ผ่าตัดระบายน้ำตารักษาต้อหิน

ผ่าตัดทำทางระบายน้ำในลูกตารักษาต้อหิน (Trabeculectomy) คือการสร้างทางระบายน้ำหล่อเลี้ยงลูกตาใหม่ เพื่อลดความดันภายในตาที่กำลังทำลายเส้นประสาทตา มักพิจารณาเมื่อยาหยอดตา ยารับประทาน หรือการรักษาด้วยเลเซอร์ควบคุมโรคได้ไม่เพียงพอ แต่การผ่าตัดไม่สามารถทำให้การมองเห็นที่เสียไปแล้วกลับคืนมาได้

ผ่าตัดทำทางระบายน้ำในลูกตารักษาต้อหิน คืออะไร

ต้อหินเป็นกลุ่มโรคที่ทำให้เส้นประสาทตาเสียหาย ความดันภายในตาเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่แพทย์สามารถรักษาได้ ภายในลูกตามีน้ำใสที่เรียกว่า “น้ำหล่อเลี้ยงลูกตา” ซึ่งช่วยคงรูปและหล่อเลี้ยงเนื้อเยื่อบริเวณด้านหน้าของตา น้ำนี้ถูกสร้างและระบายออกอย่างต่อเนื่อง

หากน้ำระบายออกไม่สมดุล ความดันภายในตาอาจสูงขึ้นและทำลายเส้นประสาทตา ความเสียหายจากต้อหินมักถาวร การลดความดันตาจึงมีเป้าหมายเพื่อชะลอหรือป้องกันความเสียหายเพิ่มเติม ไม่ใช่ฟื้นฟูลานสายตาหรือการมองเห็นที่สูญเสียไปแล้ว (Cleveland Clinic)

การผ่าตัดนี้มีชื่อทางการว่า “การผ่าตัดทำทางระบายน้ำหล่อเลี้ยงลูกตา” จักษุแพทย์จะเปิดช่องขนาดเล็กที่ผนังลูกตา และสร้างแผ่นเนื้อเยื่อคลุมช่องนั้นไว้ น้ำภายในตาจึงไหลผ่านช่องใหม่อย่างช้าๆ ไปสะสมใต้เยื่อบุตา เกิดเป็นบริเวณนูนเล็กๆ ที่เรียกว่า “ถุงกรอง” ซึ่งมักอยู่ใต้เปลือกตาบนและมองเห็นได้ยากเมื่อมองตรง ร่างกายจะค่อยๆ ดูดซึมน้ำจากบริเวณนี้

แพทย์เย็บควบคุมช่องทางระบายน้ำเพื่อไม่ให้น้ำไหลออกมากเกินไป หลังผ่าตัดอาจปรับหรือตัดไหมบางส่วนตามความดันตาและลักษณะของถุงกรอง ในผู้ป่วยบางราย แพทย์อาจใช้ยาที่ช่วยลดการเกิดพังผืดระหว่างผ่าตัดหรือหลังผ่าตัด เพราะแผลเป็นสามารถปิดช่องระบายน้ำใหม่ได้

การมีถุงกรองไม่ได้หมายความว่าต้อหินหมดไป ผู้ป่วยยังต้องตรวจความดันตา เส้นประสาทตา และลานสายตาต่อเนื่อง บางคนอาจลดจำนวนยาลดความดันตาได้ ขณะที่บางคนยังต้องใช้ยาเพิ่มเติม ทั้งนี้ขึ้นกับเป้าหมายความดันตา ชนิดของต้อหิน การเกิดพังผืด และการตอบสนองของตาหลังผ่าตัด

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ใครที่แพทย์อาจพิจารณาให้ผ่าตัด

จักษุแพทย์อาจเสนอการผ่าตัดเมื่อประโยชน์จากการลดความดันตามีแนวโน้มมากกว่าความเสี่ยง โดยพิจารณาจากหลายข้อมูลร่วมกัน เช่น ระดับความดันตา สภาพเส้นประสาทตา ผลตรวจลานสายตา อายุ โรคร่วม และความเร็วที่โรคกำลังดำเนิน

ผู้ที่อาจได้รับการพิจารณา ได้แก่

• ความดันตายังสูงกว่าเป้าหมาย แม้ใช้ยาหยอดตาหลายชนิดอย่างถูกต้องแล้ว
• เส้นประสาทตาหรือลานสายตาแย่ลง แม้ความดันตาที่วัดได้อาจไม่ได้สูงมาก
• การรักษาด้วยเลเซอร์ไม่ได้ผลเพียงพอ หรือผลลดความดันตาไม่คงอยู่
• มีผลข้างเคียงจากยา แพ้ยา หรือมีข้อจำกัดที่ทำให้ใช้ยาต่อเนื่องไม่ได้
• หยอดยาได้ไม่สม่ำเสมอจากปัญหาด้านร่างกาย ความจำ หรือความช่วยเหลือจากผู้ดูแล และความไม่สม่ำเสมอนั้นทำให้ควบคุมโรคไม่ได้
• เป็นต้อหินชนิดหรือระยะที่ต้องลดความดันตาให้ต่ำมาก เพื่อปกป้องการมองเห็นที่เหลืออยู่
• เคยรักษาด้วยวิธีอื่นแล้ว แต่ยังมีความเสี่ยงสูงต่อการสูญเสียการมองเห็นเพิ่มเติม

การตัดสินใจไม่ได้อาศัยตัวเลขความดันตาครั้งเดียว ผู้ป่วยสองคนที่มีความดันตาเท่ากันอาจต้องรักษาต่างกัน เพราะความแข็งแรงของเส้นประสาทตา ระยะของโรค และอัตราการเสื่อมไม่เหมือนกัน

เมื่อใดที่อาจยังไม่ต้องผ่าตัด

การผ่าตัดมักไม่ใช่ทางเลือกแรก หากยาหยอดตาหรือเลเซอร์ยังควบคุมความดันตาได้ดี โรคคงที่ และผู้ป่วยใช้ยาได้สม่ำเสมอ การติดตามพร้อมรักษาแบบไม่ผ่าตัดอาจเหมาะสมกว่า (Cleveland Clinic)

แพทย์อาจชะลอหรือเปลี่ยนแผนการผ่าตัดเมื่อมีภาวะต่อไปนี้

• มีการติดเชื้อหรือการอักเสบที่ตาซึ่งยังควบคุมไม่ได้
• มีโรคของผิวตาหรือเยื่อบุตาที่ทำให้แผลหายยาก
• เคยผ่าตัดตาหลายครั้งจนเยื่อบุตามีพังผืดมาก อาจทำให้ช่องทางใหม่อุดตันง่าย
• ไม่สามารถมาตรวจหลังผ่าตัดอย่างใกล้ชิดได้ เพราะระยะแรกอาจต้องปรับการรักษาตามสภาพแผล
• มีโรคประจำตัวที่ยังไม่คงที่ หรือมีความเสี่ยงจากการระงับความรู้สึกที่ต้องประเมินเพิ่มเติม
• ความดันตาและความเสียหายของเส้นประสาทตายังควบคุมได้ด้วยวิธีที่เสี่ยงน้อยกว่า

ข้อเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าผ่าตัดไม่ได้เสมอไป บางกรณีแพทย์อาจรักษาปัญหาที่แก้ไขได้ก่อน เลือกเทคนิคอื่น หรือวางแผนร่วมกับแพทย์ที่ดูแลโรคประจำตัว

ก่อนตัดสินใจ คุณควรถามให้ชัดว่าเป้าหมายความดันตาของคุณคือเท่าใด โรคกำลังแย่ลงเร็วเพียงใด หากยังไม่ผ่าตัดมีความเสี่ยงอะไร และการผ่าตัดคาดว่าจะช่วยรักษาการมองเห็นส่วนที่เหลืออย่างไร

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การเตรียมตัวเริ่มจากการประเมินว่าการผ่าตัดชนิดนี้เหมาะกับสภาพตาของคุณหรือไม่ จักษุแพทย์จะตรวจตา วัดความดันตา ประเมินเส้นประสาทตา และทบทวนการรักษาที่เคยได้รับ อาจตรวจลานสายตาหรือภาพเส้นประสาทตาเพื่อใช้เปรียบเทียบในอนาคต

แจ้งแพทย์เกี่ยวกับข้อมูลต่อไปนี้ให้ครบถ้วน

• ยาหยอดตาทุกชนิด รวมถึงยาที่หยอดในตาอีกข้าง
• ยารับประทาน ยาฉีด สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริม
• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด
• ยารักษาเบาหวานและยาที่มีผลต่อระดับน้ำตาล
• ประวัติแพ้ยา แพ้สารฆ่าเชื้อ หรือแพ้วัสดุปิดแผล
• โรคหัวใจ โรคปอด เบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือภาวะเลือดออกง่าย
• การผ่าตัดตา การฉีดยาเข้าตา หรือการรักษาด้วยเลเซอร์ที่ผ่านมา
• การติดเชื้อ ไข้ ไอ หรืออาการเจ็บป่วยที่เกิดขึ้นใกล้วันผ่าตัด

ยาบางชนิดอาจต้องหยุดหรือปรับก่อนผ่าตัด โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ยารักษาเบาหวาน และอาหารเสริมบางชนิด แต่ไม่ควรหยุดยาเอง ศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์จะกำหนดว่าควรใช้ต่อ ปรับ หรือหยุดเมื่อใดตามเหตุผลที่ใช้ยาและความเสี่ยงเฉพาะบุคคล (Cleveland Clinic)

แพทย์จะบอกว่าต้องงดอาหารและน้ำหรือไม่ รวมถึงเวลาเริ่มงด ซึ่งขึ้นกับชนิดของยาชาหรือการระงับความรู้สึก หากได้รับเพียงยาชาเฉพาะที่ ข้อกำหนดอาจต่างจากผู้ที่ต้องได้รับยาระงับความรู้สึกมากขึ้นหรือดมยาสลบ อย่าใช้คำแนะนำของผู้ป่วยคนอื่นแทนคำสั่งจากทีมรักษา

ในวันผ่าตัดควรเตรียมสิ่งต่อไปนี้

• บัตรประจำตัวและเอกสารสิทธิการรักษาที่โรงพยาบาลแจ้ง
• รายชื่อยาทั้งหมด หรือถ่ายรูปฉลากยาและยาหยอดตาไว้
• ผลตรวจหรือเอกสารส่งต่อที่ได้รับมอบหมายให้นำมา
• แว่นตาและกล่องใส่แว่น หากใช้อยู่
• เสื้อผ้าที่สวมและถอดง่าย
• ผู้ดูแลที่พากลับบ้าน เพราะหลังผ่าตัดตาไม่ควรขับรถเอง

ก่อนออกจากบ้าน ล้างหน้าและรอบดวงตาตามปกติ หลีกเลี่ยงเครื่องสำอางบริเวณตา ขนตาปลอม และคอนแทคเลนส์ เว้นแต่ทีมรักษาจะให้คำแนะนำต่างออกไป หากมีขี้ตาผิดปกติ ตาแดงมาก ปวดตา หรือไม่สบาย ควรแจ้งโรงพยาบาลก่อนเดินทาง เพราะอาจต้องประเมินว่าจะเลื่อนการผ่าตัดหรือไม่

วางแผนช่วงหลังผ่าตัดไว้ล่วงหน้า โดยเฉพาะการเดินทางมาตรวจ การหยอดยาตามแผน และความช่วยเหลือเรื่องงานบ้าน หากงานของคุณต้องยกของหนัก ก้มต่ำ ทำงานในฝุ่น หรือเสี่ยงมีสิ่งกระแทกตา ควรคุยเรื่องระยะหยุดงานกับแพทย์ก่อน

ขั้นตอนการผ่าตัด

ขั้นตอนจริงอาจต่างกันตามสภาพตา การผ่าตัดเดิม และเทคนิคของศัลยแพทย์ แต่โดยทั่วไปมีลำดับดังนี้

• ยืนยันข้อมูลและข้างที่จะผ่าตัด

ทีมรักษาจะตรวจชื่อ ประวัติแพ้ยา ยาที่ใช้อยู่ และตาข้างที่จะผ่าตัด คุณอาจได้รับการวัดสัญญาณชีพและเปิดเส้นเลือด หากต้องให้ยาทางหลอดเลือด (Cleveland Clinic)

• ให้ยาชาหรือยาระงับความรู้สึก

ผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถผ่าตัดด้วยยาชาเฉพาะที่ อาจใช้ยาหยอดชา ยาฉีดรอบดวงตา หรือให้ยาช่วยผ่อนคลายร่วมด้วย คุณอาจรู้สึกว่ามีการสัมผัสหรือแรงกด แต่ไม่ควรรู้สึกเจ็บ หากมีเหตุผลเฉพาะ เช่น ไม่สามารถอยู่นิ่งได้ แพทย์อาจพิจารณาดมยาสลบ

• ทำความสะอาดและเปิดบริเวณผ่าตัด

ทีมผ่าตัดจะทำความสะอาดรอบตา คลุมผ้าปลอดเชื้อ และใช้อุปกรณ์ช่วยเปิดเปลือกตาเพื่อไม่ให้กะพริบระหว่างผ่าตัด

• เปิดเยื่อบุตาบริเวณใต้เปลือกตาบน

ศัลยแพทย์เลือกตำแหน่งที่เหมาะสำหรับสร้างทางระบายน้ำ ตำแหน่งนี้มักถูกเปลือกตาบนปิดไว้ จึงช่วยปกป้องบริเวณถุงกรองหลังผ่าตัด

• สร้างแผ่นเนื้อเยื่อและช่องทางระบายน้ำ

แพทย์ทำแผ่นบางๆ บนผนังลูกตา แล้วสร้างช่องขนาดเล็กให้น้ำจากช่องหน้าลูกตาไหลออกมาด้านนอก ช่องทางนี้ไม่ได้เปิดโล่งโดยตรง เพราะต้องควบคุมอัตราการไหลไม่ให้ความดันตาลดเร็วเกินไป

• ควบคุมการเกิดพังผืดตามความจำเป็น

ในผู้ที่มีโอกาสเกิดแผลเป็นสูง แพทย์อาจใช้ยาช่วยลดการสร้างพังผืดบริเวณผ่าตัด การเลือกใช้ขึ้นกับอายุ การผ่าตัดเดิม สภาพเยื่อบุตา และการประเมินความเสี่ยงของแพทย์

• เย็บแผ่นเนื้อเยื่อและเยื่อบุตา

ไหมช่วยกำหนดว่าน้ำจะไหลผ่านมากน้อยเพียงใด แพทย์ปิดเยื่อบุตาให้แน่นเพื่อลดการรั่ว และตรวจลักษณะถุงกรองก่อนจบการผ่าตัด

• ปิดตาและเฝ้าสังเกตอาการ

หลังเสร็จสิ้น อาจปิดตาด้วยแผ่นปิดหรือครอบตาแข็งเพื่อป้องกันการสัมผัสและการขยี้ตา จากนั้นทีมรักษาจะติดตามอาการช่วงหนึ่ง โดยเฉพาะหากได้รับยาระงับความรู้สึก

หลังผ่าตัด แพทย์อาจตรวจความดันตาและแผลก่อนกลับบ้าน หรือนัดตรวจในวันถัดไป แนวทางของแต่ละโรงพยาบาลอาจไม่เหมือนกัน การตรวจระยะแรกมีความสำคัญ เพราะความดันตาอาจสูงหรือต่ำเกินไป และทางระบายน้ำอาจต้องได้รับการปรับ

ใช้เวลานานแค่ไหน

ตัวการผ่าตัดมักใช้เวลาประมาณหนึ่งชั่วโมงตามข้อมูลอ้างอิง แต่เวลาจริงอาจสั้นหรือยาวกว่านั้นตามความซับซ้อน สภาพเยื่อบุตา การผ่าตัดตาที่เคยได้รับ และการทำหัตถการอื่นร่วมกัน เวลาดังกล่าวไม่รวมการเตรียมก่อนผ่าตัดและการเฝ้าดูอาการหลังผ่าตัด (Cleveland Clinic)

การผ่าตัดส่วนใหญ่มักใช้ยาชาเฉพาะที่ คุณยังรู้สึกตัวและได้ยินเสียงรอบตัว แต่ดวงตาจะชา หากกังวลมาก ควรบอกทีมรักษาก่อนเริ่ม เพราะอาจมีวิธีช่วยให้ผ่อนคลาย ผู้ป่วยบางรายจำเป็นต้องดมยาสลบด้วยเหตุผลด้านสุขภาพ อายุ หรือความสามารถในการอยู่นิ่ง

หลายกรณีสามารถกลับบ้านได้ในวันเดียวหลังอาการคงที่ แต่การรับไว้ดูแลอาจจำเป็นหากมีโรคร่วม ได้รับยาสลบ มีภาวะผิดปกติหลังผ่าตัด หรือไม่มีผู้ดูแลที่เหมาะสม แนวทางรับไว้ในโรงพยาบาลแตกต่างกันตามผู้ป่วยและระบบของสถานพยาบาลในไทย

แม้จะกลับบ้านวันเดียวกัน คุณควรเผื่อเวลาสำหรับลงทะเบียน เตรียมตัว พบวิสัญญีแพทย์ พักฟื้น และรับคำแนะนำก่อนกลับ ไม่ควรวางแผนขับรถ ทำงาน หรือเดินทางไกลทันทีหลังผ่าตัด

พักฟื้นนานแค่ไหน

การพักฟื้นไม่ได้จบเมื่อแผลภายนอกดูดี เพราะช่องทางระบายน้ำยังเปลี่ยนแปลงได้ระหว่างการสมานแผล ช่วงแรกจึงต้องมาตรวจตามนัดอย่างเคร่งครัด แพทย์อาจปรับไหม ให้การรักษาเพื่อลดแผลเป็น หรือปรับยาหยอดตามความดันตาและลักษณะถุงกรอง (Cleveland Clinic)

ระยะในตารางเป็นกรอบทั่วไปจากข้อมูลการดูแลหลังผ่าตัด ไม่ใช่กำหนดที่ใช้ได้กับทุกคน การกลับไปทำงานเบามักอยู่ในช่วงประมาณ 1-2 สัปดาห์ แต่ขึ้นกับลักษณะงาน การมองเห็น ความดันตา และสภาพแผล (NHS)

ในช่วงพักฟื้นควรปฏิบัติดังนี้

• ใช้ยาหยอดหลังผ่าตัดตามใบสั่งอย่างเคร่งครัด ยาอาจมีหน้าที่ลดการอักเสบหรือป้องกันการติดเชื้อ
• อย่าหยุดหรือเริ่มยาหยอดต้อหินในตาข้างที่ผ่าตัดเอง แพทย์จะระบุว่าต้องใช้ชนิดใดต่อ
• ยาหยอดของตาอีกข้างอาจต้องใช้ต่อ แต่ให้ยึดคำสั่งเฉพาะของแพทย์
• ล้างมือก่อนสัมผัสรอบดวงตาหรือหยอดยา
• หลีกเลี่ยงการกดบริเวณใต้เปลือกตาบน ซึ่งเป็นตำแหน่งของถุงกรอง
• หลีกเลี่ยงการยกของหนัก การออกแรงเบ่ง และกิจกรรมที่เสี่ยงกระแทกตา
• ระวังไม่ให้สบู่ แชมพู น้ำสกปรก หรือฝุ่นเข้าตา
• อ่านหนังสือ ดูโทรทัศน์ หรือใช้หน้าจอได้ตามที่สบาย หากไม่ทำให้อาการเพิ่มขึ้น
• งดว่ายน้ำและกิจกรรมที่เสี่ยงให้น้ำสกปรกเข้าตาจนกว่าจักษุแพทย์ผู้ผ่าตัดจะตรวจว่าแผลสมานดีและอนุญาต ระยะเวลาต่างกันในแต่ละราย
• สวมครอบตาขณะนอนตามระยะที่ทีมรักษากำหนด เพื่อป้องกันการขยี้หรือกดตาโดยไม่รู้ตัว

การมองเห็นอาจมัวได้ตั้งแต่หลายวันถึงหลายสัปดาห์จากการอักเสบ ยาหยอด การเปลี่ยนรูปร่างของตา หรือความดันตาที่ยังปรับตัว การตัดแว่นใหม่จึงมักรอจนสภาพตาคงที่ โดยช่วงเวลาที่เหมาะสมต้องให้จักษุแพทย์ประเมิน

หากการมองเห็นแย่ลงอย่างฉับพลัน ปวดตามาก หรืออาการต่างจากที่ทีมรักษาอธิบายไว้ ไม่ควรรอดูว่าเป็นการพักฟื้นตามปกติหรือไม่ ให้ติดต่อสถานพยาบาลทันที

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดมีเป้าหมายลดความดันตา แต่ไม่มีผลลัพธ์ที่รับประกันได้ ความเสี่ยงขึ้นกับระยะของต้อหิน การผ่าตัดเดิม โรคของผิวตา การเกิดพังผืด อายุ โรคร่วม และการดูแลหลังผ่าตัด

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจพบ ได้แก่

ความดันตาต่ำเกินไป

หากน้ำไหลออกมากเกิน ความดันตาอาจต่ำจนทำให้ช่องหน้าลูกตาตื้น การมองเห็นมัว หรือเกิดการเปลี่ยนแปลงที่จอประสาทตา บางรายดีขึ้นเมื่อปรับยา เฝ้าติดตาม หรือปรับไหม ขณะที่บางรายอาจต้องทำหัตถการเพิ่มเติม

ความดันตายังสูงหรือกลับสูงขึ้น

พังผืดอาจทำให้ช่องทางใหม่ตีบหรือตัน ถุงกรองอาจทำงานลดลงเมื่อเวลาผ่านไป แพทย์อาจปรับไหม ให้การรักษาบริเวณแผล เริ่มยาลดความดันตาเพิ่มเติม หรือพิจารณาหัตถการอื่น (Cleveland Clinic)

น้ำรั่วจากแผลหรือถุงกรอง

เยื่อบุตาต้องปิดสนิทเพื่อให้น้ำอยู่ใต้เนื้อเยื่อ หากมีการรั่ว อาจทำให้ความดันตาต่ำและเพิ่มโอกาสติดเชื้อ การรักษาขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง และระยะเวลาที่เกิด

เลือดออกภายในตา

อาจมีเลือดออกเล็กน้อยหลังผ่าตัดและค่อยๆ ดีขึ้น แต่เลือดออกมากอาจกระทบความดันตาหรือการมองเห็น ความเสี่ยงเกี่ยวข้องกับสภาพตา โรคร่วม และยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด จึงต้องแจ้งรายการยาอย่างครบถ้วน

การติดเชื้อ

การติดเชื้ออาจเกิดในระยะแรกที่แผลผ่าตัด หรือเกิดภายหลังบริเวณถุงกรอง อาการสำคัญ ได้แก่ ปวด ตาแดงมาก มีขี้ตา แพ้แสง หรือการมองเห็นลดลง ต้องได้รับการตรวจอย่างเร่งด่วน เพราะการติดเชื้อภายในตาอาจรุนแรง

การอักเสบภายในตา

ตาอาจมีการอักเสบหลังผ่าตัด ยาหยอดหลังผ่าตัดช่วยควบคุมการอักเสบ แต่ต้องใช้ตามแผนและไม่ปรับเอง หากอักเสบมากอาจทำให้ปวด ตามัว หรือเกิดพังผืด

ต้อกระจกเกิดเร็วขึ้นหรือเป็นมากขึ้น

ผู้ที่ยังมีเลนส์ตาธรรมชาติอาจพบว่าต้อกระจกดำเนินเร็วขึ้นหลังการผ่าตัดต้อหิน หากการมองเห็นได้รับผลกระทบ แพทย์จะประเมินจังหวะที่เหมาะสมสำหรับการรักษาต้อกระจก โดยคำนึงถึงการทำงานของถุงกรองด้วย

การมองเห็นลดลง

การมองเห็นอาจมัวชั่วคราวระหว่างพักฟื้น แต่มีโอกาสลดลงถาวรจากภาวะแทรกซ้อนหรือจากต้อหินที่รุนแรงอยู่เดิม การผ่าตัดไม่สามารถนำการมองเห็นที่เสียไปแล้วกลับคืนมา

ปัญหาเกี่ยวกับกระจกตาหรือจอประสาทตา

ความดันตาที่เปลี่ยนแปลง การอักเสบ หรือการผ่าตัดอาจส่งผลต่อกระจกตาและจอประสาทตา ผู้ที่มีโรคตาอื่นอยู่ก่อนอาจมีความเสี่ยงต่างจากผู้ป่วยทั่วไป

ก่อนลงนามยินยอม แพทย์ควรอธิบายว่าความเสี่ยงข้อใดเกี่ยวข้องกับตาของคุณมากเป็นพิเศษ รวมถึงแผนรับมือหากความดันตาไม่เป็นไปตามเป้าหมาย การเข้าใจว่าหลังผ่าตัดอาจต้องปรับการรักษา ไม่ได้หมายความว่าการผ่าตัดล้มเหลว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลช่องทางระบายน้ำให้ทำงานเหมาะสม

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

หลังผ่าตัดอาจมีตาแดงเล็กน้อย ระคายเคือง หรือมองมัวได้ แต่ควรติดต่อจักษุแพทย์หรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อมีอาการต่อไปนี้

อย่ารอถึงวันนัดหากมีอาการเหล่านี้ และอย่าใช้ยาหยอดของผู้อื่นหรือยาที่เหลือจากครั้งก่อนเพื่อรักษาเอง หากติดต่อสถานพยาบาลเดิมไม่ได้ ให้ไปแผนกฉุกเฉินหรือสถานพยาบาลที่มีจักษุแพทย์ พร้อมนำรายการยาและข้อมูลการผ่าตัดไปด้วย

ทางเลือกอื่น

การผ่าตัดไม่ใช่คำตอบสำหรับผู้ป่วยต้อหินทุกคน ทางเลือกขึ้นกับชนิดและระยะของโรค ความดันตาเป้าหมาย การรักษาที่เคยได้รับ และความสามารถในการใช้ยาอย่างสม่ำเสมอ

ยาลดความดันตา

ยาหยอดตาเป็นการรักษาหลักสำหรับผู้ป่วยจำนวนมาก ยาแต่ละกลุ่มลดการสร้างน้ำในตาหรือช่วยให้น้ำระบายดีขึ้น บางคนต้องใช้มากกว่าหนึ่งชนิด หากควบคุมโรคได้และไม่มีผลข้างเคียงที่รบกวน การใช้ยาต่ออาจเหมาะกว่าการผ่าตัด

ปัญหาที่ควรคุยกับแพทย์ ได้แก่ หยอดยาไม่ลง ลืมบ่อย แสบตา ตาแดง หายใจลำบาก ชีพจรผิดปกติ หรือค่าใช้จ่ายต่อเนื่อง อย่าหยุดยาเพราะอาการดีหรือความดันตาครั้งล่าสุดอยู่ในเกณฑ์ เพราะต้อหินมักไม่มีอาการเตือน

การรักษาด้วยเลเซอร์

เลเซอร์บางชนิดช่วยเพิ่มการระบายน้ำผ่านทางธรรมชาติของตา จึงอาจใช้เป็นการรักษาเริ่มต้นหรือใช้เมื่อยาไม่เพียงพอ ผลที่ได้และระยะเวลาที่คงอยู่แตกต่างกันตามชนิดของต้อหินและสภาพมุมตา

ผู้ที่เป็นต้อหินมุมปิดอาจได้รับเลเซอร์สร้างช่องที่ม่านตาเพื่อแก้กลไกการอุดกั้น วิธีนี้มีวัตถุประสงค์ต่างจากการสร้างถุงกรอง แพทย์จะเลือกตามโครงสร้างของตา ไม่ใช่เลือกจากความสะดวกเพียงอย่างเดียว

การผ่าตัดต้อหินแบบอื่น

ทางเลือกอาจรวมถึงการใส่อุปกรณ์ระบายน้ำจากภายในตาไปยังแผ่นรองใต้เยื่อบุตา หรือการผ่าตัดที่มุ่งเพิ่มการระบายผ่านทางเดิมของตา วิธีต่างๆ มีระดับการลดความดันตา ความเสี่ยง และความเหมาะสมไม่เหมือนกัน

การผ่าตัดแผลเล็กสำหรับต้อหินบางชนิดอาจฟื้นตัวเร็วกว่าและมีความเสี่ยงบางด้านต่ำกว่า แต่อาจลดความดันตาได้ไม่มากพอสำหรับผู้ที่มีโรครุนแรงหรือจำเป็นต้องได้ความดันตาต่ำมาก

การทำลายเนื้อเยื่อที่สร้างน้ำหล่อเลี้ยงลูกตา

แพทย์อาจใช้เลเซอร์หรือวิธีอื่นเพื่อลดการสร้างน้ำภายในตา มักพิจารณาในสถานการณ์เฉพาะ เช่น การผ่าตัดแบบอื่นไม่เหมาะสมหรือไม่ได้ผล การเลือกวิธีนี้ขึ้นกับการมองเห็นที่เหลืออยู่ สภาพตา และเป้าหมายการรักษา

การติดตามโดยยังไม่ผ่าตัด

หากโรคคงที่ ความดันตาอยู่ในเป้าหมาย และเส้นประสาทตาไม่แย่ลง แพทย์อาจแนะนำให้ใช้ยาหรือสังเกตอาการต่อ พร้อมตรวจเป็นระยะ การยังไม่ผ่าตัดไม่เท่ากับละเลยโรค แต่ต้องมีแผนติดตามที่ชัดเจน

ก่อนเลือกทางใด ควรถามแพทย์ว่าทางเลือกนั้นลดความดันตาได้เหมาะกับเป้าหมายของคุณหรือไม่ ต้องรักษาซ้ำหรือใช้ยาต่อเพียงใด และหากไม่ได้ผลจะกระทบต่อทางเลือกการผ่าตัดในอนาคตอย่างไร

สิทธิการรักษา

ความคุ้มครองขึ้นกับข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ โรงพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และเงื่อนไขที่มีผลในวันที่เข้ารักษา ควรให้โรงพยาบาลตรวจสอบสิทธิก่อนกำหนดวันผ่าตัด เพราะการพบแพทย์ การตรวจพิเศษ ยา และการผ่าตัดอาจอยู่ภายใต้ขั้นตอนอนุมัติที่ต่างกัน

ประกันสังคม

โดยทั่วไป ผู้ประกันตนควรเริ่มที่สถานพยาบาลตามสิทธิ หากสถานพยาบาลนั้นไม่มีศักยภาพรักษา อาจต้องมีใบส่งต่อไปยังโรงพยาบาลที่มีจักษุแพทย์ด้านต้อหิน ควรถามว่าสิทธิครอบคลุมการตรวจก่อนผ่าตัด การผ่าตัด ยาหลังผ่าตัด และการติดตามหรือไม่ รวมถึงต้องใช้เอกสารใด

บัตรทอง

ผู้ใช้สิทธิบัตรทองควรติดต่อหน่วยบริการประจำหรือหน่วยบริการปฐมภูมิตามระบบส่งต่อ กรณีมีข้อบ่งชี้ แพทย์จะประเมินและส่งต่อไปยังหน่วยที่ทำการผ่าตัดได้ ควรตรวจสอบว่าต้องมีใบส่งต่อทุกครั้งหรือไม่ และนัดติดตามหลังผ่าตัดที่สถานพยาบาลใด

หากมีอาการฉุกเฉินทางตา เช่น ปวดรุนแรงหรือการมองเห็นลดลงฉับพลัน ให้เข้ารับการประเมินเร่งด่วน ไม่ควรรอขั้นตอนนัดตามปกติ

ประกันสุขภาพเอกชน

ความคุ้มครองต่างกันตามกรมธรรม์ ระยะเวลารอคอย โรคที่เป็นมาก่อน และข้อกำหนดเรื่องการอนุมัติล่วงหน้า ก่อนผ่าตัดควรถามบริษัทประกันและโรงพยาบาลว่า

• ต้องขออนุมัติก่อนหรือไม่
• ต้องใช้รายงานแพทย์และผลตรวจใด
• คุ้มครองการผ่าตัดแบบผู้ป่วยนอกหรือจำเป็นต้องรับไว้ในโรงพยาบาล
• ยา การตรวจติดตาม และหัตถการปรับแผลหลังผ่าตัดอยู่ในความคุ้มครองหรือไม่
• ต้อหินถูกระบุเป็นโรคที่เป็นมาก่อนเริ่มกรมธรรม์หรือไม่

เก็บสำเนาใบส่งตัว หนังสืออนุมัติ ผลตรวจ รายการยา และเอกสารการรักษาไว้ เพราะการดูแลหลังผ่าตัดอาจมีการนัดหลายครั้ง การยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษรช่วยลดความคลาดเคลื่อนเรื่องสิทธิได้

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ผ่าตัดทำทางระบายน้ำในลูกตารักษาต้อหินทำให้มองเห็นกลับมาเหมือนเดิมไหม

ไม่ การผ่าตัดไม่สามารถฟื้นฟูเส้นประสาทตาหรือการมองเห็นที่เสียไปแล้ว เป้าหมายคือการลดความดันตาเพื่อชะลอหรือป้องกันความเสียหายเพิ่มเติม (Cleveland Clinic)

ทำไมต้องผ่าตัดทั้งที่ยังมองเห็นได้

แพทย์อาจแนะนำให้ผ่าตัดเพื่อรักษาการมองเห็นที่ยังเหลืออยู่ หากผลตรวจแสดงว่าโรคกำลังดำเนินหรือความดันตายังสูงกว่าเป้าหมาย ต้อหินสามารถทำลายลานสายตาโดยที่ผู้ป่วยไม่ทันสังเกต โดยเฉพาะในระยะแรก

ผ่าตัดแล้วต้องหยอดยาต้อหินต่อไหม

บางคนยังต้องใช้ยาลดความดันตาหลังผ่าตัด ขึ้นกับความดันตาเป้าหมาย การทำงานของถุงกรอง และการเกิดพังผืด อย่าหยุดยาหยอดเดิมหรือเริ่มใช้ใหม่เอง แพทย์จะกำหนดแยกสำหรับตาข้างที่ผ่าตัดและตาอีกข้าง

ระหว่างผ่าตัดจะเจ็บไหม

โดยทั่วไปตาจะได้รับยาชาจึงไม่ควรเจ็บ แต่คุณอาจรู้สึกว่ามีแรงกดหรือการเคลื่อนไหว หากรู้สึกเจ็บหรือกังวลระหว่างทำ ควรบอกทีมผ่าตัดทันทีเพื่อประเมินและช่วยให้สบายขึ้น

ต้องนอนโรงพยาบาลหรือไม่

ผู้ป่วยจำนวนมากกลับบ้านได้ในวันเดียวหลังอาการคงที่ แต่บางคนอาจต้องรับไว้ดูแลตามชนิดของยาระงับความรู้สึก โรคประจำตัว หรืออาการหลังผ่าตัด แนวทางจริงขึ้นกับการประเมินและระบบของโรงพยาบาล

หลังผ่าตัดมองมัวเป็นเรื่องปกติไหม

การมองเห็นอาจมัวได้ตั้งแต่หลายวันถึงหลายสัปดาห์ แต่ควรค่อยๆ ดีขึ้นตามการสมานของตา หากมัวลงอย่างฉับพลัน ปวดมาก ตาแดงขึ้น หรือมีขี้ตาผิดปกติ ต้องพบแพทย์ทันที

กลับไปทำงานได้เมื่อไร

ผู้ทำงานเบามักกลับไปทำงานได้ประมาณ 1-2 สัปดาห์ หากแพทย์ตรวจแล้วว่าแผลและความดันตาเหมาะสม (NHS) งานยกของหนัก งานฝุ่น งานกลางแจ้ง หรืออาชีพที่เสี่ยงกระแทกตาอาจต้องพักนานกว่า

ขับรถได้เมื่อไร

อย่าขับรถจนกว่าการมองเห็นจะเพียงพอต่อการขับอย่างปลอดภัยและแพทย์อนุญาต หากได้รับยาสลบหรือยาที่ทำให้ง่วง ต้องปฏิบัติตามระยะงดขับรถที่ทีมวิสัญญีแจ้ง ไม่ควรตัดสินจากความรู้สึกว่าตาเจ็บน้อยลงเพียงอย่างเดียว

ถุงนูนใต้เปลือกตาหลังผ่าตัดคืออะไร

ถุงนูนเล็กๆ มักเป็นถุงกรองที่รับน้ำจากช่องทางระบายใหม่ และโดยทั่วไปอยู่ใต้เปลือกตาบน ไม่ควรกด นวด หรือขยี้บริเวณนั้น เว้นแต่จักษุแพทย์สอนวิธีและสั่งให้ทำเป็นกรณีเฉพาะ

ถ้าความดันตากลับสูงขึ้นหมายความว่าผ่าตัดล้มเหลวหรือไม่

ไม่จำเป็น เพราะช่วงพักฟื้นอาจต้องปรับไหม ลดพังผืด หรือปรับยาหยอดเพื่อให้การระบายเหมาะสม แพทย์จะพิจารณาจากแนวโน้มความดันตา ลักษณะถุงกรอง และสภาพเส้นประสาทตา ไม่ใช่ค่าที่วัดได้เพียงครั้งเดียว

ผ่าตัดต้อหินพร้อมผ่าตัดต้อกระจกได้ไหม

บางรายสามารถทำร่วมกันได้ แต่ไม่เหมาะกับทุกคน การทำร่วมอาจมีผลต่อการอักเสบ การเกิดพังผืด และระดับความดันตาที่ต้องการ จักษุแพทย์จะพิจารณาจากความรุนแรงของต้อกระจก ระยะของต้อหิน และประวัติการผ่าตัดตา

หากตาอีกข้างเป็นต้อหิน ต้องผ่าตัดพร้อมกันไหม

โดยทั่วไปแพทย์ประเมินแต่ละข้างแยกกัน เพราะความรุนแรงและการตอบสนองต่อยาอาจไม่เท่ากัน การผ่าตัดพร้อมกันไม่ใช่แนวทางอัตโนมัติ และแผนรักษาจะคำนึงถึงการมองเห็นที่ผู้ป่วยต้องใช้ระหว่างพักฟื้น

ถ้ากลัวการผ่าตัด สามารถขอใช้ยาหรือเลเซอร์ต่อได้ไหม

คุณสามารถขอให้แพทย์อธิบายทางเลือกได้ แต่ความเหมาะสมขึ้นกับว่าทางเลือกเหล่านั้นลดความดันตาได้เพียงพอหรือไม่ หากเส้นประสาทตากำลังแย่ลง การเลื่อนผ่าตัดอาจทำให้สูญเสียการมองเห็นเพิ่ม ซึ่งไม่สามารถเรียกกลับคืนมาได้

หลังผ่าตัดยังต้องตรวจต้อหินตลอดหรือไม่

ต้องตรวจต่อเนื่อง แม้ความดันตาจะลดลงและไม่ต้องใช้ยา เพราะถุงกรองอาจเปลี่ยนแปลงได้ และต้อหินยังต้องติดตามด้วยการตรวจเส้นประสาทตา ลานสายตา และความดันตาเป็นระยะ

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Trabeculectomy: Procedure, Complications & Recovery — เกี่ยวกับ Trabeculectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• NHS: Trabeculectomy Aftercare - Bedfordshire Hospitals NHS Trust — เกี่ยวกับ Trabeculectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที