ผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองรักแร้

ผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองรักแร้ (Axillary lymph-node dissection) คือการนำเนื้อเยื่อที่มีต่อมน้ำเหลืองออกจากบริเวณรักแร้ เพื่อตรวจหรือควบคุมมะเร็งเต้านมที่กระจายมาถึงต่อมน้ำเหลือง การผ่าตัดนี้ไม่ได้จำเป็นสำหรับผู้ป่วยมะเร็งเต้านมทุกคน เพราะบางรายตรวจต่อมน้ำเหลืองเซนติเนลหรือใช้การรักษาวิธีอื่นแทนได้

ผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองรักแร้ คืออะไร

ต่อมน้ำเหลืองรักแร้เป็นส่วนหนึ่งของระบบน้ำเหลือง ทำหน้าที่รับและกรองน้ำเหลืองที่ไหลมาจากเต้านม แขน และผนังทรวงอก เมื่อมะเร็งเต้านมเริ่มกระจายออกจากก้อนเดิม ต่อมน้ำเหลืองรักแร้มักเป็นบริเวณแรกๆ ที่แพทย์ตรวจหาการกระจายของโรค

การผ่าตัดเลาะต่อมน้ำเหลืองบริเวณรักแร้เป็นการเปิดแผลที่รักแร้ แล้วนำเนื้อเยื่อซึ่งมีต่อมน้ำเหลืองหลายต่อมออกไปตรวจโดยพยาธิแพทย์ ต่างจากการตัดชิ้นเนื้อต่อมน้ำเหลืองเซนติเนล ซึ่งเลือกเอาเฉพาะต่อมน้ำเหลืองด่านแรกจำนวนไม่มากออกมาตรวจ การเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้มีขอบเขตกว้างกว่า จึงให้ข้อมูลมากขึ้นในบางสถานการณ์ แต่ก็มีโอกาสเกิดแขนบวม ชา และข้อไหล่ติดมากกว่า Cleveland Clinic และ BreastCancer.org

การผ่าตัดอาจทำพร้อมกับการผ่าตัดสงวนเต้านม การตัดเต้านม หรือทำในภายหลัง หากผลตรวจจากการผ่าตัดครั้งแรกแสดงว่ามีโรคในต่อมน้ำเหลืองและทีมรักษาเห็นว่าจำเป็นต้องนำต่อมออกเพิ่มเติม

เป้าหมายของการผ่าตัดมีได้มากกว่าหนึ่งข้อ ได้แก่

• ตรวจว่ามีมะเร็งอยู่ในต่อมน้ำเหลืองหรือไม่
• ทราบจำนวนและลักษณะของต่อมน้ำเหลืองที่มีโรค
• ช่วยกำหนดระยะมะเร็งร่วมกับขนาดก้อน ลักษณะทางพยาธิวิทยา และผลตรวจตัวรับของเซลล์มะเร็ง
• ควบคุมโรคบริเวณรักแร้เมื่อทราบหรือสงสัยอย่างมากว่ามีมะเร็งในต่อมน้ำเหลือง
• ใช้ประกอบการวางแผนรังสีรักษา เคมีบำบัด ยาต้านฮอร์โมน หรือยารักษาแบบจำเพาะเป้าหมาย

จำนวนต่อมน้ำเหลืองที่พบจากคนหนึ่งไปอีกคนหนึ่งไม่เท่ากัน และจำนวนที่นำออกไม่ใช่ตัวบอกผลการรักษาเพียงอย่างเดียว พยาธิแพทย์ต้องตรวจว่าแต่ละต่อมมีเซลล์มะเร็งหรือไม่ มีขนาดการกระจายมากน้อยเพียงใด และเซลล์ออกนอกเปลือกต่อมน้ำเหลืองหรือไม่ ทีมมะเร็งจะอ่านผลเหล่านี้ร่วมกับข้อมูลส่วนอื่น ไม่ควรตีความจากจำนวนต่อมเพียงตัวเลขเดียว Cleveland Clinic

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ใครอาจได้รับคำแนะนำให้ผ่าตัด

การผ่าตัดนี้มักพิจารณาในผู้ป่วยมะเร็งเต้านมที่มีหลักฐานว่ามะเร็งกระจายถึงต่อมน้ำเหลืองรักแร้ อย่างไรก็ตาม การคลำพบต่อมน้ำเหลืองโตหรือภาพตรวจที่น่าสงสัยยังไม่ใช่ข้อบ่งชี้ให้เลาะต่อมน้ำเหลืองโดยลำพัง โดยทั่วไปแพทย์จะตรวจอัลตราซาวด์และเจาะตรวจต่อมน้ำเหลืองที่สงสัยเมื่อเหมาะสม จากนั้นทีมมะเร็งจึงพิจารณาการผ่าตัดตามผลพยาธิวิทยา ระยะโรค การตอบสนองต่อยาก่อนผ่าตัด และทางเลือกในการรักษารักแร้อื่นๆ เช่น

• การเจาะตรวจหรือตัดชิ้นเนื้อจากต่อมน้ำเหลืองพบเซลล์มะเร็ง และทีมรักษาเห็นว่าการเลาะต่อมน้ำเหลืองเหมาะสมกว่าการรักษาด้วยยาก่อนผ่าตัดหรือการผ่าตัดรักแร้ขอบเขตเล็กกว่า
• ผลตรวจต่อมน้ำเหลืองเซนติเนลพบการกระจายของโรคในระดับที่ทีมรักษาเห็นว่าควรผ่าตัดเพิ่ม
• ยังมีโรคในต่อมน้ำเหลืองหลังได้รับยารักษาก่อนผ่าตัด
• มีโรคบริเวณรักแร้ซึ่งต้องควบคุมด้วยการผ่าตัดตามแผนรักษาเฉพาะราย

หากคลำพบหรือภาพตรวจพบต่อมน้ำเหลืองบริเวณเหนือไหปลาร้าผิดปกติ ต้องประเมินระยะโรคและวางแผนรักษาเฉพาะราย ความผิดปกติบริเวณนี้ไม่ได้เป็นข้อบ่งชี้ให้เลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้โดยอัตโนมัติ

หลักเกณฑ์ไม่ได้พิจารณาจากจำนวนต่อมน้ำเหลืองที่ผิดปกติเพียงอย่างเดียว แพทย์จะดูชนิดและระยะของมะเร็ง การรักษาที่ได้รับมาก่อน แผนรังสีรักษา อายุ สุขภาพโดยรวม และความเสี่ยงจากการผ่าตัดร่วมกัน

ใครอาจไม่จำเป็นต้องผ่าตัด

ผู้ป่วยมะเร็งเต้านมระยะแรกบางรายอาจไม่ต้องเลาะต่อมน้ำเหลืองทั้งหมด หากประเมินรักแร้แล้วไม่พบความผิดปกติ หรือผลจากต่อมน้ำเหลืองเซนติเนลอยู่ในเกณฑ์ที่รักษาด้วยวิธีอื่นได้ การตัดสินใจขึ้นกับลักษณะโรคและแผนรักษาทั้งระบบ ไม่ควรสรุปจากผลตรวจเพียงรายการเดียว

แพทย์อาจพิจารณาหลีกเลี่ยงหรือเลื่อนการผ่าตัดเมื่อ

• ไม่มีข้อบ่งชี้ว่าการเลาะต่อมน้ำเหลืองจะเพิ่มประโยชน์จากแผนรักษาปัจจุบัน
• สามารถประเมินต่อมน้ำเหลืองด้วยการตัดชิ้นเนื้อต่อมน้ำเหลืองเซนติเนลที่มีขอบเขตเล็กกว่า
• มีโรคร่วมที่ทำให้ความเสี่ยงจากการวางยาสลบหรือการผ่าตัดสูงเกินประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
• มีการติดเชื้อหรือปัญหาสุขภาพที่ควรรักษาให้คงที่ก่อน
• โรคอยู่ในสถานการณ์ที่ยารักษา รังสีรักษา หรือการดูแลแบบอื่นเหมาะสมกว่า
• ผู้ป่วยเคยผ่าตัดหรือฉายรังสีบริเวณรักแร้มาก่อน ซึ่งทำให้ต้องวางแผนใหม่เป็นรายบุคคล

การมีอายุมาก โรคเบาหวาน หรือความดันโลหิตสูงไม่ได้แปลว่าผ่าตัดไม่ได้เสมอไป แต่ต้องประเมินว่าควบคุมโรคได้ดีเพียงใด หากยังไม่แน่ใจว่าจำเป็นต้องเลาะต่อมน้ำเหลืองหรือไม่ คำถามสำคัญคือ “ผลของการผ่าตัดจะเปลี่ยนแผนรักษาของฉันอย่างไร” และ “มีวิธีที่ผ่าตัดน้อยกว่านี้หรือไม่”

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การเตรียมตัวเริ่มจากการยืนยันขอบเขตของโรคและวางแผนร่วมกันระหว่างศัลยแพทย์เต้านม อายุรแพทย์มะเร็ง รังสีรักษา และวิสัญญีแพทย์ตามความจำเป็น คุณควรทราบก่อนวันผ่าตัดว่าจะผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองอย่างเดียวหรือทำพร้อมการผ่าตัดเต้านม เพราะมีผลต่อแผล ระยะพักในโรงพยาบาล และการฟื้นตัว

การตรวจและข้อมูลที่แพทย์อาจใช้

• ผลตรวจชิ้นเนื้อจากเต้านมหรือต่อมน้ำเหลือง
• ผลตรวจภาพของเต้านมและรักแร้
• ผลตรวจเลือดและการประเมินสุขภาพก่อนวางยาสลบ
• ประวัติโรคหัวใจ ปอด ไต เบาหวาน ภาวะเลือดออกง่าย และการแพ้ยา
• ประวัติการผ่าตัดหรือรังสีรักษาที่เต้านม รักแร้ หรือทรวงอก
• ข้อจำกัดการเคลื่อนไหวของไหล่และอาการแขนบวมที่มีอยู่ก่อนผ่าตัด

หากมีแขนบวม ชา ปวดไหล่ หรือยกแขนได้ไม่สุดอยู่เดิม ควรบอกทีมรักษาไว้ก่อน เพราะข้อมูลนี้ช่วยแยกอาการเดิมออกจากอาการที่เกิดหลังผ่าตัด และอาจใช้วางแผนกายภาพบำบัด

อาหารและน้ำก่อนผ่าตัด

การผ่าตัดมักใช้การวางยาสลบ จึงต้องงดอาหารและน้ำตามเวลาที่โรงพยาบาลกำหนด Cleveland Clinic เวลางดอาจต่างกันตามชนิดอาหาร เวลาเข้าห้องผ่าตัด โรคประจำตัว และแนวทางของสถานพยาบาล ให้ทำตามคำสั่งที่ได้รับโดยตรง หากเผลอกินหรือดื่มในช่วงที่ต้องงด ควรแจ้งทีมผ่าตัด ไม่ควรปกปิดเพราะอาจกระทบความปลอดภัยขณะวางยาสลบ

ยาที่ใช้อยู่

นำรายชื่อยาทั้งหมดให้แพทย์ดู รวมถึง

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด
• ยารักษาเบาหวาน รวมถึงยาฉีด
• ยาความดันและยารักษาโรคหัวใจ
• ยาแก้ปวดที่ซื้อใช้เอง
• ฮอร์โมน สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริม

ยาบางชนิดอาจต้องหยุดหรือปรับก่อนผ่าตัด แต่ห้ามหยุดเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาตามเหตุผลที่ใช้ยา ความเสี่ยงเลือดออก และความเสี่ยงลิ่มเลือดของคุณ โดยเฉพาะผู้ที่ใช้ยาป้องกันโรคหลอดเลือดสมอง ลิ่มเลือดอุดตัน หรือมีอุปกรณ์รักษาโรคหัวใจ

สิ่งที่ควรเตรียมไปโรงพยาบาล

• บัตรประชาชน เอกสารสิทธิ และใบส่งตัวถ้ามี
• รายชื่อยา โรคประจำตัว และประวัติแพ้ยา
• ผลตรวจหรือภาพถ่ายทางการแพทย์ที่โรงพยาบาลขอ
• เสื้อที่เปิดด้านหน้าหรือสวมง่าย ไม่ต้องยกแขนสูง
• ผู้ดูแลสำหรับเดินทางกลับและช่วยในช่วงแรก
• คำถามเกี่ยวกับสายระบาย แผล การอาบน้ำ และการขยับแขน

ควรงดสูบบุหรี่ตามแผนที่ทีมรักษาแนะนำ และแจ้งแพทย์หากมีไข้ ไอ เจ็บคอ ผื่น แผลติดเชื้อ หรือสุขภาพเปลี่ยนก่อนวันผ่าตัด เพราะอาจต้องประเมินใหม่ว่าจะดำเนินการตามกำหนดได้หรือไม่

ขั้นตอนการผ่าตัด

รายละเอียดอาจต่างกันตามตำแหน่งของโรค การผ่าตัดเต้านมที่ทำร่วมกัน และการรักษาที่เคยได้รับ แต่ลำดับทั่วไปมีดังนี้

• ตรวจยืนยันตัวตนและแผนผ่าตัด

ทีมรักษาจะทบทวนข้างที่จะผ่าตัด ผลตรวจ การแพ้ยา และเอกสารยินยอม คุณยังสามารถถามได้ว่าขอบเขตการเลาะต่อมน้ำเหลืองเป็นอย่างไร และจะมีสายระบายหรือไม่

• ให้ยาระงับความรู้สึก

โดยทั่วไปใช้การวางยาสลบ ทำให้หลับและไม่รู้สึกตัวระหว่างผ่าตัด วิสัญญีแพทย์จะติดตามการหายใจ ชีพจร ความดัน และระดับออกซิเจนตลอดการผ่าตัด

• เปิดแผลเข้าสู่บริเวณรักแร้

ศัลยแพทย์เปิดแผลที่รักแร้ หรือเข้าถึงรักแร้ผ่านแผลที่วางไว้ร่วมกับการผ่าตัดเต้านม ตำแหน่งและความยาวของแผลขึ้นกับการผ่าตัดที่ทำร่วมกันและรูปร่างของผู้ป่วย

• แยกเนื้อเยื่อและปกป้องโครงสร้างสำคัญ

บริเวณรักแร้มีเส้นเลือด เส้นประสาท และทางเดินน้ำเหลือง ศัลยแพทย์จะแยกเนื้อเยื่ออย่างระมัดระวัง โดยพยายามรักษาเส้นประสาทและโครงสร้างที่ไม่จำเป็นต้องนำออก อย่างไรก็ตาม เส้นประสาทรับความรู้สึกขนาดเล็กบางส่วนอาจถูกยืด ตัด หรือกระทบระหว่างการผ่าตัด ทำให้เกิดอาการชาหรือเสียวบริเวณรักแร้และด้านในต้นแขนได้

• นำเนื้อเยื่อที่มีต่อมน้ำเหลืองออก

ศัลยแพทย์นำกลุ่มเนื้อเยื่อออกตามขอบเขตที่วางแผนไว้ ไม่ได้หยิบเฉพาะต่อมที่มองเห็นทีละต่อม เนื้อเยื่อทั้งหมดจะส่งให้พยาธิแพทย์ตรวจ

• ห้ามเลือดและใส่สายระบาย

หลังเอาเนื้อเยื่อออกจะเกิดช่องว่างซึ่งเลือดหรือน้ำเหลืองอาจสะสม จึงมักใส่สายระบายขนาดเล็กจากแผลไปยังภาชนะเก็บของเหลว Cleveland Clinic สายนี้ช่วยลดของเหลวคั่ง แต่ไม่ได้ป้องกันภาวะแขนบวมในระยะยาวทั้งหมด

• ปิดแผลและเฝ้าดูอาการหลังดมยาสลบ

แผลอาจปิดด้วยไหม วัสดุเย็บใต้ผิวหนัง กาว หรือแถบปิดแผล จากนั้นคุณจะถูกย้ายไปห้องพักฟื้น ทีมรักษาจะประเมินความปวด อาการคลื่นไส้ แผล เลือดออก และการทำงานของสายระบาย

• ส่งตรวจทางพยาธิวิทยา

พยาธิแพทย์ตรวจจำนวนต่อมน้ำเหลือง จำนวนต่อมที่พบเซลล์มะเร็ง และลักษณะสำคัญอื่นๆ ผลนี้ใช้ประกอบการกำหนดระยะและแผนรักษาต่อ ไม่ใช่คำตัดสินเพียงอย่างเดียวว่าการรักษาจะได้ผลอย่างไร

หากทำพร้อมการผ่าตัดเต้านม ขั้นตอนทั้งหมดจะยาวและการพักฟื้นมากกว่าการเลาะต่อมน้ำเหลืองเพียงอย่างเดียว รายละเอียดเรื่องแผลและข้อจำกัดหลังผ่าตัดจึงควรอิงจากการผ่าตัดชุดที่คุณได้รับจริง

ใช้เวลานานแค่ไหน

ไม่มีระยะเวลาตายตัวสำหรับการผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองรักแร้ เพราะแหล่งข้อมูลที่ใช้ไม่ได้ให้ช่วงเวลาผ่าตัดที่ใช้ได้กับผู้ป่วยทุกคน ระยะเวลาขึ้นกับว่าทำเฉพาะรักแร้หรือทำพร้อมการผ่าตัดเต้านม ขอบเขตของโรค พังผืดจากการรักษาก่อนหน้า รูปร่างของผู้ป่วย และความซับซ้อนที่พบระหว่างผ่าตัด

โดยทั่วไปใช้การวางยาสลบ คุณจึงต้องเผื่อเวลาสำหรับการเตรียมตัวก่อนเข้าห้องผ่าตัดและการเฝ้าดูอาการในห้องพักฟื้นด้วย เวลาที่อยู่ในโรงพยาบาลจึงยาวกว่าช่วงที่ศัลยแพทย์กำลังผ่าตัดจริง

ผู้ป่วยบางรายกลับบ้านได้หลังอาการคงที่ ขณะที่บางรายต้องพักโรงพยาบาล โดยเฉพาะเมื่อทำพร้อมการตัดเต้านม มีโรคร่วม ต้องควบคุมอาการปวดหรือคลื่นไส้ หรือทีมรักษาต้องติดตามเลือดออกและการทำงานของสายระบาย แหล่งข้อมูลระบุว่าการพักค้างคืนอาจเกิดขึ้นได้ตามชนิดของการผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองและการผ่าตัดเต้านมที่ทำร่วมกัน BreastCancer.org

ก่อนวันผ่าตัด ควรถามให้ชัดว่าแพทย์คาดว่าจะทำหัตถการใดบ้างในครั้งเดียว มีโอกาสพักค้างหรือไม่ และใครจะเป็นผู้ดูแลสายระบายเมื่อกลับบ้าน

พักฟื้นนานแค่ไหน

การฟื้นตัวขึ้นกับจำนวนและขอบเขตของเนื้อเยื่อที่นำออก การผ่าตัดเต้านมที่ทำร่วมกัน สุขภาพเดิม การรักษาก่อนหรือหลังผ่าตัด และลักษณะงานของคุณ แหล่งข้อมูลยืนยันว่าผู้ที่เลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้มักมีสายระบาย และการฟื้นตัวต่างกันตามขอบเขตการผ่าตัด BreastCancer.org แต่ไม่ได้ให้ช่วงเวลาที่ใช้ได้เหมือนกันทุกคน

การดูแลสายระบาย

สายระบายดึงของเหลวจากช่องว่างใต้แผลเข้าสู่ภาชนะ คุณอาจต้องเทและบันทึกปริมาณตามวิธีที่ทีมรักษาสอน ไม่ควรตัด ดึง หรือพยายามถอดสายเอง กำหนดนำสายออกพิจารณาจากลักษณะและปริมาณของเหลว รวมถึงสภาพแผล ไม่ควรใช้จำนวนวันของผู้ป่วยคนอื่นเป็นเกณฑ์

ติดต่อทีมรักษาหากสายหลุด ของเหลวหยุดไหลอย่างกะทันหันพร้อมกับรักแร้บวมตึง มีเลือดสดเพิ่มขึ้น ของเหลวมีกลิ่นผิดปกติ หรือผิวรอบทางออกของสายแดงร้อน

การขยับแขนและไหล่

การไม่ขยับแขนเลยอาจทำให้ไหล่ติดและกล้ามเนื้ออ่อนแรง แต่การยกของหนักหรือยืดแผลมากเกินไปในช่วงแรกก็ไม่เหมาะสม ทีมรักษามักแนะนำให้เริ่มการเคลื่อนไหวอย่างอ่อนโยนและเพิ่มระดับตามแผล การทำกายภาพบำบัดช่วยฟื้นช่วงการเคลื่อนไหวและกำลังของแขนในผู้ที่มีอาการตึง อ่อนแรง หรือยกแขนได้ไม่เต็มที่ BreastCancer.org

การกลับไปทำงานและขับรถ

งานเบาอาจกลับได้ก่อนงานที่ต้องยก ดึง ผลัก หรือยกแขนเหนือศีรษะ ระยะเวลาควรประเมินจากชนิดการผ่าตัดทั้งหมด ไม่ใช่เฉพาะแผลรักแร้ คุณควรขับรถเมื่อหมุนพวงมาลัยและเบรกฉุกเฉินได้โดยไม่เจ็บมาก ไม่มีสายหรืออุปกรณ์ที่รบกวนการเคลื่อนไหว และไม่ได้ใช้ยาที่ทำให้ง่วง การอนุญาตขั้นสุดท้ายขึ้นกับการประเมินของศัลยแพทย์

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้มีความเสี่ยงทั่วไปของการผ่าตัดและความเสี่ยงเฉพาะจากการรบกวนทางเดินน้ำเหลืองกับเส้นประสาทบริเวณรักแร้ ภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงที่พบไม่บ่อย ได้แก่ ปฏิกิริยารุนแรงจากยาระงับความรู้สึก ลิ่มเลือดอุดตันที่ขาหรือปอด เลือดออกรุนแรง และการบาดเจ็บต่อหลอดเลือดหรือเส้นประสาทสำคัญ ความเสี่ยงเฉพาะบุคคลควรประเมินโดยศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์ ไม่มีอัตราเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน เพราะความเสี่ยงขึ้นกับขอบเขตการผ่าตัด การผ่าตัดเต้านมร่วมกัน โรคร่วม น้ำหนักตัว การฉายรังสี และการติดตามฟื้นฟู

แขนบวมจากน้ำเหลืองคั่ง

ภาวะน้ำเหลืองคั่งคือการที่ระบบน้ำเหลืองระบายของเหลวได้ไม่ดีหลังนำต่อมน้ำเหลืองออก ทำให้แขน มือ เต้านม ผนังทรวงอก หรือรักแร้ด้านที่ผ่าตัดบวม อาจรู้สึกหนัก แน่น ปวด หรือขยับข้อลดลง ภาวะนี้อาจเกิดไม่นานหลังผ่าตัดหรือปรากฏในภายหลัง Cleveland Clinic และ BreastCancer.org

อาการบวมเล็กน้อยทุกครั้งไม่ได้หมายถึงภาวะถาวร เพราะอาจเกิดจากการอักเสบหลังผ่าตัด ของเหลวคั่ง หรือสาเหตุอื่น แต่ควรประเมินเร็ว โดยเฉพาะเมื่อแขนโตขึ้นเรื่อยๆ รู้สึกหนัก หรือเสื้อและเครื่องประดับรัดกว่าปกติ การรักษาอาจประกอบด้วยการประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญ การออกกำลังเฉพาะ การดูแลผิวหนัง และอุปกรณ์กดรัดเมื่อเหมาะสม

ของเหลวคั่งใต้แผล

ของเหลวใสอาจสะสมในช่องว่างที่เอาต่อมน้ำเหลืองออก ทำให้รักแร้บวม นิ่ม ตึง หรือรู้สึกเหมือนมีน้ำอยู่ใต้ผิว ภาวะนี้อาจเกิดแม้มีสายระบายแล้ว บางรายเฝ้าดูได้ ขณะที่บางรายต้องให้แพทย์ระบายของเหลว ไม่ควรเจาะเองเพราะเสี่ยงติดเชื้อ

เลือดออกหรือก้อนเลือดใต้แผล

หากมีเลือดคั่ง แผลอาจบวมตึงเร็ว ปวดมากขึ้น หรือมีเลือดสดออกทางแผลและสายระบาย ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือมีความผิดปกติด้านการแข็งตัวของเลือดต้องมีแผนจัดการยาเฉพาะราย

แผลติดเชื้อ

อาการที่พบได้คือแผลแดง ร้อน ปวดมากขึ้น มีหนองหรือกลิ่นผิดปกติ และมีไข้ ภาวะน้ำเหลืองคั่งอาจเพิ่มปัญหาผิวหนังและการติดเชื้อได้ Cleveland Clinic การรักษาขึ้นกับความลึกของการติดเชื้อและว่ามีของเหลวสะสมหรือไม่

ชา เสียว หรือปวดจากเส้นประสาท

เส้นประสาทรับความรู้สึกบริเวณรักแร้และด้านในต้นแขนอาจถูกยืดหรือกระทบระหว่างผ่าตัด ทำให้ชา เสียว แสบร้อน หรือไวต่อการสัมผัส อาการบางส่วนดีขึ้นเมื่อเนื้อเยื่อฟื้นตัว แต่บางคนอาจมีความรู้สึกเปลี่ยนไปในระยะยาว BreastCancer.org

ไหล่ติดและการเคลื่อนไหวลดลง

ความปวด ความตึงของแผล และการหลีกเลี่ยงใช้แขนอาจทำให้ยกแขนลำบาก การเริ่มขยับตามคำแนะนำและพบกายภาพบำบัดเมื่อจำเป็นช่วยลดความอ่อนแรงและฟื้นการเคลื่อนไหวได้

พังผืดเป็นเส้นใต้ผิวหนัง

บางคนคลำหรือเห็นเส้นตึงจากรักแร้ลงมาตามแขน ทำให้เจ็บและเหยียดแขนได้ไม่เต็มที่ ภาวะนี้เกี่ยวข้องกับพังผืดในทางเดินน้ำเหลืองหลังผ่าตัด Cleveland Clinic ควรให้ทีมรักษาประเมิน เพราะการยืดและกายภาพบำบัดที่เหมาะสมอาจช่วยได้

การบาดเจ็บต่อเส้นประสาทที่ควบคุมกล้ามเนื้อ

พบได้น้อยกว่าอาการชาจากเส้นประสาทรับความรู้สึก แต่อาจทำให้กล้ามเนื้อบางส่วนอ่อนแรงหรือสะบักนูนผิดปกติ หากสังเกตว่ายกแขนไม่ได้ อ่อนแรงชัดเจน หรือรูปสะบักเปลี่ยน ควรแจ้งแพทย์

งานวิจัยเก่าบางชิ้นรายงานอาการปวด ชา แขนบวม การเคลื่อนไหวจำกัด และการติดเชื้อหลังการเลาะต่อมน้ำเหลือง แต่ตัวเลขจากการศึกษาขนาดเล็กในอดีตไม่ควรนำมาทำนายความเสี่ยงของผู้ป่วยไทยแต่ละคน เนื่องจากเทคนิคผ่าตัด การรักษาร่วม และประชากรศึกษาแตกต่างกัน บทความวิจัยใน PMC

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

หากหายใจลำบาก เจ็บหน้าอก หมดสติ เลือดออกมาก แขนซีดเย็นหรืออ่อนแรงฉับพลัน ให้โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที ไม่ควรรอวันนัดหรือรอการติดต่อกลับ ส่วนอาการผิดปกติที่ไม่คุกคามชีวิตให้ติดต่อทีมผ่าตัดตามช่องทางที่โรงพยาบาลกำหนด

อาการชาเล็กน้อยและตึงแผลพบได้หลังผ่าตัด แต่ถ้าอาการเปลี่ยนเร็ว รุนแรง หรือเกิดร่วมกับบวม แดง ไข้ และอ่อนแรง ไม่ควรรอถึงวันนัดตามปกติ

ทางเลือกอื่น

การเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้ไม่ใช่คำตอบสำหรับผู้ป่วยมะเร็งเต้านมทุกคน ทางเลือกขึ้นกับว่าต้องการตรวจระยะโรค ควบคุมโรคที่รักแร้ หรือทำทั้งสองอย่าง

การตัดชิ้นเนื้อต่อมน้ำเหลืองเซนติเนล

วิธีนี้ค้นหาและนำต่อมน้ำเหลืองด่านแรกที่รับน้ำเหลืองจากก้อนมะเร็งออกมาตรวจ โดยทั่วไปมีขอบเขตเล็กกว่าการเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้ จึงมักมีผลกระทบต่อระบบน้ำเหลืองน้อยกว่า เหมาะกับผู้ป่วยบางรายที่ยังไม่มีหลักฐานชัดว่ามีโรคจำนวนมากในรักแร้

หากผลตรวจพบเซลล์มะเร็ง ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องกลับไปเลาะต่อมน้ำเหลืองทั้งหมด ทีมรักษาจะพิจารณาปริมาณโรค ชนิดการผ่าตัดเต้านม แผนรังสีรักษา และการรักษาด้วยยาร่วมกัน

การเจาะตรวจต่อมน้ำเหลืองด้วยเข็ม

เมื่อต่อมน้ำเหลืองดูผิดปกติจากอัลตราซาวด์ แพทย์อาจใช้เข็มเก็บเซลล์หรือชิ้นเนื้อก่อนวางแผนผ่าตัด วิธีนี้ช่วยยืนยันการกระจายของโรคได้ในบางราย แต่ไม่ได้ทดแทนการประเมินทางพยาธิวิทยาจากการผ่าตัดในทุกสถานการณ์

การรักษาด้วยยาก่อนผ่าตัด

ผู้ป่วยบางรายได้รับเคมีบำบัด ยาต้านฮอร์โมน หรือยารักษาแบบจำเพาะเป้าหมายก่อนผ่าตัด เพื่อลดโรคในเต้านมและต่อมน้ำเหลือง ผลตอบสนองหลังการรักษาจะมีส่วนกำหนดว่าต้องผ่าตัดรักแร้ขอบเขตใด หากยังพบโรคในต่อมน้ำเหลืองเป้าหมาย แพทย์อาจยังแนะนำให้เลาะต่อมน้ำเหลือง Cleveland Clinic

รังสีรักษาบริเวณรักแร้

ในผู้ป่วยบางกลุ่ม รังสีรักษาอาจเป็นส่วนหนึ่งของการควบคุมโรคบริเวณรักแร้ หรือใช้ร่วมกับการผ่าตัดขอบเขตเล็กกว่า แต่รังสีรักษามีผลข้างเคียงของตนเองและอาจเพิ่มความเสี่ยงต่ออาการแขนบวมในบางสถานการณ์ จึงต้องวางแผนร่วมกันระหว่างศัลยแพทย์และรังสีแพทย์รักษา

การเฝ้าติดตามโดยไม่เลาะต่อมน้ำเหลืองเพิ่ม

บางกรณีที่มีโรคปริมาณน้อยและได้รับการรักษาส่วนอื่นครบตามเกณฑ์ อาจไม่จำเป็นต้องผ่าตัดเพิ่ม การตัดสินใจนี้ต้องอาศัยรายละเอียดทางพยาธิวิทยาและแผนรักษาทั้งหมด ไม่ควรเลือกเฝ้าดูเองโดยไม่มีการประเมินจากทีมมะเร็ง

ก่อนตัดสินใจ คุณควรถามว่าแต่ละทางเลือกให้ข้อมูลอะไร ลดความเสี่ยงของโรคบริเวณรักแร้อย่างไร และมีผลต่อความเสี่ยงแขนบวม การฉายรังสี และการรักษาด้วยยาอย่างไร

สิทธิการรักษา

การใช้สิทธิขึ้นกับการวินิจฉัย ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ โรงพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และรายการรักษาที่ได้รับอนุมัติ ควรตรวจสอบก่อนกำหนดวันผ่าตัด โดยนำผลชิ้นเนื้อ ผลตรวจภาพ และแผนการรักษาไปด้วย

บัตรทอง

โดยทั่วไปผู้มีสิทธิบัตรทองเริ่มที่หน่วยบริการประจำ หากต้องรักษาในโรงพยาบาลที่มีศัลยกรรมเต้านมหรือทีมมะเร็ง อาจต้องผ่านระบบส่งต่อ ยกเว้นกรณีฉุกเฉินหรือเงื่อนไขเฉพาะของระบบ ควรถามว่าใบส่งตัวครอบคลุมการผ่าตัด การตรวจพยาธิวิทยา การนอนโรงพยาบาล และการรักษาต่อเนื่องหรือไม่

ประกันสังคม

ผู้ประกันตนควรติดต่อโรงพยาบาลตามสิทธิและฝ่ายสิทธิประโยชน์ เพื่อยืนยันเส้นทางการส่งต่อไปยังสถานพยาบาลที่ให้การผ่าตัดได้ ถามให้ชัดว่าต้องมีหนังสือส่งตัวหรือการอนุมัติล่วงหน้าหรือไม่ รวมถึงนัดติดตาม การดูแลสายระบาย กายภาพบำบัด และการรักษามะเร็งหลังผ่าตัด

ประกันสุขภาพเอกชน

ความคุ้มครองขึ้นกับกรมธรรม์ ระยะรอคอย ข้อยกเว้นโรคที่เป็นมาก่อน วงเงิน และเครือข่ายสถานพยาบาล ควรขอให้โรงพยาบาลส่งข้อมูลเพื่อพิจารณารับรองสิทธิก่อนเข้ารักษา และถามว่าความคุ้มครองรวมรายการใดบ้าง เช่น

• ค่าห้องผ่าตัดและการวางยาสลบ
• การผ่าตัดเต้านมที่ทำร่วมกัน
• การตรวจชิ้นเนื้อและพยาธิวิทยา
• การพักโรงพยาบาล
• การดูแลสายระบายและตรวจแผล
• กายภาพบำบัดหรือการดูแลภาวะน้ำเหลืองคั่ง
• การรักษามะเร็งขั้นต่อไป

หากเอกสารใช้คำว่า “ตรวจระยะโรค” หรือ “ผ่าตัดมะเร็ง” ต่างจากชื่อหัตถการในกรมธรรม์ ควรให้ฝ่ายสิทธิของโรงพยาบาลช่วยยืนยันรหัสและรายละเอียด ไม่ควรอาศัยชื่อเรียกจากใบเสนอการรักษาเพียงอย่างเดียว

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองรักแร้จำเป็นสำหรับมะเร็งเต้านมทุกคนไหม

ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน เพราะผู้ป่วยบางรายตรวจเฉพาะต่อมน้ำเหลืองเซนติเนลหรือใช้การรักษาวิธีอื่นได้ การตัดสินใจขึ้นกับผลตรวจรักแร้ ปริมาณโรค การผ่าตัดเต้านม และแผนรังสีหรือยารักษา

การผ่าตัดนี้ทำให้รู้ระยะมะเร็งได้หรือไม่

ผลต่อมน้ำเหลืองช่วยกำหนดระยะมะเร็ง แต่ต้องอ่านร่วมกับขนาดและลักษณะของก้อน ผลพยาธิวิทยา และการตรวจส่วนอื่น จำนวนต่อมน้ำเหลืองที่พบโรคจึงไม่ใช่ข้อมูลเพียงอย่างเดียวที่กำหนดระยะหรือแผนรักษา

ผ่าตัดพร้อมการผ่าตัดเต้านมได้ไหม

ทำพร้อมกันได้ในหลายกรณี และบางรายอาจทำเป็นการผ่าตัดแยกภายหลัง ขึ้นกับว่าทราบผลต่อมน้ำเหลืองเมื่อใดและวางแผนรักษาไว้อย่างไร Cleveland Clinic

ต้องวางยาสลบหรือไม่

โดยทั่วไปการเลาะต่อมน้ำเหลืองรักแร้ทำภายใต้การวางยาสลบ วิสัญญีแพทย์จะประเมินสุขภาพ โรคประจำตัว และยาที่ใช้อยู่ก่อนกำหนดแผนระงับความรู้สึก

หลังผ่าตัดต้องมีสายระบายทุกคนไหม

มักมีสายระบายเพื่อเอาเลือดและน้ำเหลืองออกจากช่องว่างใต้แผล แต่รายละเอียดขึ้นกับขอบเขตการผ่าตัดและดุลยพินิจของศัลยแพทย์ หากต้องกลับบ้านพร้อมสาย ทีมรักษาควรสอนวิธีเท บันทึก และสังเกตความผิดปกติก่อนออกจากโรงพยาบาล

สายระบายจะเอาออกเมื่อไร

แพทย์นำสายออกเมื่อปริมาณและลักษณะของของเหลวอยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสมและแผลไม่มีปัญหา จึงไม่ควรกำหนดจากจำนวนวันตายตัวหรือเปรียบเทียบกับผู้ป่วยคนอื่น

แขนจะบวมหลังผ่าตัดทุกคนหรือไม่

ไม่ใช่ทุกคนจะเกิดแขนบวม แต่การเลาะต่อมน้ำเหลืองทำให้การระบายน้ำเหลืองเปลี่ยนไปและเพิ่มความเสี่ยง อาการที่ควรสังเกตคือแขนหรือมือโตขึ้น รู้สึกหนัก แน่น ปวด หรือขยับข้อลดลง

อาการชาบริเวณรักแร้และต้นแขนปกติไหม

อาการชาหรือเสียวพบได้หลังผ่าตัด เพราะเส้นประสาทรับความรู้สึกขนาดเล็กอาจถูกยืดหรือกระทบ อาการอาจค่อยๆ ลดลง แต่บางคนมีความรู้สึกเปลี่ยนแปลงนาน ควรแจ้งแพทย์หากชาเพิ่มขึ้นรวดเร็วหรือมีแขนอ่อนแรงร่วมด้วย

หลังผ่าตัดควรหยุดใช้แขนข้างนั้นหรือไม่

ไม่ควรหยุดขยับทั้งหมด เพราะอาจทำให้ไหล่ติดและแขนอ่อนแรง แต่ต้องเริ่มอย่างอ่อนโยนและไม่ยกของหนักเกินคำแนะนำ โปรแกรมการขยับควรสอดคล้องกับแผล สายระบาย และการผ่าตัดเต้านมที่ทำร่วมกัน

เมื่อไรจึงกลับไปทำงานได้

กลับไปทำงานได้เมื่อแผลและการเคลื่อนไหวเหมาะกับลักษณะงาน โดยงานนั่งโต๊ะมักกลับได้ก่อนงานยกของหรือใช้แขนเหนือศีรษะ ระยะพักขึ้นกับขอบเขตการผ่าตัด อาการปวด สายระบาย และสุขภาพโดยรวม

ถ้าผลต่อมน้ำเหลืองพบมะเร็ง แปลว่ามะเร็งกระจายทั่วร่างกายแล้วหรือไม่

ไม่จำเป็นต้องแปลว่ากระจายไปอวัยวะไกล ต่อมน้ำเหลืองรักแร้เป็นบริเวณใกล้เคียงที่มะเร็งเต้านมอาจกระจายถึงก่อน แพทย์จะใช้ผลต่อมน้ำเหลืองร่วมกับการตรวจอื่นเพื่อกำหนดระยะและเลือกการรักษา

ถ้าผลต่อมน้ำเหลืองไม่พบมะเร็ง ยังต้องรักษาอย่างอื่นหรือไม่

อาจยังต้องรักษาเพิ่มเติม เพราะแผนรักษาขึ้นกับลักษณะของมะเร็งในเต้านม ไม่ได้ขึ้นกับต่อมน้ำเหลืองอย่างเดียว ทีมรักษาจะพิจารณารังสีรักษา ยาต้านฮอร์โมน เคมีบำบัด หรือยารักษาแบบจำเพาะเป้าหมายตามผลทั้งหมด

มีวิธีลดโอกาสแขนบวมหรือไม่

การเฝ้าสังเกตอาการตั้งแต่ระยะแรก ดูแลผิวหนัง ขยับแขนตามคำแนะนำ และเข้ารับการประเมินเมื่อเริ่มหนักหรือตึงแขนช่วยให้จัดการได้เร็ว อย่างไรก็ตาม ไม่มีวิธีใดรับประกันว่าจะป้องกันภาวะน้ำเหลืองคั่งได้ทั้งหมด

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าควรผ่าตัด ควรถามแพทย์อะไร

ควรถามว่าหลักฐานใดบอกว่ามีโรคในรักแร้ ผลผ่าตัดจะเปลี่ยนแผนรักษาอย่างไร มีทางเลือกที่ขอบเขตเล็กกว่าหรือไม่ และความเสี่ยงเฉพาะของคุณเป็นอย่างไร คำตอบควรเชื่อมโยงกับผลชิ้นเนื้อ ผลภาพ และแผนรักษามะเร็งทั้งหมดของคุณ ไม่ใช่อาศัยแนวทางทั่วไปเพียงอย่างเดียว

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Axillary Lymph Nodes: Dissection & Recovery — เกี่ยวกับ Axillary lymph node dissection — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• American Cancer Society: Lymph Node Removal: Recovery and Side Effects - Breast Cancer.org — เกี่ยวกับ Axillary lymph node dissection — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• PubMed Central (U.S. National Library of Medicine): Complications of Axillary Lymph Node Dissection in Treatment of ... — เกี่ยวกับ Axillary lymph node dissection — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที