ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าบางส่วน

ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าบางส่วน (Partial knee replacement) คือการนำกระดูกและกระดูกอ่อนที่เสียหายออกเฉพาะช่องของข้อเข่าที่เป็นโรค แล้วใส่ข้อเทียมทดแทน โดยเก็บส่วนที่ยังแข็งแรงของข้อเข่าไว้ การผ่าตัดนี้มักพิจารณาเมื่อข้อเข่าเสื่อมรุนแรงอยู่เพียงบางด้าน ทำให้ปวดหรือเดินลำบาก และการรักษาโดยไม่ผ่าตัดช่วยได้ไม่เพียงพอ

ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าบางส่วน คืออะไร

ข้อเข่าแบ่งพื้นที่รับน้ำหนักออกเป็นหลายส่วนหรือ “ช่องข้อ” ได้แก่ ด้านใน ด้านนอก และบริเวณระหว่างกระดูกสะบ้ากับกระดูกต้นขา ข้อเข่าเสื่อมอาจเกิดขึ้นเฉพาะช่องเดียว หรือกระจายไปหลายช่องพร้อมกัน

การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมบางส่วนเป็นการเปลี่ยนเฉพาะบริเวณที่เสียหาย ศัลยแพทย์จะตัดกระดูกอ่อนและกระดูกใต้ผิวข้อบางส่วนออก แล้ววางชิ้นส่วนข้อเทียมที่ทำหน้าที่เป็นผิวข้อใหม่ ส่วนกระดูก เอ็น และผิวข้อที่ยังแข็งแรงจะถูกเก็บไว้ให้มากที่สุด แหล่งข้อมูลทางคลินิกอธิบายว่าการเก็บส่วนปกติของข้อเข่าไว้เป็นความแตกต่างสำคัญจากการเปลี่ยนข้อเข่าเทียมทั้งหมด (Cleveland Clinic)

จุดประสงค์ของการผ่าตัดคือบรรเทาอาการปวดและเพิ่มความสามารถในการใช้งานข้อเข่า ไม่ใช่ทำให้ข้อเข่ากลับเหมือนข้อธรรมชาติทุกประการ หลังผ่าตัดยังต้องฟื้นฟูกล้ามเนื้อ ฝึกเดิน และปรับกิจกรรมให้เหมาะกับข้อเทียม

ข้อเข่าเทียมบางส่วนอาจรักษาช่องด้านในหรือด้านนอกของเข่า ทั้งนี้ขึ้นกับตำแหน่งที่ข้อเสื่อม การตรวจร่างกาย และภาพเอกซเรย์ บางเทคนิคอาจใช้กับบริเวณใต้กระดูกสะบ้า แต่การเลือกวิธีขึ้นกับรูปแบบความเสียหายและความชำนาญของทีมผ่าตัด

เมื่อเทียบกับการเปลี่ยนข้อเข่าเทียมทั้งหมด การผ่าตัดแบบบางส่วนตัดกระดูกน้อยกว่า แผลและการรบกวนเนื้อเยื่ออาจน้อยกว่า และมักฟื้นตัวได้เร็วกว่า อย่างไรก็ตาม วิธีนี้ต้องเลือกผู้ป่วยอย่างเหมาะสมและวางข้อเทียมอย่างแม่นยำ งานทบทวนเกี่ยวกับภาวะแทรกซ้อนเน้นว่าการคัดเลือกผู้ป่วยและเทคนิคผ่าตัดมีผลสำคัญต่อผลการรักษา (Jeong และคณะ)

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ผู้ที่อาจเหมาะกับการผ่าตัด

ศัลยแพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดเมื่อมีองค์ประกอบต่อไปนี้ร่วมกัน ไม่ได้ตัดสินจากอายุหรือผลเอกซเรย์เพียงอย่างเดียว

• มีข้อเข่าเสื่อมรุนแรงจำกัดอยู่ในช่องเดียวของข้อเข่า
• ปวดเข่าจนรบกวนการเดิน การขึ้นลงบันได การทำงาน หรือการนอน
• ข้อเข่าฝืดหรือเคลื่อนไหวลดลง แต่ยังมีช่วงการเคลื่อนไหวเพียงพอสำหรับวิธีนี้
• การใช้ยา การปรับกิจกรรม การลดน้ำหนัก กายภาพบำบัด หรือการรักษาโดยไม่ผ่าตัดอื่นให้ผลไม่เพียงพอ
• เอ็นสำคัญที่ช่วยให้เข่ามั่นคงยังทำงานได้ดี
• ข้อเข่าผิดรูปไม่มาก หรือเป็นความผิดรูปที่ศัลยแพทย์ประเมินว่าแก้ได้ด้วยการผ่าตัดชนิดนี้
• เข้าใจว่าข้อเสื่อมอาจเกิดขึ้นในส่วนอื่นของเข่าในอนาคต และอาจต้องผ่าตัดเพิ่มเติม

อาการปวดต้องสัมพันธ์กับตำแหน่งที่เสียหายด้วย ภาพเอกซเรย์ที่เห็นข้อเสื่อมเฉพาะด้านไม่ได้หมายความว่าต้องผ่าตัดเสมอ หากยังใช้ชีวิตได้และอาการควบคุมด้วยวิธีไม่ผ่าตัดได้ การเฝ้าติดตามอาจเหมาะกว่า

ผู้ที่อาจไม่เหมาะ

การผ่าตัดแบบบางส่วนอาจไม่ใช่ทางเลือกที่เหมาะ หากพบข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้

• ข้อเสื่อมรุนแรงกระจายหลายช่องของข้อเข่า
• เอ็นภายในข้อเข่าฉีกขาดหรือทำให้ข้อไม่มั่นคง
• เข่างอ เหยียดไม่สุด หรือผิดรูปมากจนแก้ด้วยวิธีนี้ไม่ได้
• มีข้ออักเสบหลายตำแหน่งจากโรคอักเสบของข้อ ซึ่งต้องประเมินเป็นรายคน
• มีการติดเชื้อในข้อเข่า ผิวหนังรอบเข่า หรือส่วนอื่นของร่างกายที่อาจแพร่เข้าสู่ข้อเทียม
• มีปัญหาหลอดเลือด เส้นประสาท หรือกล้ามเนื้อที่ทำให้การฟื้นฟูและการเดินไม่ปลอดภัย
• สุขภาพโดยรวมยังไม่พร้อมรับการผ่าตัดหรือยาระงับความรู้สึก
• ปวดเข่ามาจากสาเหตุอื่น เช่น สะโพก กระดูกสันหลัง เส้นประสาท หรือเนื้อเยื่อรอบเข่า มากกว่าผิวข้อที่เสียหาย

หากศัลยแพทย์พบระหว่างผ่าตัดว่าความเสียหายกว้างกว่าที่ภาพตรวจแสดง อาจจำเป็นต้องเปลี่ยนแผนเป็นการเปลี่ยนข้อเข่าทั้งหมด ควรถามก่อนผ่าตัดว่ามีโอกาสเปลี่ยนแผนหรือไม่ และคุณยินยอมให้ทำอย่างไรหากพบสถานการณ์ดังกล่าว

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การเตรียมตัวมีเป้าหมายเพื่อลดความเสี่ยงจากยาระงับความรู้สึก การติดเชื้อ เลือดออก และลิ่มเลือด รวมถึงทำให้คุณกลับมาเดินได้อย่างปลอดภัย

การตรวจประเมิน

โดยทั่วไป ทีมรักษาจะทบทวนประวัติ ตรวจข้อเข่า และประเมินโรคประจำตัว อาจมีการตรวจเลือด คลื่นไฟฟ้าหัวใจ เอกซเรย์ปอด หรือการตรวจอื่นตามอายุ อาการ และแนวทางของสถานพยาบาล

ภาพเอกซเรย์เข่าในท่ารับน้ำหนักช่วยดูว่าข้อเสื่อมอยู่ช่องใด เข่าผิดรูปเพียงใด และส่วนอื่นของข้อยังดีหรือไม่ บางคนอาจต้องตรวจภาพด้วยวิธีอื่น หากเอกซเรย์และการตรวจร่างกายยังให้ข้อมูลไม่พอ แหล่งอ้างอิงระบุว่าเอกซเรย์เป็นการตรวจภาพพื้นฐาน ส่วนการตรวจเพิ่มเติมใช้เฉพาะบางกรณี (Cleveland Clinic)

หากมีไข้ แผลติดเชื้อ ฟันอักเสบ ปัสสาวะแสบขัด หรืออาการเจ็บป่วยก่อนวันผ่าตัด ให้แจ้งทีมผ่าตัด เพราะอาจต้องรักษาปัญหานั้นก่อนเพื่อลดความเสี่ยงที่เชื้อจะเข้าสู่ข้อเทียม

ยาและอาหารเสริม

เตรียมรายชื่อยาทั้งหมดที่ใช้อยู่ รวมถึงยาที่ซื้อเอง วิตามิน สมุนไพร และอาหารเสริม โดยเฉพาะ

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด
• ยาเบาหวานและอินซูลิน
• ยาแก้ปวดต้านการอักเสบบางชนิด
• ยากดภูมิคุ้มกันหรือยารักษาโรคข้ออักเสบ
• สมุนไพรหรืออาหารเสริมที่อาจเพิ่มเลือดออกหรือรบกวนยาระงับความรู้สึก

ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง ศัลยแพทย์ วิสัญญีแพทย์ หรือแพทย์ผู้ดูแลโรคประจำตัวจะกำหนดว่าอะไรควรหยุด ปรับ หรือใช้ต่อ และแจ้งเวลาเฉพาะสำหรับคุณ การหยุดยาละลายลิ่มเลือดหรือยาเบาหวานผิดเวลาอาจทำให้เกิดอันตรายได้

การงดอาหารและน้ำ

โรงพยาบาลจะแจ้งเวลาที่ต้องหยุดอาหาร เครื่องดื่ม นม ลูกอม หรือหมากฝรั่งตามชนิดของยาระงับความรู้สึกและเวลาผ่าตัด ให้ยึดคำสั่งที่ได้รับโดยตรง หากเผลอกินหรือดื่มหลังเวลาที่กำหนด ควรบอกทีมรักษาตามจริง การปิดบังอาจเพิ่มความเสี่ยงสำลักระหว่างให้ยาระงับความรู้สึก

เตรียมร่างกายและบ้าน

หากทำได้ ควรฝึกกล้ามเนื้อต้นขาและการใช้ไม้เท้าหรืออุปกรณ์ช่วยเดินก่อนผ่าตัด การลดหรือหยุดสูบบุหรี่ช่วยเรื่องแผลและการหายใจ ส่วนผู้มีเบาหวานควรควบคุมระดับน้ำตาลตามแผนของแพทย์

จัดบ้านให้เดินสะดวก เก็บพรมและสายไฟ เตรียมเก้าอี้ที่ลุกง่าย และวางของจำเป็นในระดับที่ไม่ต้องก้มหรือปีน ในช่วงแรกควรมีผู้ใหญ่อยู่ช่วยเรื่องการเดิน อาหาร ยา และการเดินทางกลับมาตรวจ

สิ่งที่ควรนำไป

• บัตรประจำตัวและเอกสารสิทธิการรักษา
• รายชื่อยา โรคประจำตัว และประวัติแพ้ยา
• ผลตรวจหรือภาพเอกซเรย์ที่โรงพยาบาลขอ
• อุปกรณ์ช่วยเดิน หากทีมรักษาให้เตรียมมา
• เสื้อผ้าที่สวมง่าย ไม่รัดบริเวณเข่า
• รายละเอียดผู้ติดต่อและผู้พากลับบ้าน

ขั้นตอนการผ่าตัด

ลำดับจริงอาจต่างกันตามเทคนิคและสถานพยาบาล แต่โดยทั่วไปมีขั้นตอนดังนี้

• ยืนยันข้างที่จะผ่าตัด

ทีมรักษาตรวจชื่อ ประวัติแพ้ยา เอกสารยินยอม และทำเครื่องหมายเข่าข้างที่จะผ่าตัด คุณควรตรวจยืนยันร่วมกับทีมอีกครั้ง

• ให้ยาระงับความรู้สึก

อาจใช้ยาสลบ หรือการระงับความรู้สึกเฉพาะส่วนที่ทำให้ช่วงล่างชา บางคนได้รับยาช่วยให้ผ่อนคลายร่วมด้วย วิสัญญีแพทย์จะเลือกตามสุขภาพ ความเสี่ยง และแผนผ่าตัด

• จัดท่าและทำความสะอาดผิวหนัง

ทีมผ่าตัดจัดขาให้อยู่ในตำแหน่งที่เข้าถึงช่องข้อที่เสียหาย จากนั้นทำความสะอาดและคลุมบริเวณผ่าตัดแบบปลอดเชื้อ

• เปิดแผลเข้าสู่ข้อเข่า

ศัลยแพทย์เปิดแผลด้านหน้าหรือด้านข้างตามตำแหน่งข้อเสื่อม แล้วตรวจผิวข้อ เอ็น และช่องอื่นของเข่าอีกครั้ง การตรวจนี้ช่วยยืนยันว่าการเปลี่ยนเฉพาะส่วนยังเหมาะสม

• นำผิวข้อที่เสียหายออก

กระดูกอ่อนที่สึกและกระดูกปริมาณเล็กน้อยในบริเวณที่เป็นโรคจะถูกตัดแต่ง โดยพยายามเก็บเนื้อเยื่อและส่วนข้อที่ยังดีไว้

• ทดลองขนาดและแนวข้อเทียม

ศัลยแพทย์ใส่ชิ้นทดลองเพื่อดูความมั่นคง การงอเหยียด ความตึงของเอ็น และแนวการรับน้ำหนัก หากผลไม่เหมาะ อาจปรับการตัดกระดูกหรือเปลี่ยนแผนตามสิ่งที่พบ

• ใส่ข้อเทียมจริง

ชิ้นส่วนโลหะจะครอบผิวกระดูกที่เตรียมไว้ และมีวัสดุสังเคราะห์คั่นเพื่อสร้างผิวเลื่อนของข้อ วิธีการยึดขึ้นกับชนิดข้อเทียมและคุณภาพกระดูก โดยไม่จำเป็นต้องเลือกจากชื่อทางการค้า

• ตรวจการเคลื่อนไหวและปิดแผล

ศัลยแพทย์ทดสอบการงอเหยียดและความมั่นคง ล้างบริเวณผ่าตัด ห้ามเลือด แล้วเย็บปิดแผลและปิดผ้าพันแผล

• เฝ้าดูอาการหลังผ่าตัด

คุณจะถูกย้ายไปห้องพักฟื้นเพื่อติดตามชีพจร ความดัน การหายใจ ความรู้สึกที่ขา อาการคลื่นไส้ และระดับความปวด เมื่อปลอดภัยจึงเริ่มดื่มน้ำ รับอาหาร หรือฝึกยืนตามแผนของทีมรักษา

ใช้เวลานานแค่ไหน

ตัวการผ่าตัดมักใช้เวลาประมาณหนึ่งชั่วโมงตามแหล่งอ้างอิงสากล แต่เวลาในห้องผ่าตัดทั้งหมดอาจนานกว่านั้น เพราะรวมการเตรียมตัว การให้ยาระงับความรู้สึก การจัดท่า และการเฝ้าดูอาการหลังผ่าตัด (Cleveland Clinic)

เวลาจริงขึ้นกับตำแหน่งข้อที่เปลี่ยน เทคนิค ความผิดรูปของเข่า คุณภาพกระดูก ประวัติการผ่าตัดเดิม และสิ่งที่พบระหว่างผ่าตัด หากต้องเปลี่ยนแผนหรือแก้ความผิดปกติเพิ่มเติม อาจใช้เวลานานขึ้น ศัลยแพทย์จะให้กรอบเวลาที่เหมาะกับกรณีของคุณมากกว่าการใช้ตัวเลขทั่วไป

ยาระงับความรู้สึกอาจเป็นยาสลบหรือยาชาเฉพาะส่วนตั้งแต่เอวลงไป การเลือกไม่ได้ขึ้นกับความต้องการเพียงอย่างเดียว แต่พิจารณาโรคหัวใจ ปอด ยาที่ใช้ ประวัติแพ้ยา การผ่าตัดหลังเดิม และความเห็นร่วมกันของศัลยแพทย์กับวิสัญญีแพทย์

บางคนกลับบ้านได้ในวันผ่าตัด ขณะที่บางคนต้องพักโรงพยาบาลเพื่อควบคุมปวด ฝึกเดิน หรือดูแลโรคประจำตัว แนวทางในประเทศไทยต่างกันระหว่างสถานพยาบาล ก่อนผ่าตัดควรถามว่าตั้งใจให้กลับวันเดียวกันหรือพักค้าง และต้องผ่านเกณฑ์ใดจึงกลับบ้านได้อย่างปลอดภัย

โดยทั่วไป ก่อนกลับบ้านควรควบคุมความปวดได้ รับอาหารและน้ำได้ ปัสสาวะได้ ลุกเดินด้วยอุปกรณ์ช่วยอย่างปลอดภัย และไม่มีภาวะแทรกซ้อนที่ต้องเฝ้าระวังต่อ

พักฟื้นนานแค่ไหน

แหล่งข้อมูลทางคลินิกระบุว่าการฟื้นตัวโดยรวมของคนจำนวนมากอยู่ราวหลายสัปดาห์ และมักเริ่มเคลื่อนไหวหรือเดินโดยมีผู้ช่วยได้ตั้งแต่ระยะแรกหลังผ่าตัด (Cleveland Clinic) ระยะเวลาของคุณอาจสั้นหรือยาวกว่านี้ตามอายุ กำลังกล้ามเนื้อ โรคประจำตัว ระดับกิจกรรมก่อนผ่าตัด และความสม่ำเสมอในการฟื้นฟู

การเดินและกายภาพบำบัด

หลายคนได้รับอนุญาตให้ลงน้ำหนักโดยมีอุปกรณ์ช่วย แต่ไม่ควรสรุปว่าใช้ได้กับทุกคน หากกระดูกไม่แข็งแรง มีการซ่อมแซมเพิ่มเติม หรือเกิดเหตุระหว่างผ่าตัด ศัลยแพทย์อาจจำกัดการลงน้ำหนัก

กายภาพบำบัดมุ่งลดบวม เพิ่มการงอเหยียด ฟื้นกำลังกล้ามเนื้อต้นขา และฝึกเดินให้ไม่กะเผลก ในช่วงแรกคุณอาจรู้สึกตึงหรือเจ็บเมื่อทำท่า แต่ไม่ควรฝืนจนปวดรุนแรง แผลมีเลือดออก หรือเข่าบวมเพิ่มอย่างรวดเร็ว

อย่าเลิกใช้อุปกรณ์ช่วยเดินเพียงเพราะเดินได้ไม่กี่ก้าว ควรเลิกเมื่อเดินได้มั่นคง ไม่เซ ไม่กะเผลกมาก และผู้ดูแลการฟื้นฟูเห็นว่าปลอดภัย

กลับไปทำงานเมื่อใด

งานนั่งโต๊ะอาจกลับได้เร็วกว่างานที่ต้องยืนนาน เดินมาก ขึ้นลงบันได ขับรถ หรือยกของ งานใช้แรงมักต้องรอจนกล้ามเนื้อและการทรงตัวฟื้นเพียงพอ

แทนการกำหนดวันตายตัว ให้ประเมินว่าคุณสามารถเดินไปห้องน้ำ นั่งทำงาน เปลี่ยนท่า และจัดการอาการปวดได้หรือไม่ หากที่ทำงานไม่มีลิฟต์หรือมีพื้นลื่น อาจต้องเตรียมเพิ่มเติม ศัลยแพทย์จะประเมินจากแผล การเคลื่อนไหว และลักษณะงานของคุณ

ขับรถได้เมื่อใด

ยังไม่ควรขับรถหากใช้ยาแก้ปวดที่ทำให้ง่วง ควบคุมขาไม่ได้เต็มที่ หรือขึ้นลงรถและเหยียบเบรกฉุกเฉินไม่มั่นคง เข่าข้างที่ผ่าตัด ชนิดเกียร์ และสุขภาพโดยรวมมีผลต่อเวลาเริ่มขับรถ ควรให้ศัลยแพทย์ประเมินก่อน

กลับไปออกกำลังกาย

กิจกรรมแรงกระแทกต่ำ เช่น เดิน ปั่นจักรยานอยู่กับที่ หรือว่ายน้ำหลังแผลหาย มักเหมาะกว่าการวิ่งหรือกระโดด การกลับไปเล่นกีฬาต้องพิจารณาความมั่นคงของข้อ กำลังกล้ามเนื้อ และความเสี่ยงหกล้ม

ข้อเทียมไม่ได้คงอยู่ตลอดไป การใช้งานหนัก แรงกระแทกซ้ำ หรืออุบัติเหตุอาจเพิ่มการสึกหรือหลวม แหล่งอ้างอิงระบุว่าข้อเทียมจำนวนมากใช้งานได้นานหลายปี แต่บางคนอาจต้องเปลี่ยนเป็นข้อเข่าเทียมทั้งหมด หากข้อเสื่อมลุกลามไปยังช่องอื่น

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดทุกชนิดมีความเสี่ยง แม้ทีมรักษาจะป้องกันอย่างเป็นระบบ ความเสี่ยงส่วนบุคคลขึ้นกับอายุ สุขภาพ โรคประจำตัว การสูบบุหรี่ น้ำหนัก คุณภาพกระดูก รูปแบบข้อเสื่อม และความซับซ้อนของการผ่าตัด

ความเสี่ยงทั่วไปจากการผ่าตัด

• เลือดออกหรือเกิดก้อนเลือดคั่ง
• แผลหายช้าหรือแผลแยก
• การติดเชื้อที่ผิวหนัง แผล หรือรอบข้อเทียม
• ลิ่มเลือดอุดตันในหลอดเลือดดำที่ขา ซึ่งอาจเคลื่อนไปปอด
• ปฏิกิริยาต่อยาระงับความรู้สึก
• คลื่นไส้ เวียนศีรษะ ปัสสาวะลำบาก หรือสับสนหลังผ่าตัด
• บาดเจ็บต่อเส้นประสาทหรือหลอดเลือด ซึ่งพบไม่บ่อยแต่มีผลต่อความรู้สึกและการเคลื่อนไหวได้

ภาวะแทรกซ้อนร้ายแรงที่พบไม่บ่อย ได้แก่ กล้ามเนื้อหัวใจตาย โรคหลอดเลือดสมอง ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจากหัวใจหรือปอด และการเสียชีวิต ความเสี่ยงแตกต่างกันตามอายุ โรคประจำตัว และสภาพร่างกาย จึงควรให้ศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์ประเมินเป็นรายบุคคล

ทีมรักษาอาจใช้การลุกเดินเร็ว การขยับข้อเท้า ถุงรัดขา หรือยาป้องกันลิ่มเลือดตามระดับความเสี่ยง อย่าปรับยาดังกล่าวเอง เพราะต้องสมดุลระหว่างการป้องกันลิ่มเลือดกับความเสี่ยงเลือดออก

ความเสี่ยงเฉพาะของข้อเข่าเทียมบางส่วน

• ข้อเทียมหลวม เคลื่อน หรือวางแนวไม่เหมาะ
• วัสดุคั่นข้อสึกหรือเคลื่อน
• กระดูกรอบข้อเทียมแตก ระหว่างหรือหลังผ่าตัด
• เอ็นรอบเข่าบาดเจ็บหรือเข่าไม่มั่นคง
• ข้อเข่าฝืด งอหรือเหยียดได้ไม่เต็ม
• ปวดต่อเนื่องแม้ภาพข้อเทียมดูปกติ
• ข้อเสื่อมลุกลามไปยังช่องอื่นของเข่า
• ต้องผ่าตัดแก้ไข หรือเปลี่ยนเป็นข้อเข่าเทียมทั้งหมดในอนาคต

งานวิจัยย้อนหลังชุดหนึ่งรายงานภาวะแทรกซ้อนหลายชนิด เช่น กระดูกร้าว เอ็นบาดเจ็บ ข้อเทียมหลวม วัสดุคั่นเคลื่อน และการผ่าตัดแก้ไข แต่ข้อมูลนี้มาจากผู้ป่วยเฉพาะกลุ่ม เทคนิคและช่วงเวลาหนึ่ง จึงไม่ควรใช้เป็นอัตราความเสี่ยงของผู้ป่วยไทยแต่ละคน (Jeong และคณะ)

อาการปวดไม่หายทั้งหมดไม่จำเป็นต้องหมายถึงข้อเทียมล้มเหลว ความปวดอาจมาจากกล้ามเนื้ออ่อนแรง แผลเป็น สะโพก หลัง เส้นประสาท หรือข้อเสื่อมส่วนอื่น การตรวจติดตามช่วยแยกสาเหตุและเลือกการรักษาที่เหมาะสม

ก่อนตัดสินใจ ควรถามศัลยแพทย์ว่าความเสี่ยงสำคัญในกรณีของคุณคืออะไร มีปัจจัยใดที่แก้ไขได้ก่อนผ่าตัด และหากพบว่าข้อเสื่อมกว้างกว่าคาดจะจัดการอย่างไร

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

อาการบวม ตึง รอยช้ำ และปวดระดับหนึ่งพบได้หลังผ่าตัด แต่ควรติดต่อโรงพยาบาลหรือกลับไปพบแพทย์ทันทีเมื่อมีอาการต่อไปนี้

หากมีอาการหายใจลำบาก เจ็บหน้าอก หมดสติ หรือปลายเท้าไม่มีเลือดไปเลี้ยง ให้ใช้บริการฉุกเฉิน ไม่ควรรอถึงวันนัด

ควรขอหมายเลขติดต่อหลังเวลาทำการก่อนออกจากโรงพยาบาล และถามให้ชัดว่ากรณีใดควรโทรหาทีมผ่าตัด กรณีใดควรไปห้องฉุกเฉิน

ทางเลือกอื่น

การผ่าตัดไม่ใช่คำตอบแรกสำหรับทุกคน หากอาการยังควบคุมได้หรือข้อเสื่อมไม่จำกัดอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะกับการเปลี่ยนบางส่วน อาจใช้วิธีอื่นก่อน

การรักษาโดยไม่ผ่าตัด

• ปรับกิจกรรม ลดการนั่งยอง คุกเข่า ขึ้นลงบันไดซ้ำ หรือกิจกรรมกระแทกที่กระตุ้นอาการ
• ลดน้ำหนักเมื่อมีน้ำหนักเกิน ช่วยลดแรงผ่านข้อเข่าในทุกก้าว
• กายภาพบำบัด เพิ่มกำลังกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพก ปรับการเดิน และคงช่วงการเคลื่อนไหว
• อุปกรณ์ช่วยเดิน ไม้เท้าหรืออุปกรณ์อื่นช่วยแบ่งแรงและลดความเสี่ยงหกล้ม
• อุปกรณ์พยุงเข่า บางชนิดช่วยถ่ายแรงออกจากช่องข้อที่เสื่อม แต่ไม่เหมาะกับทุกคน
• ยาแก้ปวดหรือยาต้านการอักเสบ ต้องเลือกตามโรคประจำตัว ไต กระเพาะ หัวใจ และยาที่ใช้อยู่
• การฉีดยาเข้าข้อ อาจช่วยอาการในบางคนเป็นระยะหนึ่ง แต่ไม่ได้สร้างกระดูกอ่อนกลับมา และอาจมีข้อจำกัดเรื่องช่วงเวลาก่อนผ่าตัด

การรักษาเหล่านี้มุ่งควบคุมอาการและรักษาความสามารถในการใช้ชีวิต ไม่จำเป็นต้องรอจนเดินไม่ได้จึงคุยเรื่องผ่าตัด แต่ก็ไม่ควรผ่าตัดเพียงเพราะภาพเอกซเรย์ดูเสื่อม หากอาการยังไม่รบกวนชีวิตมาก

การผ่าตัดทางเลือก

การเปลี่ยนข้อเข่าเทียมทั้งหมด เหมาะกว่าเมื่อข้อเสื่อมหลายช่อง เข่าผิดรูปมาก หรือเอ็นและผิวข้อส่วนอื่นไม่เหมาะกับการเก็บไว้ การผ่าตัดกว้างกว่าและการฟื้นตัวอาจต่างจากการเปลี่ยนบางส่วน แต่แก้ปัญหาที่กระจายทั่วข้อได้ครอบคลุมกว่า

การตัดกระดูกปรับแนว อาจเป็นทางเลือกในผู้ป่วยบางกลุ่มที่ข้อเสื่อมอยู่ด้านเดียวและแนวขาทำให้แรงกดลงด้านนั้นมาก วิธีนี้เปลี่ยนแนวรับน้ำหนักเพื่อถ่ายแรงไปยังส่วนที่แข็งแรง โดยยังไม่ใส่ข้อเทียม

การส่องกล้องข้อเข่า ไม่ได้รักษาข้อเข่าเสื่อมทั่วไปด้วยการล้างข้อเพียงอย่างเดียว แต่อาจใช้เมื่อมีปัญหาเฉพาะอื่นร่วมด้วย การตัดสินใจต้องอาศัยอาการและสิ่งที่ตรวจพบ ไม่ใช่ภาพถ่ายอย่างเดียว

วิธีที่เหมาะไม่ได้ตัดสินจากแผลเล็กหรือการพักฟื้นเร็วที่สุดเท่านั้น เป้าหมายคือเลือกการผ่าตัดที่ตรงกับตำแหน่งโรค ความมั่นคงของเข่า และกิจกรรมที่คุณต้องการกลับไปทำ

สิทธิการรักษา

ความครอบคลุมขึ้นกับสิทธิ โรงพยาบาลตามสิทธิ ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ ขั้นตอนส่งต่อ และรายการข้อเทียมที่ระบบอนุมัติ ควรตรวจสอบก่อนกำหนดวันผ่าตัด เพราะการวินิจฉัยว่าเหมาะกับการผ่าตัดไม่ได้แปลว่าสิทธิทุกระบบจะอนุมัติขั้นตอนเดียวกันโดยอัตโนมัติ

ประกันสังคม

โดยทั่วไปต้องเข้ารับการประเมินที่สถานพยาบาลตามสิทธิหรือผ่านระบบส่งต่อ หากแพทย์เห็นว่ามีข้อบ่งชี้ อาจเข้าสู่ขั้นตอนขออนุมัติและจัดคิวตามแนวทางของสถานพยาบาล

ควรถามว่า

• ต้องมีใบส่งตัวหรือไม่
• การผ่าตัดแบบบางส่วนอยู่ในแนวทางของโรงพยาบาลหรือไม่
• ต้องตรวจเพิ่มเติมหรือผ่านคณะประเมินใด
• ข้อเทียมและอุปกรณ์ใดอยู่ภายใต้สิทธิ
• การฟื้นฟูและกายภาพบำบัดหลังผ่าตัดรับบริการที่ใด

บัตรทอง

ควรเริ่มจากหน่วยบริการประจำหรือโรงพยาบาลตามระบบส่งต่อ แพทย์จะประเมินความจำเป็นและส่งต่อไปยังสถานพยาบาลที่มีศักยภาพด้านศัลยกรรมข้อ หากโรงพยาบาลปลายทางเห็นว่าการเปลี่ยนข้อเข่าบางส่วนเหมาะสม จึงดำเนินการตามเกณฑ์ของระบบ

ให้ตรวจสอบสิทธิที่ใช้งานอยู่ เส้นทางส่งต่อ เอกสารที่ต้องใช้ รายการอุปกรณ์ที่ครอบคลุม และสถานที่รับกายภาพบำบัด อย่านัดผ่าตัดนอกเครือข่ายก่อนยืนยันสิทธิ เพราะอาจกระทบการเบิกจ่าย

ประกันสุขภาพเอกชน

การคุ้มครองขึ้นกับกรมธรรม์ ระยะเวลารอคอย โรคที่เป็นมาก่อน วงเงิน ประเภทข้อเทียม และเงื่อนไขการอนุมัติก่อนรักษา ควรขอให้โรงพยาบาลส่งแผนการรักษาและข้อมูลทางการแพทย์เพื่อพิจารณาล่วงหน้า

คำถามที่ควรถามบริษัทประกัน ได้แก่

• ต้องขออนุมัติก่อนผ่าตัดหรือไม่
• คุ้มครองข้อเทียมและอุปกรณ์ประกอบหรือไม่
• มีข้อยกเว้นเกี่ยวกับข้อเสื่อมหรือโรคเดิมหรือไม่
• คุ้มครองการตรวจ การพักโรงพยาบาล และกายภาพบำบัดหลังผ่าตัดอย่างไร
• หากต้องเปลี่ยนแผนเป็นข้อเข่าเทียมทั้งหมด ต้องขออนุมัติใหม่หรือไม่

เก็บเอกสารอนุมัติ ผลตรวจ และรายละเอียดแผนผ่าตัดไว้ การยืนยันด้วยเอกสารช่วยลดความคลาดเคลื่อนระหว่างข้อมูลจากโรงพยาบาลกับเงื่อนไขของผู้รับประกัน

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าบางส่วนต่างจากเปลี่ยนข้อเข่าทั้งหมดอย่างไร

การเปลี่ยนบางส่วนเปลี่ยนเฉพาะช่องข้อที่เสียหายและเก็บกระดูก เอ็น และผิวข้อที่ยังดีไว้ ส่วนการเปลี่ยนทั้งหมดจัดการผิวข้อหลายส่วนของเข่า จึงเหมาะกับรูปแบบข้อเสื่อมที่กว้างกว่า

การผ่าตัดแบบบางส่วนมักรบกวนเนื้อเยื่อน้อยกว่าและฟื้นตัวเร็วกว่า แต่ต้องมีข้อเสื่อมจำกัดตำแหน่งและเข่ามั่นคง หากเลือกใช้ในคนที่ข้อเสื่อมหลายช่อง ความปวดอาจคงอยู่หรือข้อเสื่อมส่วนอื่นอาจลุกลาม

จะรู้ได้อย่างไรว่าข้อเสื่อมเพียงช่องเดียว

ศัลยแพทย์พิจารณาจากตำแหน่งปวด การตรวจความมั่นคงและแนวเข่า รวมกับเอกซเรย์ท่ารับน้ำหนัก บางรายต้องตรวจภาพเพิ่มเติม แต่ผลภาพอย่างเดียวไม่เพียงพอ เพราะต้องดูว่าอาการตรงกับบริเวณที่เสียหายหรือไม่

การประเมินสุดท้ายอาจเกิดระหว่างผ่าตัดเมื่อศัลยแพทย์มองเห็นผิวข้อโดยตรง หากส่วนอื่นเสียหายมากกว่าคาด อาจจำเป็นต้องเปลี่ยนแผน

ต้องลองรักษาแบบไม่ผ่าตัดก่อนหรือไม่

ส่วนใหญ่มักลองรักษาโดยไม่ผ่าตัดก่อน หากอาการยังควบคุมได้ วิธีเหล่านี้รวมถึงปรับกิจกรรม กายภาพบำบัด ลดน้ำหนักเมื่อเหมาะสม ใช้อุปกรณ์ช่วย และใช้ยาตามข้อจำกัดของสุขภาพ

ไม่จำเป็นต้องลองทุกวิธีในทุกคน หากปวดรุนแรง ข้อผิดรูป หรือวิธีบางอย่างมีข้อห้าม ศัลยแพทย์จะช่วยจัดลำดับทางเลือกให้เหมาะสม

หลังผ่าตัดเดินได้เมื่อใด

หลายคนเริ่มยืนหรือเดินโดยมีผู้ช่วยได้ตั้งแต่ช่วงแรกหลังผ่าตัด แต่เวลาจริงขึ้นกับยาระงับความรู้สึก กำลังกล้ามเนื้อ ความมั่นคง และข้อจำกัดการลงน้ำหนัก (Cleveland Clinic)

อย่าลุกเดินเองครั้งแรก เพราะอาจเวียนศีรษะ ขาชา หรือทรงตัวไม่ดี ควรรอให้ทีมรักษาประเมินและสอนใช้อุปกรณ์ช่วยเดินก่อน

ต้องพักโรงพยาบาลกี่วัน

บางคนกลับบ้านได้ในวันผ่าตัด ส่วนบางคนต้องพักค้างเพื่อควบคุมปวด ฝึกเดิน หรือเฝ้าระวังโรคประจำตัว แนวทางแตกต่างกันตามสถานพยาบาลและสุขภาพของผู้ป่วย

ก่อนกลับบ้านต้องมีแผนดูแลแผล แผนยา อุปกรณ์ช่วยเดิน ผู้ดูแล และช่องทางติดต่อเมื่อมีอาการผิดปกติ

การพักฟื้นเจ็บมากไหม

มักมีอาการปวด บวม และตึงชัดในช่วงแรก แล้วค่อยลดลงตามการหายของแผลและการฟื้นฟู ระดับความปวดแตกต่างกัน ทีมรักษาจะวางแผนควบคุมปวดหลายวิธีเพื่อให้คุณขยับและฝึกเดินได้

เป้าหมายไม่จำเป็นต้องไม่มีอาการปวดเลย แต่ควรควบคุมจนพักผ่อน ลุกเดิน และทำกายภาพได้ หากปวดเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วหรือไม่ตอบสนองต่อแผนเดิม ควรติดต่อทีมผ่าตัด

ข้อเข่าเทียมบางส่วนใช้ได้นานแค่ไหน

ข้อเทียมจำนวนมากใช้งานได้นานหลายปี แต่ไม่มีระยะเวลาที่รับประกันสำหรับทุกคน อายุการใช้งานขึ้นกับแนวข้อเทียม น้ำหนัก ระดับกิจกรรม คุณภาพกระดูก การบาดเจ็บ และการลุกลามของข้อเสื่อมในส่วนอื่น

แหล่งอ้างอิงระบุว่าบางคนใช้งานข้อเทียมได้นานตั้งแต่สิบปีขึ้นไป แต่บางคนต้องผ่าตัดแก้ไขเร็วกว่านั้น จึงควรติดตามตามนัดแม้ไม่มีอาการ

ข้อเสื่อมกลับมาได้หรือไม่

ผิวข้อที่ถูกเปลี่ยนจะไม่กลับมาเป็นกระดูกอ่อนธรรมชาติ แต่ข้อเสื่อมอาจเกิดหรือลุกลามในช่องอื่นที่ยังไม่ได้เปลี่ยน หากทำให้ปวดหรือใช้งานลำบาก อาจต้องรักษาเพิ่มเติม รวมถึงการเปลี่ยนเป็นข้อเข่าเทียมทั้งหมดในบางคน

ถ้าผ่าตัดแล้วอาการปวดจะหายทั้งหมดไหม

ไม่สามารถรับประกันว่าอาการปวดจะหายทั้งหมด การผ่าตัดมุ่งลดความปวดจากผิวข้อที่เสียหาย แต่ความปวดจากกล้ามเนื้อ เส้นประสาท สะโพก หลัง หรือส่วนอื่นของเข่าอาจยังอยู่

การหาสาเหตุของอาการให้ตรงก่อนผ่าตัดจึงสำคัญ หากตำแหน่งปวดไม่ตรงกับภาพข้อเสื่อม ศัลยแพทย์อาจให้ตรวจหรือรักษาสาเหตุอื่นก่อน

หลังผ่าตัดนั่งยอง คุกเข่า หรือขึ้นบันไดได้ไหม

หลายคนกลับไปขึ้นลงบันไดได้หลังกล้ามเนื้อและการทรงตัวฟื้น แต่การนั่งยองหรือคุกเข่าอาจตึง ไม่สบาย หรือทำได้ไม่เท่าเดิม ควรฝึกตามคำแนะนำและหลีกเลี่ยงการฝืน

ความสามารถหลังผ่าตัดขึ้นกับช่วงการเคลื่อนไหวเดิม แผลเป็น กำลังกล้ามเนื้อ และรูปแบบข้อเทียม ควรบอกศัลยแพทย์ก่อนผ่าตัดหากกิจกรรมเหล่านี้จำเป็นต่ออาชีพหรือการใช้ชีวิต

กลับไปวิ่งหรือเล่นกีฬาได้ไหม

กิจกรรมแรงกระแทกต่ำมักเหมาะกับข้อเทียมมากกว่า ส่วนการวิ่ง กระโดด กีฬาปะทะ หรือกีฬาที่ต้องบิดเข่ารวดเร็วอาจเพิ่มแรงต่อข้อเทียมและความเสี่ยงหกล้ม

การอนุญาตขึ้นกับชนิดกีฬา ประสบการณ์เดิม กำลังกล้ามเนื้อ และภาพติดตามของข้อเทียม ควรให้ศัลยแพทย์และนักกายภาพประเมินก่อนกลับไปเล่น

จำเป็นต้องทำกายภาพบำบัดหรือไม่

การฟื้นฟูเป็นส่วนสำคัญของการรักษา เพราะช่วยให้เข่างอเหยียดดีขึ้น กล้ามเนื้อกลับมาแข็งแรง และเดินได้มั่นคง รูปแบบอาจเป็นการฝึกกับนักกายภาพ การทำท่าที่บ้าน หรือทั้งสองอย่างตามความจำเป็น

ทำตามแผนอย่างสม่ำเสมอ แต่ไม่ควรเพิ่มความหนักเองจนเข่าบวมมาก แผลมีปัญหา หรือปวดรุนแรง

ถ้ามีโรคเบาหวานยังผ่าตัดได้ไหม

ผู้มีเบาหวานอาจผ่าตัดได้ แต่ต้องประเมินการควบคุมระดับน้ำตาล แผล ผิวหนัง ไต หัวใจ และยาที่ใช้อยู่ ระดับน้ำตาลที่ควบคุมไม่ดีอาจเพิ่มความเสี่ยงติดเชื้อและแผลหายช้า

อย่าปรับยาเบาหวานหรืออินซูลินเองก่อนผ่าตัด ทีมศัลยกรรมและวิสัญญีจะกำหนดแผนเฉพาะตามเวลางดอาหารและเวลาผ่าตัด

ถ้าใช้ยาละลายลิ่มเลือดต้องทำอย่างไร

ต้องแจ้งชื่อยา เหตุผลที่ใช้ และแพทย์ผู้สั่งให้ทีมผ่าตัดทราบตั้งแต่ก่อนกำหนดวัน ยาบางชนิดต้องปรับหรือหยุดชั่วคราว แต่เวลาและวิธีแตกต่างกันตามชนิดยา ความเสี่ยงเลือดออก และความเสี่ยงโรคหลอดเลือดของแต่ละคน

ห้ามหยุดยาเอง เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตัน โรคหลอดเลือดสมอง หรือปัญหาหัวใจได้

ควรถามศัลยแพทย์อะไรบ้างก่อนตัดสินใจ

ควรถามว่าข้อเสื่อมอยู่ช่องใด เหตุใดการเปลี่ยนบางส่วนจึงเหมาะกว่าวิธีอื่น และมีโอกาสเปลี่ยนเป็นข้อเข่าเทียมทั้งหมดระหว่างผ่าตัดหรือไม่ นอกจากนี้ควรถามเรื่องยาระงับความรู้สึก ข้อจำกัดการลงน้ำหนัก แผนกายภาพ และความเสี่ยงเฉพาะจากโรคประจำตัวของคุณ

คำตอบที่ดีควรเชื่อมโยงกับอาการ ผลตรวจ และกิจกรรมที่คุณต้องการกลับไปทำ ไม่ใช่พิจารณาจากอายุหรือภาพเอกซเรย์เพียงอย่างเดียว

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Partial Knee Replacement: What It Is & Recovery Time — เกี่ยวกับ Partial knee replacement — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• PubMed Central (U.S. National Library of Medicine): Complications of Medial Unicompartmental Knee Arthroplasty - PMC — เกี่ยวกับ Partial knee replacement — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที