ต้องพักรักษาเป็นผู้ป่วยในหรือไม่ และจำเป็นต้องขออนุมัติก่อนผ่าตัดหรือไม่

ก่อนนัดผ่าตัด ควรถามเรื่องต่อไปนี้

• ต้องใช้รายงานแพทย์ ผลตรวจ หรือผลชิ้นเนื้อใด
• ต้องขออนุมัติล่วงหน้าหรือไม่
• คุ้มครองการผ่าตัดผ่านกล้องและอุปกรณ์ที่จำเป็นอย่างไร
• คุ้มครองค่าตรวจทางพยาธิวิทยาและการรักษาภาวะแทรกซ้อนหรือไม่
• มีข้อยกเว้นเกี่ยวกับโรคเดิม ระยะรอคอย หรือการรักษาภาวะมีบุตรยากหรือไม่

อย่าอาศัยคำยืนยันทางโทรศัพท์เพียงอย่างเดียวหากเป็นไปได้ ควรขอหลักฐานการอนุมัติและตรวจว่าชื่อหัตถการกับขอบเขตการผ่าตัดตรงกับแผนของศัลยแพทย์

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ผ่าตัดมดลูกออกแล้วมีประจำเดือนอีกไหม

ไม่มีประจำเดือนอีก เพราะไม่มีมดลูกและเยื่อบุโพรงมดลูกให้หลุดออกมา อย่างไรก็ตาม เลือดหรือตกขาวปนเลือดเล็กน้อยในช่วงพักฟื้นอาจมาจากแผลภายใน ไม่ใช่ประจำเดือน

หากเก็บปากมดลูกไว้ บางคนอาจมีเลือดออกเล็กน้อยเป็นครั้งคราวจากเนื้อเยื่อที่เหลืออยู่ ควรแจ้งแพทย์หากเลือดออกใหม่หลังแผลหายแล้ว

ผ่าตัดมดลูกออกแล้วตั้งครรภ์ได้ไหม

ไม่สามารถตั้งครรภ์และอุ้มครรภ์ได้อีกหลังนำมดลูกออก แม้จะเก็บรังไข่ไว้ก็ตาม เพราะไม่มีโพรงมดลูกให้ตัวอ่อนฝังตัว (1)

หากคุณยังต้องการมีบุตร ต้องคุยกับแพทย์ก่อนผ่าตัดเพื่อประเมินวิธีรักษาที่เก็บมดลูกไว้ หรือหารือทางเลือกด้านการเจริญพันธุ์ที่เหมาะกับโรคของคุณ

ผ่าตัดมดลูกออกต้องตัดรังไข่ด้วยหรือไม่

ไม่จำเป็นต้องตัดรังไข่ทุกคน การตัดหรือเก็บรังไข่ขึ้นกับอายุ ภาวะวัยหมดประจำเดือน ลักษณะของรังไข่ โรคที่รักษา และความเสี่ยงมะเร็ง

ควรถามให้ชัดก่อนผ่าตัดว่าแผนคือเก็บรังไข่ทั้งสองข้าง เก็บข้างเดียว หรือนำออกทั้งสองข้าง รวมถึงเงื่อนไขใดที่อาจทำให้ต้องเปลี่ยนแผนระหว่างผ่าตัด

ถ้าเก็บรังไข่ไว้จะเข้าสู่วัยทองทันทีไหม

โดยทั่วไปจะไม่เข้าสู่วัยหมดประจำเดือนทันที เพราะรังไข่ยังสร้างฮอร์โมนอยู่ แม้คุณจะไม่มีประจำเดือนแล้วก็ตาม อย่างไรก็ตาม บางคนอาจเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนเร็วกว่าที่คาดหลังการผ่าตัด (3)

ถ้าตัดรังไข่ทั้งสองข้างจะเกิดอะไรขึ้น

หากยังไม่หมดประจำเดือน คุณจะเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนจากการผ่าตัด และอาจมีร้อนวูบวาบ เหงื่อกลางคืน ช่องคลอดแห้ง อารมณ์หรือการนอนเปลี่ยนไป การสูญเสียฮอร์โมนเร็วอาจมีผลต่อกระดูกในระยะยาว (4)

แพทย์จะประเมินว่าการรักษาอาการวัยหมดประจำเดือนแบบใดเหมาะสม โดยดูอายุ ชนิดโรค ประวัติมะเร็ง และความเสี่ยงส่วนบุคคล

วิธีผ่านช่องคลอด ผ่านกล้อง และเปิดหน้าท้องต่างกันอย่างไร

ต่างกันที่ช่องทางเข้าถึงมดลูก ขนาดแผล ระยะพักฟื้น และความเหมาะสมกับโรค การผ่านช่องคลอดไม่มีแผลหน้าท้อง ส่วนการผ่านกล้องใช้แผลเล็กหลายตำแหน่ง การเปิดหน้าท้องใช้แผลใหญ่กว่าแต่ช่วยให้เข้าถึงอวัยวะได้กว้าง

ศัลยแพทย์เลือกจากขนาดมดลูก พังผืด ประวัติผ่าตัด มดลูกหย่อน ความเสี่ยงมะเร็ง และขอบเขตที่ต้องทำ ไม่ควรเลือกจากขนาดแผลเพียงอย่างเดียว

หลังผ่าตัดต้องนอนโรงพยาบาลกี่วัน

ในประเทศไทย ระยะนอนโรงพยาบาลแตกต่างกันตามวิธีผ่าตัด ภาวะผู้ป่วย สิทธิการรักษา และแนวทางของแต่ละโรงพยาบาล บางแห่งอาจให้กลับเร็วเมื่อผ่านเกณฑ์ความปลอดภัย ขณะที่บางแห่งอาจรับไว้หลายคืน จึงควรถามโรงพยาบาลที่รักษาโดยตรง

หลังผ่าตัดกลับไปทำงานได้เมื่อไร

ควรกลับไปทำงานเมื่อแผลและสมรรถภาพผ่านการประเมิน โดยยึดใบจำหน่ายและคำแนะนำของศัลยแพทย์ผู้รักษาเป็นหลัก ระยะพักขึ้นกับวิธีและขอบเขตการผ่าตัด ภาวะแทรกซ้อน สุขภาพ และลักษณะงาน โดยเฉพาะงานที่ต้องยืน ขับรถ ยกของ หรือออกแรงมาก

หลังผ่าตัดมีเพศสัมพันธ์ได้เมื่อไร

ควรรอให้แผลภายในหายและให้ศัลยแพทย์ตรวจอนุญาต ระยะเวลาขึ้นกับขอบเขตผ่าตัดและการหายของแผล (5)

หากมีเลือดออก ปวด ตกขาวผิดปกติ หรือยังไม่ได้ตรวจติดตาม ไม่ควรรีบมีเพศสัมพันธ์หรือสอดสิ่งใดเข้าช่องคลอด

ผ่าตัดแล้วจะมีผลต่อเพศสัมพันธ์หรือไม่

ผลแตกต่างกันในแต่ละคน บางคนมีเพศสัมพันธ์สบายขึ้นเมื่ออาการปวดหรือเลือดออกลดลง บางคนมีช่องคลอดแห้ง ความต้องการเปลี่ยน หรือกังวลเรื่องแผล โดยเฉพาะหากตัดรังไข่ทั้งสองข้าง (6)

อาการเจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์หลังพ้นระยะพักฟื้นควรได้รับการประเมิน ไม่ควรฝืนหรือคิดว่าเป็นผลที่ต้องยอมรับเสมอไป

ยังต้องตรวจคัดกรองปากมดลูกหรือไม่

หากยังเก็บปากมดลูกไว้ ต้องตรวจคัดกรองต่อไปตามเกณฑ์ หากตัดปากมดลูกออกแล้ว ความจำเป็นในการตรวจต่อขึ้นกับเหตุผลที่ผ่าตัดและประวัติผลตรวจผิดปกติหรือมะเร็ง

อย่าหยุดตรวจเองเพียงเพราะไม่มีประจำเดือน ควรถามศัลยแพทย์ว่าคุณตัดปากมดลูกออกหรือไม่ และต้องติดตามแบบใด

เลือดออกหลังผ่าตัดถือว่าปกติไหม

เลือดหรือตกขาวปนเลือดปริมาณเล็กน้อยอาจพบได้ในช่วงที่แผลภายในกำลังหาย แต่ควรมีแนวโน้มลดลง หากเลือดสดออกมากขึ้น ไหลต่อเนื่อง มีก้อนเลือดใหญ่ มีกลิ่นผิดปกติ หรือเกิดร่วมกับไข้และปวดมาก ต้องติดต่อโรงพยาบาลทันที

ตัดมดลูกแล้วท้องจะยุบหรือน้ำหนักลดไหม

การตัดมดลูกไม่ใช่การผ่าตัดลดน้ำหนัก ขนาดหน้าท้องอาจเปลี่ยนหากเดิมมดลูกหรือก้อนเนื้องอกมีขนาดใหญ่มาก แต่ไม่ควรคาดหวังว่าน้ำหนักหรือรูปร่างจะเปลี่ยนตามที่ต้องการ

ช่วงแรกหน้าท้องอาจบวมจากการผ่าตัด ลำไส้เคลื่อนไหวช้า หรือการคั่งของของเหลว ซึ่งมักค่อยๆ ดีขึ้นระหว่างพักฟื้น

หากยังไม่แน่ใจว่าควรผ่าตัดหรือไม่ ควรถามอะไรแพทย์

ถามก่อนว่าโรคที่พบคืออะไร มีผลตรวจใดยืนยัน และจะเกิดอะไรขึ้นหากยังไม่ผ่าตัด จากนั้นถามถึงทางเลือกที่เก็บมดลูกไว้ ขอบเขตที่จะนำอวัยวะออก เหตุผลที่เลือกช่องทางผ่าตัด และผลต่อการมีบุตรหรือวัยหมดประจำเดือน

หากเป็นการผ่าตัดที่ไม่ฉุกเฉินและคุณยังไม่เข้าใจเหตุผลหรือทางเลือก คุณสามารถขอให้แพทย์อธิบายซ้ำหรือขอความเห็นเพิ่มเติมก่อนตัดสินใจได้ โดยนำผลตรวจและภาพถ่ายทางการแพทย์ทั้งหมดไปด้วย

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Hysterectomy: Surgery, Types, Side Effects & Recovery — เกี่ยวกับ Hysterectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• NHS: Complications: hysterectomy — เกี่ยวกับ Hysterectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• WebMD: Hysterectomy Recovery: What Can You Expect? — เกี่ยวกับ Hysterectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• NHS: How it's performed - Hysterectomy — เกี่ยวกับ Hysterectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• acog.org: Hysterectomy - ACOG — เกี่ยวกับ Hysterectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Mayo Clinic: Robotic hysterectomy — เกี่ยวกับ Hysterectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที