ผ่าตัดมะเร็งไส้ตรง

ผ่าตัดมะเร็งไส้ตรง (Rectal-cancer surgery) คือการนำก้อนมะเร็งและเนื้อเยื่อรอบข้างออก โดยเลือกวิธีตามตำแหน่ง ระยะ และความใกล้กับกล้ามเนื้อหูรูดของทวารหนัก การผ่าตัดอาจเก็บทางขับถ่ายเดิมไว้ได้ หรืออาจต้องมีช่องเปิดหน้าท้องสำหรับขับถ่ายแบบชั่วคราวหรือถาวร ซึ่งศัลยแพทย์จะประเมินจากภาพตรวจและการทำงานของหูรูดก่อนตัดสินใจ

ผ่าตัดมะเร็งไส้ตรง คืออะไร

ไส้ตรงเป็นส่วนปลายของลำไส้ใหญ่ ทำหน้าที่เก็บอุจจาระก่อนขับออกทางทวารหนัก รอบไส้ตรงมีไขมัน หลอดเลือด เส้นประสาท และต่อมน้ำเหลือง ส่วนกล้ามเนื้อหูรูดเป็นกล้ามเนื้อวงรอบทวารหนักที่ช่วยควบคุมการถ่าย

เป้าหมายของการผ่าตัดคือเอามะเร็งออกพร้อมขอบเนื้อเยื่อที่ดูปกติและเนื้อเยื่อหรือต่อมน้ำเหลืองที่เกี่ยวข้อง ขณะเดียวกันจะพยายามรักษาการขับถ่าย การปัสสาวะ และการทำงานทางเพศไว้เท่าที่ทำได้ วิธีที่เหมาะสมขึ้นกับว่าก้อนอยู่สูงหรือต่ำเพียงใด ลุกลามเข้าไปในผนังลำไส้มากแค่ไหน และกระจายไปยังต่อมน้ำเหลืองหรืออวัยวะข้างเคียงหรือไม่ (Mayo Clinic)

วิธีผ่าตัดหลักมีดังนี้

การตัดไส้ตรงพร้อมเนื้อเยื่อรอบไส้ตรง (mesorectal excision) เป็นหลักการหรือองค์ประกอบของการผ่าตัดตามหลักมะเร็งวิทยา ไม่ใช่ทางเลือกที่แยกจากวิธีผ่าตัดอื่น โดยอาจทำร่วมกับการตัดไส้ตรงส่วนหน้าแบบต่ำ หรือการตัดไส้ตรงและทวารหนักตามตำแหน่งของก้อน

การตัดก้อนเฉพาะที่ทำให้แผลเล็กและมักฟื้นตัวเร็วกว่า แต่ไม่ได้นำต่อมน้ำเหลืองออก จึงเหมาะเฉพาะผู้ป่วยที่ผ่านการประเมินว่าความเสี่ยงต่อการกระจายต่ำ หากผลชิ้นเนื้อภายหลังพบว่าก้อนลึก ตัดออกไม่หมด หรือมีลักษณะเสี่ยง ศัลยแพทย์อาจแนะนำการผ่าตัดที่กว้างขึ้นหรือการรักษาเสริม

การผ่าตัดที่เก็บหูรูดไว้จะต่อปลายลำไส้ใหญ่เข้ากับไส้ตรงส่วนที่เหลือหรือทวารหนักโดยตรง รอยต่อนี้เรียกว่า “รอยต่อลำไส้” บางคนต้องทำช่องเปิดลำไส้เล็กหรือไส้ใหญ่ผ่านผนังหน้าท้อง เพื่อให้อุจจาระไม่ผ่านรอยต่อในช่วงที่กำลังสมาน หากรอยต่อหายดีและไม่มีข้อห้าม จึงพิจารณาผ่าตัดปิดช่องเปิดในภายหลัง

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกคนที่จะเก็บหูรูดไว้ได้ หากก้อนอยู่ติดหูรูด ลุกลามเข้ากล้ามเนื้อ หรือหูรูดทำงานไม่ดีอยู่เดิม การพยายามต่อทางขับถ่ายเดิมอาจควบคุมมะเร็งได้ไม่เพียงพอหรือทำให้กลั้นอุจจาระไม่ได้มาก ศัลยแพทย์จึงอาจแนะนำช่องขับถ่ายถาวรแทน

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

การผ่าตัดเป็นการรักษาหลักของมะเร็งไส้ตรงจำนวนมาก แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยทุกคนต้องเข้าผ่าตัดทันที ลำดับการรักษาต้องวางจากระยะโรค ผลภาพตรวจ ผลชิ้นเนื้อ และเป้าหมายของผู้ป่วยร่วมกัน

ผู้ที่มักได้รับการพิจารณาผ่าตัด

• ผู้ที่มีก้อนอยู่เฉพาะในไส้ตรงและสามารถนำออกได้
• ผู้ที่มีโรคกระจายไปต่อมน้ำเหลืองใกล้เคียง แต่ยังอยู่ในแผนการรักษาที่มุ่งควบคุมมะเร็งด้วยการผ่าตัดร่วมกับยาเคมีบำบัดหรือรังสีรักษา
• ผู้ที่ผ่านการรักษาก่อนผ่าตัดเพื่อทำให้ก้อนเล็กลง แล้วภาพตรวจแสดงว่าสามารถตัดออกได้
• ผู้ที่มีภาวะแทรกซ้อน เช่น ลำไส้อุดตัน เลือดออก หรือเสี่ยงลำไส้ทะลุ ซึ่งอาจต้องผ่าตัดหรือทำทางเบี่ยงอุจจาระเพื่อแก้ปัญหา
• ผู้ที่มีโรคกระจายจำกัดบางตำแหน่งและทีมรักษาเห็นว่าสามารถผ่าตัดเป็นส่วนหนึ่งของแผนรักษารวมได้

ศัลยแพทย์ต้องประเมินระยะห่างระหว่างก้อนกับทวารหนัก รวมถึงดูว่ามะเร็งเกี่ยวข้องกับหูรูดหรือไม่ เพราะข้อมูลนี้มีผลโดยตรงต่อชนิดของการผ่าตัดและโอกาสเก็บทางขับถ่ายเดิม (American Cancer Society)

ผู้ที่อาจยังไม่ควรผ่าตัดทันที

• ผู้ที่ควรได้รับยาเคมีบำบัด รังสีรักษา หรือทั้งสองอย่างก่อน เพื่อควบคุมโรคหรือทำให้ก้อนเล็กลง
• ผู้ที่มีโรคกระจายหลายตำแหน่งและการผ่าตัดก้อนในไส้ตรงยังไม่ช่วยเป้าหมายการรักษา เว้นแต่มีก้อนทำให้เลือดออก อุดตัน หรือเกิดอาการที่ต้องแก้
• ผู้ที่มีการติดเชื้อ ภาวะขาดสารอาหารรุนแรง หรือโรคหัวใจ ปอด ไต หรือภาวะอื่นที่ยังควบคุมไม่ดี อาจต้องรักษาหรือปรับสภาพร่างกายก่อน
• ผู้ที่ผลตรวจยังไม่ชัดว่าก้อนเป็นมะเร็งชนิดใดหรืออยู่ในระยะใด ควรประเมินให้ครบก่อนเลือกวิธีผ่าตัด
• ผู้ที่ก้อนระยะแรกมากและเหมาะกับการตัดเฉพาะที่ อาจไม่จำเป็นต้องผ่าตัดใหญ่ผ่านช่องท้อง
• ผู้ที่ตอบสนองต่อการรักษาก่อนผ่าตัดจนตรวจไม่พบก้อน อาจมีทางเลือกเฝ้าติดตามอย่างเข้มงวดในศูนย์ที่มีทีมพร้อม แต่ไม่ใช่ทางเลือกสำหรับทุกคนและยังต้องยอมรับความเสี่ยงที่โรคจะกลับมาเฉพาะที่

อายุเพียงอย่างเดียวไม่ใช่เหตุผลว่าผ่าตัดได้หรือไม่ได้ สิ่งสำคัญกว่าคือสมรรถภาพร่างกาย โรคร่วม ภาวะโภชนาการ ความสามารถในการดูแลตนเอง และประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับเมื่อเทียบกับความเสี่ยง

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

ก่อนกำหนดวิธีผ่าตัด ทีมรักษามักทบทวนผลส่องกล้องและชิ้นเนื้อ ตรวจเลือด และใช้ภาพตรวจเพื่อดูขนาด ตำแหน่ง และการกระจายของโรค การตรวจอุ้งเชิงกรานช่วยประเมินความสัมพันธ์ระหว่างก้อนกับหูรูดและเนื้อเยื่อรอบไส้ตรง (Cleveland Clinic)

สิ่งที่ควรเตรียมมีดังนี้

แจ้งยาและโรคประจำตัวทั้งหมด

นำรายชื่อยาที่ใช้อยู่ไปให้ทีมรักษา รวมถึงยาตามใบสั่งแพทย์ ยาที่ซื้อใช้เอง สมุนไพร วิตามิน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร โดยเฉพาะ

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด
• ยาเบาหวาน รวมถึงยาฉีด
• ยาแก้ปวดบางชนิด
• ยากดภูมิคุ้มกัน
• สมุนไพรหรืออาหารเสริมที่อาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออก

อย่าหยุดยาเหล่านี้เอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดว่าควรหยุด ปรับ หรือใช้ต่อเมื่อใด โดยดูเหตุผลที่ใช้ยา ความเสี่ยงเลือดออก และความเสี่ยงลิ่มเลือดของคุณ

เตรียมลำไส้และงดอาหารตามคำสั่ง

บางแผนการผ่าตัดต้องใช้ยาระบายหรือสวนล้างลำไส้ก่อนผ่าตัด แต่ไม่ใช่ทุกคนจะใช้วิธีเดียวกัน ทีมรักษาจะให้คำสั่งเฉพาะว่าต้องรับประทานอะไร ดื่มอะไร และเริ่มเตรียมลำไส้เมื่อใด

คุณต้องงดอาหารและเครื่องดื่มก่อนดมยาสลบตามเวลาที่โรงพยาบาลกำหนด คำสั่งอาจต่างกันตามชนิดอาหาร เวลาเข้าห้องผ่าตัด และโรคประจำตัว จึงควรยึดเอกสารของโรงพยาบาลแทนการกำหนดเวลาเอง

เตรียมร่างกายและการฟื้นตัว

• หากสูบบุหรี่ ควรแจ้งทีมรักษาและพยายามหยุด เพราะการสูบบุหรี่เพิ่มปัญหาปอดและรบกวนการสมานแผล
• หากน้ำหนักลด กินได้น้อย หรืออ่อนแรง ควรแจ้งแพทย์เพื่อประเมินภาวะโภชนาการ
• รักษาการเคลื่อนไหวหรือออกกำลังเบาๆ ตามกำลัง เว้นแต่แพทย์ห้าม
• จัดคนช่วยในช่วงแรกหลังกลับบ้าน โดยเฉพาะการเดินทาง เตรียมอาหาร และงานที่ต้องยกของ
• วางแผนลางานโดยเผื่อเวลามากกว่าที่คาด หากต้องผ่าตัดใหญ่หรือมีช่องขับถ่าย

หากมีโอกาสต้องทำช่องขับถ่ายทางหน้าท้อง ควรพบผู้เชี่ยวชาญด้านการดูแลช่องเปิดก่อนผ่าตัด เพื่อเลือกตำแหน่งที่ไม่ชนขอบกางเกง รอยพับ หรือกระดูก และเรียนรู้การใช้ถุงรองรับอุจจาระ

ของที่ควรนำไปโรงพยาบาล

• บัตรประจำตัวและเอกสารสิทธิการรักษา
• รายชื่อยา ขนาดยาที่ใช้อยู่ และประวัติแพ้ยา
• ผลตรวจหรือแผ่นภาพที่โรงพยาบาลขอ
• รายชื่อโรคประจำตัวและประวัติผ่าตัด
• เบอร์ติดต่อญาติหรือผู้ตัดสินใจแทนในกรณีฉุกเฉิน
• เสื้อผ้าหลวมและรองเท้าที่สวมง่าย
• อุปกรณ์ช่วยเดินหรืออุปกรณ์ประจำตัวที่จำเป็น

แจ้งโรงพยาบาลก่อนวันผ่าตัดหากมีไข้ ไอมาก หายใจลำบาก ท้องเสีย อาเจียน มีแผลติดเชื้อ หรือสุขภาพเปลี่ยนไป เพราะอาจต้องประเมินใหม่ว่าควรผ่าตัดตามกำหนดหรือไม่

ขั้นตอนการผ่าตัด

รายละเอียดต่างกันตามชนิดการผ่าตัด แต่การผ่าตัดใหญ่ผ่านช่องท้องมักมีลำดับดังนี้

• ตรวจยืนยันก่อนเข้าห้องผ่าตัด

ทีมรักษาจะยืนยันตัวผู้ป่วย ชนิดการผ่าตัด ประวัติแพ้ยา และเอกสารยินยอม วิสัญญีแพทย์จะทบทวนสุขภาพและแผนระงับความรู้สึก

• ให้ยาระงับความรู้สึก

การผ่าตัดใหญ่ส่วนมากใช้ยาสลบ คุณจะหลับและไม่รู้สึกตัวระหว่างผ่าตัด ทีมวิสัญญีจะดูแลการหายใจ ความดัน ชีพจร และระดับออกซิเจน

• ใส่อุปกรณ์ที่จำเป็น

อาจมีสายน้ำเกลือ สายสวนปัสสาวะ และอุปกรณ์ช่วยหายใจ อุปกรณ์บางอย่างจะถอดหลังผ่าตัดเมื่อไม่จำเป็นแล้ว (Stanford Health Care)

• เข้าถึงช่องท้องหรือก้อนมะเร็ง

ศัลยแพทย์อาจผ่าตัดแบบเปิดผ่านแผลหน้าท้อง หรือผ่าตัดแผลเล็กโดยใช้กล้องและเครื่องมือผ่านรูขนาดเล็ก วิธีแผลเล็กอาจช่วยให้ฟื้นตัวเร็วขึ้นในผู้ที่เหมาะสม แต่ไม่ใช่ทุกคนจะทำได้ หากพบพังผืด เลือดออก หรือก้อนซับซ้อน อาจจำเป็นต้องเปลี่ยนเป็นแผลเปิดเพื่อความปลอดภัย

• ตัดก้อนและเนื้อเยื่อที่เกี่ยวข้อง

ศัลยแพทย์นำส่วนของไส้ตรงที่มีก้อนออก พร้อมขอบเนื้อเยื่อ ไขมันรอบไส้ตรง และต่อมน้ำเหลืองตามแผน ตัวอย่างทั้งหมดจะส่งตรวจทางพยาธิวิทยาเพื่อดูชนิดมะเร็ง ระยะลุกลาม ขอบการตัด และต่อมน้ำเหลือง

• ต่อทางเดินลำไส้หากทำได้

หากเก็บหูรูดไว้ได้ ศัลยแพทย์จะเคลื่อนลำไส้ส่วนที่แข็งแรงลงมาต่อกับไส้ตรงส่วนที่เหลือหรือทวารหนัก จากนั้นตรวจความมั่นคงของรอยต่อ

• พิจารณาช่องขับถ่ายทางหน้าท้อง

หากรอยต่ออยู่ต่ำ มีความเสี่ยงรั่ว หรือจำเป็นต้องนำทวารหนักออก ศัลยแพทย์จะนำปลายลำไส้ผ่านผนังหน้าท้องเป็นช่องเปิดให้อุจจาระออกสู่ถุงภายนอก ช่องเปิดอาจเป็นแบบชั่วคราวหรือถาวร

• ตรวจเลือดออกและปิดแผล

ทีมผ่าตัดตรวจบริเวณผ่าตัดก่อนปิดแผล บางคนอาจมีสายระบายชั่วคราว จากนั้นจึงย้ายไปห้องพักฟื้นเพื่อเฝ้าดูการหายใจ ความดัน อาการปวด และเลือดออก

หากเป็นการตัดก้อนเฉพาะที่ ศัลยแพทย์จะใส่เครื่องมือผ่านทวารหนัก ตัดก้อนพร้อมเนื้อเยื่อรอบข้าง และปิดผนังไส้ตรงตามความเหมาะสม จึงไม่มีแผลหน้าท้อง แต่ข้อจำกัดคือไม่สามารถนำต่อมน้ำเหลืองและเนื้อเยื่อส่วนลึกออกได้เหมือนการผ่าตัดใหญ่

ใช้เวลานานแค่ไหน

การผ่าตัดมะเร็งไส้ตรงไม่มีระยะเวลาตายตัว การตัดก้อนเฉพาะที่มักสั้นกว่าการตัดไส้ตรงและต่อทางเดินลำไส้ ส่วนการผ่าตัดที่ต้องแยกก้อนออกจากอวัยวะข้างเคียง ทำช่องขับถ่าย หรือแก้พังผืดอาจใช้เวลานานกว่า

ปัจจัยที่มีผลต่อระยะเวลาผ่าตัด ได้แก่

• วิธีผ่าตัดแบบเปิดหรือแผลเล็ก
• ตำแหน่งและขนาดก้อน
• การลุกลามเข้าอวัยวะข้างเคียง
• เคยผ่าตัดหรือได้รับรังสีบริเวณอุ้งเชิงกรานมาก่อนหรือไม่
• ต้องต่อทางเดินลำไส้หรือทำช่องขับถ่ายหรือไม่
• สภาพร่างกายและเหตุการณ์ที่พบระหว่างผ่าตัด

การผ่าตัดใหญ่ส่วนมากใช้ยาสลบ หลังผ่าตัดต้องพักในห้องพักฟื้นจนการหายใจและสัญญาณชีพคงที่ ระยะอยู่โรงพยาบาลขึ้นกับชนิดการผ่าตัด การกลับมาทำงานของลำไส้ การรับประทานอาหาร การควบคุมปวด และภาวะแทรกซ้อน การตัดก้อนเฉพาะที่บางกรณีอาจกลับบ้านได้เร็วกว่า แต่การผ่าตัดตัดไส้ตรงมักต้องนอนโรงพยาบาลเพื่อเฝ้าดูอาการ

ควรถามศัลยแพทย์โดยตรงว่าการผ่าตัดที่วางแผนไว้คือชนิดใด ต้องดมยาสลบหรือไม่ คาดว่าจะอยู่โรงพยาบาลประมาณช่วงใด และมีโอกาสต้องเข้าหอผู้ป่วยดูแลใกล้ชิดหรือไม่ คำตอบจะมีประโยชน์กว่าตัวเลขเฉลี่ย เพราะสะท้อนแผนของคุณจริงๆ

พักฟื้นนานแค่ไหน

การพักฟื้นหลังผ่าตัดใหญ่โดยทั่วไปใช้เวลาหลายสัปดาห์ แหล่งข้อมูลอ้างอิงระบุช่วงประมาณ 3-6 สัปดาห์สำหรับการผ่าตัดตัดไส้ตรงบางชนิด แต่ระยะจริงขึ้นกับวิธีผ่าตัด สุขภาพก่อนผ่าตัด การรักษาก่อนหน้า การมีช่องขับถ่าย และภาวะแทรกซ้อน (Mayo Clinic)

งานนั่งโต๊ะอาจกลับไปทำได้เร็วกว่างานที่ต้องยืนทั้งวัน ขับรถเป็นเวลานาน ยกของ หรือใช้แรงมาก การกลับไปขับรถควรรอจนเคลื่อนไหวและเบรกฉุกเฉินได้ ไม่ง่วงจากยาแก้ปวด และได้รับอนุญาตจากทีมรักษา

หลังการต่อไส้ตรงต่ำ บางคนเกิดกลุ่มอาการหลังตัดไส้ตรงส่วนหน้า ได้แก่ ถ่ายบ่อย ถ่ายครั้งละน้อย รีบถ่าย กลั้นลมหรืออุจจาระยาก และต้องกลับเข้าห้องน้ำหลายครั้งติดกัน อาการอาจเปลี่ยนแปลงตามเวลา และมีวิธีช่วย เช่น ปรับอาหาร จัดเวลาขับถ่าย ใช้ยาตามแพทย์สั่ง หรือฟื้นฟูกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน

ผู้ที่มีช่องขับถ่ายต้องเรียนรู้การวัดและดูแลช่องเปิด การเปลี่ยนถุง การป้องกันผิวหนัง และสังเกตปริมาณอุจจาระ ช่วงแรกช่องเปิดอาจบวมและเปลี่ยนขนาดได้ การมีผู้เชี่ยวชาญช่วยเลือกอุปกรณ์และแก้ปัญหารั่วซึมทำให้ดูแลได้ง่ายขึ้น

ผลชิ้นเนื้อหลังผ่าตัดจะช่วยกำหนดว่าต้องรักษาต่อหรือไม่ อย่าตีความว่าการผ่าตัดจบแล้วหมายถึงไม่ต้องติดตาม เพราะการติดตามอาจรวมการตรวจร่างกาย ตรวจเลือด ส่องกล้อง และภาพตรวจตามระยะโรค

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดมะเร็งไส้ตรงเป็นการผ่าตัดในอุ้งเชิงกราน ซึ่งมีลำไส้ กระเพาะปัสสาวะ อวัยวะสืบพันธุ์ หลอดเลือด และเส้นประสาทอยู่ใกล้กัน ความเสี่ยงของแต่ละคนขึ้นกับชนิดการผ่าตัด ตำแหน่งก้อน สุขภาพโดยรวม การสูบบุหรี่ ภาวะโภชนาการ และการได้รับรังสีหรือยาเคมีบำบัดมาก่อน

ความเสี่ยงระยะแรก

• เลือดออกจนต้องให้การรักษาเพิ่มเติม
• แผลหรือช่องท้องติดเชื้อ
• ลิ่มเลือดที่ขาหรือเคลื่อนไปปอด
• ปอดอักเสบหรือปัญหาจากการดมยาสลบ
• ลำไส้หยุดเคลื่อนไหวชั่วคราว ทำให้ท้องอืด คลื่นไส้ หรืออาเจียน
• ปัสสาวะไม่ออกหรือติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ
• รอยต่อลำไส้รั่ว ทำให้เกิดการติดเชื้อหรือฝีในอุ้งเชิงกราน
• อวัยวะข้างเคียง เช่น ท่อไต กระเพาะปัสสาวะ หลอดเลือด หรือลำไส้ส่วนอื่นอาจได้รับบาดเจ็บและอาจต้องซ่อมแซมหรือผ่าตัดเพิ่มเติม
• ช่องขับถ่ายบวม ขาดเลือด อุดตัน หรือมีอุจจาระออกมากผิดปกติ
• ต้องผ่าตัดซ้ำหรือทำช่องขับถ่ายเพิ่มเติมหากเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง
• การผ่าตัดใหญ่มีความเสี่ยงเสียชีวิตได้ แม้พบไม่บ่อย โดยความเสี่ยงขึ้นกับสุขภาพเดิม ความซับซ้อนของการผ่าตัด และภาวะแทรกซ้อนที่เกิดขึ้น

รอยต่อลำไส้รั่วเป็นภาวะแทรกซ้อนสำคัญ อาจทำให้มีไข้ ปวดท้อง ชีพจรเร็ว อ่อนเพลียมาก หรือติดเชื้อในกระแสเลือด การรักษาอาจใช้ยาฆ่าเชื้อ การระบายหนอง หรือการผ่าตัด ขึ้นกับความรุนแรง

ผลกระทบระยะยาว

• ถ่ายบ่อย รีบถ่าย หรือกลั้นอุจจาระลำบาก
• ท้องผูกหรือรู้สึกถ่ายไม่สุด
• พังผืดในช่องท้องจนลำไส้อุดตัน
• ไส้เลื่อนบริเวณแผลหรือรอบช่องขับถ่าย
• ผิวหนังรอบช่องขับถ่ายระคายเคือง
• ปัสสาวะลำบากหรือควบคุมปัสสาวะเปลี่ยนไป
• การแข็งตัวหรือการหลั่งผิดปกติในผู้ชาย
• ช่องคลอดแห้ง เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือการตอบสนองทางเพศเปลี่ยนไปในผู้หญิง
• ภาวะเจริญพันธุ์ลดลงจากการผ่าตัดหรือการรักษาร่วม

ปัญหาปัสสาวะและการทำงานทางเพศอาจเกิดจากเส้นประสาทในอุ้งเชิงกรานได้รับผลกระทบ ความเสี่ยงขึ้นกับตำแหน่งก้อน ขอบเขตผ่าตัด และการรักษาก่อนผ่าตัด (Mayo Clinic)

ก่อนลงนามยินยอม ควรถามว่าความเสี่ยงที่สำคัญสำหรับการผ่าตัดของคุณคืออะไร มีโอกาสทำช่องขับถ่ายมากน้อยเพียงใด หากทำแล้วตั้งใจให้ชั่วคราวหรือถาวร และมีเหตุการณ์ใดที่อาจทำให้แผนเปลี่ยนระหว่างผ่าตัด

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

หลังกลับบ้าน ให้ติดต่อโรงพยาบาลหรือไปห้องฉุกเฉินทันทีเมื่อมีอาการต่อไปนี้ โดยเฉพาะเมื่ออาการเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

• ไข้ หนาวสั่น ซึมลง หรืออ่อนเพลียผิดปกติ
• ปวดท้องหรือปวดแผลรุนแรงขึ้น ไม่ดีขึ้นหลังใช้ยาตามแผน
• ท้องบวมมาก อาเจียนซ้ำ หรือรับประทานและดื่มไม่ได้
• ไม่ผายลม ไม่มีอุจจาระ หรือช่องขับถ่ายหยุดทำงานร่วมกับปวดบิดและท้องอืด
• ถ่ายเป็นเลือดมาก เลือดออกจากแผล หรือมีเลือดออกไม่หยุด
• แผลแดง บวม ร้อน แยกออก มีหนอง หรือมีกลิ่นผิดปกติ
• หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก หน้ามืด หรือหมดสติ
• ขาข้างหนึ่งบวม แดง ร้อน หรือเจ็บ
• ปัสสาวะไม่ออก ปัสสาวะน้อยมาก หรือปวดท้องน้อยมาก
• ช่องขับถ่ายเปลี่ยนเป็นสีคล้ำ ซีดผิดปกติ บวมมาก หรือมีเลือดออกต่อเนื่อง
• อุจจาระจากช่องขับถ่ายเหลวและออกมากร่วมกับกระหายน้ำ ปากแห้ง เวียนศีรษะ หรือปัสสาวะน้อย
• มีความสับสน ใจเต้นเร็ว หรือรู้สึกว่าทรุดลงอย่างชัดเจน

อย่ารอถึงวันนัดหากสงสัยรอยต่อลำไส้รั่ว ลำไส้อุดตัน ลิ่มเลือด หรือการติดเชื้อรุนแรง เมื่อติดต่อโรงพยาบาล ให้แจ้งวันผ่าตัด ชนิดการผ่าตัด อาการที่เกิดขึ้น และมีช่องขับถ่ายหรือไม่

ทางเลือกอื่น

ทางเลือกไม่ได้หมายถึงการเลี่ยงการรักษา แต่หมายถึงการเลือกแผนที่เหมาะกับระยะโรคและเป้าหมายของคุณ บางทางเลือกใช้แทนการผ่าตัดใหญ่ได้เฉพาะผู้ป่วยที่คัดเลือกอย่างรอบคอบ ขณะที่บางวิธีใช้ร่วมกับการผ่าตัด

ตัดก้อนเฉพาะที่

มะเร็งระยะแรกบางก้อนอาจตัดผ่านทวารหนักหรือผ่านกล้องส่องลำไส้ได้ โดยไม่ต้องเปิดหน้าท้อง ข้อดีคือแผลน้อยและมักฟื้นเร็วกว่า แต่ไม่ได้ตัดต่อมน้ำเหลือง หากผลชิ้นเนื้อมีลักษณะเสี่ยงอาจต้องรักษาเพิ่มเติม (American Cancer Society)

ยาเคมีบำบัดและรังสีรักษาก่อนผ่าตัด

ผู้ป่วยบางรายได้รับยา รังสี หรือทั้งสองอย่างก่อนผ่าตัด เพื่อควบคุมโรคและทำให้ก้อนเล็กลง การตอบสนองอาจช่วยให้วางแผนผ่าตัดได้เหมาะขึ้น แต่ไม่รับประกันว่าจะเก็บหูรูดได้

เฝ้าติดตามโดยยังไม่ผ่าตัด

ผู้ป่วยบางรายที่ตอบสนองต่อการรักษาก่อนผ่าตัดจนตรวจไม่พบมะเร็ง อาจพิจารณาเฝ้าติดตามอย่างเข้มงวดแทนการผ่าตัดทันที วิธีนี้ต้องตรวจถี่ด้วยการตรวจทางทวารหนัก การส่องกล้อง และภาพตรวจ เพราะมะเร็งอาจกลับขึ้นที่เดิมและต้องผ่าตัดภายหลัง จึงเหมาะเฉพาะบางคนที่เข้าใจข้อจำกัดและติดตามได้ครบ

การรักษาแบบประคับประคอง

หากโรคกระจายมากหรือสุขภาพไม่เหมาะกับการผ่าตัดใหญ่ เป้าหมายอาจเปลี่ยนเป็นลดเลือดออก แก้อุดตัน บรรเทาปวด และรักษาคุณภาพชีวิต วิธีที่ใช้ได้อาจรวมยา รังสี การใส่อุปกรณ์เปิดทางลำไส้ หรือทำทางเบี่ยงอุจจาระ โดยไม่จำเป็นต้องตัดก้อนทั้งหมด

การผ่าตัดชนิดอื่น

หากก้อนอยู่ต่ำมาก อาจต้องเลือกระหว่างการผ่าตัดเก็บหูรูดซึ่งอาจมีปัญหาการกลั้น กับการทำช่องขับถ่ายถาวรที่ควบคุมการขับถ่ายได้คาดการณ์มากกว่า ไม่มีคำตอบเดียวที่เหมาะกับทุกคน ควรคุยทั้งเรื่องการควบคุมมะเร็ง การขับถ่าย งาน การเดินทาง การดูแลตนเอง และชีวิตทางเพศ

หากยังไม่แน่ใจ คุณสามารถขอความเห็นเพิ่มเติมพร้อมนำผลชิ้นเนื้อ ภาพตรวจ และแผนการรักษาเดิมไปด้วย โดยเฉพาะเมื่อมีทางเลือกหลายแบบหรือการผ่าตัดอาจกระทบหูรูดและอวัยวะข้างเคียง

สิทธิการรักษา

สิทธิครอบคลุมจริงหรือไม่ขึ้นกับการวินิจฉัย โรงพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ รายการรักษาที่ได้รับอนุมัติ และเงื่อนไขของแต่ละกรมธรรม์ ควรตรวจสอบก่อนเริ่มรักษา แต่อย่าชะลอการไปโรงพยาบาลเมื่อมีอาการฉุกเฉิน

บัตรทอง

โดยทั่วไป ผู้มีสิทธิควรเริ่มที่หน่วยบริการประจำหรือโรงพยาบาลตามสิทธิ หากสถานพยาบาลนั้นไม่มีศักยภาพรักษา อาจออกใบส่งต่อไปยังโรงพยาบาลที่มีทีมศัลยกรรมและมะเร็งครบถ้วน

ควรถามว่า

• ต้องใช้ใบส่งต่อหรือเอกสารอะไร
• การตรวจภาพ ชิ้นเนื้อ ยา รังสี และการผ่าตัดอยู่ในแผนเดียวกันหรือไม่
• หากต้องทำช่องขับถ่าย จะรับอุปกรณ์และติดตามการดูแลที่ใด
• หากต้องรักษาหลายโรงพยาบาล ใครเป็นผู้ประสานแผน

ประกันสังคม

ควรติดต่อโรงพยาบาลที่ลงทะเบียนไว้ก่อน โรงพยาบาลจะประเมินและส่งต่อเมื่อการรักษาเกินศักยภาพของสถานพยาบาลเดิม เงื่อนไขอาจต่างกันตามสถานะสิทธิและเส้นทางส่งต่อ

ควรตรวจสอบว่าสิทธิยังใช้งานอยู่ โรงพยาบาลใดเป็นสถานพยาบาลหลัก และต้องมีเอกสารส่งต่อก่อนเข้ารับการผ่าตัดหรือการรักษามะเร็งที่สถานพยาบาลอื่นหรือไม่

สิทธิข้าราชการและสิทธิหน่วยงานอื่น

ขั้นตอนอาจขึ้นกับต้นสังกัดและสถานพยาบาลที่เข้ารับการรักษา ควรถามหน่วยสิทธิของโรงพยาบาลว่าต้องเบิกตรง ขออนุมัติล่วงหน้า หรือใช้เอกสารรับรองใด โดยเฉพาะเมื่อมีการส่งต่อหรือใช้อุปกรณ์ดูแลช่องขับถ่ายต่อเนื่อง

ประกันสุขภาพเอกชน

การมีกรมธรรม์ไม่ได้แปลว่าการรักษาทุกส่วนได้รับความคุ้มครอง ควรส่งแผนการรักษาให้บริษัทพิจารณาก่อน หากสถานการณ์ไม่ฉุกเฉิน และขอคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษร

ประเด็นที่ควรถาม ได้แก่

• มะเร็งและการผ่าตัดอยู่ในความคุ้มครองหรือมีข้อยกเว้นหรือไม่
• ต้องขออนุมัติก่อนนอนโรงพยาบาลหรือไม่
• คุ้มครองการตรวจระยะโรค ยา รังสี ผลชิ้นเนื้อ และการติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่
• อุปกรณ์ดูแลช่องขับถ่ายและการผ่าตัดปิดช่องเปิดภายหลังอยู่ในเงื่อนไขหรือไม่
• หากแผนผ่าตัดเปลี่ยนระหว่างการรักษา ต้องแจ้งบริษัทอย่างไร

เก็บสำเนาใบส่งต่อ ผลชิ้นเนื้อ รายงานภาพตรวจ หนังสืออนุมัติ และเอกสารการรักษาไว้เป็นชุดเดียว จะช่วยลดความล่าช้าเมื่อรักษาต่อเนื่องหลายแผนก

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ผ่าตัดมะเร็งไส้ตรงจำเป็นต้องมีถุงหน้าท้องทุกคนไหม

ไม่จำเป็นทุกคน เพราะบางก้อนสามารถตัดแล้วต่อทางเดินลำไส้กลับได้โดยไม่ทำช่องขับถ่าย อย่างไรก็ตาม หากรอยต่ออยู่ต่ำ ต้องพักรอยต่อ หรือไม่สามารถเก็บหูรูดได้ อาจต้องทำช่องขับถ่ายชั่วคราวหรือถาวร

ถ้าทำช่องขับถ่ายแล้วจะเป็นแบบถาวรหรือไม่

คำตอบขึ้นกับเหตุผลที่ทำ หากทำเพื่อพักรอยต่อลำไส้ อาจพิจารณาปิดภายหลังเมื่อรอยต่อหายดีและสุขภาพเหมาะสม แต่หากนำทวารหนักและหูรูดออก ช่องขับถ่ายจะเป็นแบบถาวร

สามารถผ่าตัดแบบแผลเล็กได้หรือไม่

ทำได้ในผู้ป่วยบางราย แต่ต้องดูตำแหน่งและการลุกลามของก้อน ประวัติผ่าตัดเดิม รูปร่าง และประสบการณ์ของทีม หากพบความซับซ้อนระหว่างผ่าตัด ศัลยแพทย์อาจเปลี่ยนเป็นแผลเปิดเพื่อให้ตัดก้อนได้เหมาะสมและควบคุมภาวะแทรกซ้อน

ต้องให้ยาเคมีบำบัดหรือฉายรังสีก่อนผ่าตัดไหม

บางคนต้องได้รับก่อนผ่าตัด แต่ไม่ใช่ทุกคน การตัดสินใจขึ้นกับระยะ ตำแหน่งก้อน ต่อมน้ำเหลือง และความเสี่ยงที่ขอบการตัดจะไม่เพียงพอ ผู้ป่วยระยะแรกบางรายอาจผ่าตัดก่อน ส่วนบางรายต้องรักษาหลายวิธีก่อนถึงการผ่าตัด

หลังผ่าตัดจะถ่ายอุจจาระเหมือนเดิมไหม

อาจไม่เหมือนเดิม โดยเฉพาะเมื่อมีการตัดไส้ตรงส่วนต่ำ คุณอาจถ่ายถี่ รีบถ่าย ถ่ายครั้งละน้อย หรือกลั้นยาก อาการอาจปรับดีขึ้นตามเวลา แต่บางคนต้องปรับอาหาร ใช้ยาตามแพทย์สั่ง หรือทำกายภาพอุ้งเชิงกราน

พักฟื้นกี่สัปดาห์จึงกลับไปทำงานได้

ระยะกลับไปทำงานไม่มีช่วงเวลาตายตัว และอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์หรือนานกว่านั้น ควรให้ศัลยแพทย์ประเมินจากชนิดการผ่าตัด ภาวะแทรกซ้อน การมีช่องขับถ่าย กำลังร่างกาย และลักษณะงานของแต่ละคน

หลังผ่าตัดต้องเปลี่ยนอาหารอย่างไร

ช่วงแรกอาจต้องรับประทานอาหารที่ย่อยง่ายและเพิ่มชนิดอาหารทีละน้อยตามการทำงานของลำไส้ หากมีช่องขับถ่ายหรือถ่ายเหลวมาก ทีมรักษาอาจแนะนำเรื่องน้ำ เกลือแร่ และอาหารเฉพาะบุคคล ไม่ควรงดอาหารหลายชนิดระยะยาวโดยไม่มีเหตุผล เพราะอาจทำให้ขาดสารอาหาร

การผ่าตัดมีผลต่อปัสสาวะหรือเพศสัมพันธ์หรือไม่

มีโอกาสเกิดผลกระทบ เพราะเส้นประสาทควบคุมกระเพาะปัสสาวะและการทำงานทางเพศอยู่ใกล้ไส้ตรง ความเสี่ยงขึ้นกับตำแหน่งก้อน ขอบเขตผ่าตัด และการได้รับรังสี หากเรื่องการแข็งตัว การหลั่ง ความเจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือการมีบุตรสำคัญกับคุณ ควรคุยก่อนเริ่มรักษา

ถ้าก้อนอยู่ใกล้ทวารหนัก ยังเก็บหูรูดไว้ได้ไหม

อาจเก็บได้ในบางคน แต่ต้องเหลือขอบเนื้อเยื่อเพียงพอและหูรูดยังทำงานได้ หากก้อนลุกลามเข้าหูรูดหรือการต่อทางเดินลำไส้จะทำให้ควบคุมการขับถ่ายไม่ได้มาก การทำช่องขับถ่ายถาวรอาจเหมาะสมกว่า

ผลชิ้นเนื้อหลังผ่าตัดบอกอะไร

ผลชิ้นเนื้อบอกชนิดและความลึกของมะเร็ง จำนวนต่อมน้ำเหลืองที่ตรวจพบการกระจาย และขอบการตัดว่าพบเซลล์มะเร็งหรือไม่ ข้อมูลนี้ใช้กำหนดระยะโรคและวางแผนว่าต้องรักษาเพิ่มเติมหรือเฝ้าติดตามแบบใด

ถ้ารักษาก่อนผ่าตัดแล้วตรวจไม่พบก้อน ยังต้องผ่าตัดไหม

อาจมีทั้งทางเลือกผ่าตัดและการเฝ้าติดตามอย่างเข้มงวดในผู้ป่วยที่คัดเลือกอย่างเหมาะสม การตรวจไม่พบก้อนไม่ได้ยืนยันว่าไม่มีเซลล์มะเร็งเหลืออยู่ทั้งหมด จึงต้องตัดสินใจร่วมกับทีมรักษาและยอมรับการติดตามที่เคร่งครัด

หลังผ่าตัดต้องติดตามนานแค่ไหน

ต้องติดตามต่อเนื่องตามระยะโรคและผลชิ้นเนื้อ โดยอาจมีการตรวจร่างกาย ตรวจเลือด ส่องกล้อง และภาพตรวจในช่วงเวลาที่ทีมรักษากำหนด การนัดติดตามมีเป้าหมายทั้งตรวจการกลับเป็นซ้ำ ดูผลข้างเคียง และช่วยฟื้นฟูการขับถ่าย

ควรขอความเห็นจากแพทย์อีกคนเมื่อใด

ควรพิจารณาเมื่อมีทางเลือกผ่าตัดหลายแบบ ต้องตัดหูรูดหรืออวัยวะข้างเคียง แผนรักษาไม่ชัดเจน หรือคุณยังไม่เข้าใจเหตุผลของคำแนะนำ การขอความเห็นเพิ่มเติมไม่ควรทำให้การรักษาที่จำเป็นเร่งด่วนล่าช้า และควรนำผลชิ้นเนื้อกับภาพตรวจทั้งหมดไปด้วย

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Low Anterior Resection: Surgery, Recovery & Outlook — เกี่ยวกับ Rectal cancer surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• American Cancer Society: Rectal Cancer Surgery | Side Effects of Rectal Surgery — เกี่ยวกับ Rectal cancer surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Stanford Health Care: What to Expect with Colorectal Cancer Surgery — เกี่ยวกับ Rectal cancer surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Mayo Clinic: Rectal cancer surgery — เกี่ยวกับ Rectal-cancer surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที