ผ่าตัดก้อนในช่องปาก

ผ่าตัดก้อนในช่องปาก (Oral-tumor removal) คือการนำก้อนหรือรอยโรคออกบางส่วนหรือทั้งหมด เพื่อวินิจฉัย ลดอาการ หรือรักษาโรค โดยอาจตัดเนื้อเยื่อปกติรอบก้อนออกด้วยหากสงสัยมะเร็ง การผ่าตัดมีตั้งแต่แผลเล็กที่กลับบ้านได้ในวันเดียว ไปจนถึงการผ่าตัดใหญ่ร่วมกับต่อมน้ำเหลืองและการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ ขึ้นกับชนิด ขนาด และตำแหน่งของก้อน

ผ่าตัดก้อนในช่องปาก คืออะไร

การผ่าตัดนำเนื้องอกในช่องปากออกเป็นชื่อรวมของการผ่าตัดหลายขนาด ก้อนอาจอยู่ที่ริมฝีปาก ลิ้น เหงือก กระพุ้งแก้ม พื้นปาก เพดานปาก ต่อมน้ำลายขนาดเล็ก หรือกระดูกขากรรไกร คำว่า “เนื้องอก” หมายถึงเนื้อเยื่อที่โตผิดปกติ ไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็งเสมอไป

ก้อนบางชนิดเป็นถุงน้ำ เนื้องอกชนิดไม่ร้ายแรง เนื้อเยื่ออักเสบ หรือรอยโรคจากการเสียดสี ก้อนอีกส่วนหนึ่งอาจเป็นรอยโรคก่อนมะเร็งหรือมะเร็งช่องปาก การมองด้วยตาและคลำเพียงอย่างเดียวอาจบอกชนิดไม่ได้แน่นอน จึงมักต้องตรวจชิ้นเนื้อโดยพยาธิแพทย์

การผ่าตัดอาจมีจุดประสงค์ต่างกัน ได้แก่

• ตัดชิ้นเนื้อบางส่วน เมื่อก้อนใหญ่ อยู่ในตำแหน่งสำคัญ หรือจำเป็นต้องทราบผลก่อนวางแผนรักษา
• ตัดก้อนออกทั้งหมด เหมาะกับก้อนขนาดเล็กที่คาดว่านำออกได้โดยไม่เสียการทำงานมาก และชิ้นเนื้อที่นำออกจะถูกส่งตรวจ
• ตัดก้อนพร้อมขอบเนื้อเยื่อรอบก้อน ใช้เมื่อยืนยันหรือสงสัยมะเร็ง เพื่อให้พยาธิแพทย์ตรวจว่าขอบชิ้นเนื้อมีเซลล์ผิดปกติหรือไม่
• ตัดต่อมน้ำเหลืองที่คอ อาจพิจารณาเมื่อมะเร็งมีความเสี่ยงแพร่ผ่านระบบน้ำเหลือง แม้ต่อมน้ำเหลืองบางก้อนจะยังไม่เห็นความผิดปกติชัดในภาพถ่ายก็ตาม
• สร้างเนื้อเยื่อใหม่ หากต้องตัดเนื้อเยื่ออ่อนหรือกระดูกออกมาก ศัลยแพทย์อาจใช้เนื้อเยื่อจากบริเวณอื่นมาซ่อม เพื่อคงรูปทรงและช่วยการพูด เคี้ยว หรือกลืน

การวางแผนจึงไม่ได้ดูเฉพาะว่าจะ “เอาก้อนออกได้หรือไม่” แต่ต้องคำนึงถึงหน้าที่ของช่องปากหลังผ่าตัดด้วย ในการผ่าตัดมะเร็ง แผนอาจเกี่ยวข้องกับศัลยแพทย์ช่องปากและขากรรไกร ศัลยแพทย์ศีรษะและคอ ทันตแพทย์ พยาธิแพทย์ รังสีแพทย์ นักกำหนดอาหาร และผู้เชี่ยวชาญด้านการพูดและการกลืน Cleveland Clinic

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ผู้ที่แพทย์อาจแนะนำให้ผ่าตัด

การผ่าตัดมักได้รับการพิจารณาเมื่อก้อนมีลักษณะต่อไปนี้อย่างใดอย่างหนึ่ง

• ก้อนโตขึ้น รบกวนการกัด เคี้ยว พูด กลืน หรือการใส่ฟันปลอม
• มีอาการเจ็บ เลือดออก เป็นแผลซ้ำ ติดเชื้อ หรือบาดเจ็บจากการกัดและเสียดสีบ่อย
• ผลตรวจชิ้นเนื้อพบรอยโรคก่อนมะเร็ง มะเร็ง หรือเนื้องอกที่มีแนวโน้มโตและทำลายเนื้อเยื่อ
• ภาพถ่ายทางรังสีแสดงว่าก้อนหรือถุงน้ำกระทบฟัน เส้นประสาท กระดูกขากรรไกร หรือโครงสร้างข้างเคียง
• ยังไม่ทราบชนิดของก้อน และการนำชิ้นเนื้อออกเป็นวิธีที่จำเป็นต่อการวินิจฉัย
• ก้อนเคยถูกตัดแล้วกลับมาเป็นซ้ำ และต้องประเมินขอบเขตใหม่

หากเป็นมะเร็งช่องปาก การตัดก้อนมักเป็นส่วนสำคัญของการรักษาเมื่อสามารถผ่าตัดได้ แต่อาจต้องใช้รังสีรักษา ยารักษามะเร็ง หรือทั้งสองอย่างเพิ่มเติมตามระยะโรค ผลตรวจต่อมน้ำเหลือง และผลตรวจขอบชิ้นเนื้อ WebMD

ผู้ที่อาจยังไม่ต้องผ่าตัดทันที

ไม่ใช่ทุกก้อนต้องนำออกทันที รอยโรคจากฟันคม ฟันปลอมกด หรือการกัดกระพุ้งแก้มอาจดีขึ้นหลังแก้สาเหตุ ก้อนบางชนิดที่มีลักษณะไม่อันตรายและไม่รบกวนชีวิตอาจเฝ้าติดตามได้ แต่ต้องมีการวินิจฉัยที่น่าเชื่อถือ ไม่ควรสรุปเองจากรูปลักษณ์หรือภาพทางอินเทอร์เน็ต

แพทย์อาจเลื่อนหรือเปลี่ยนแผนผ่าตัดเมื่อ

• มีการติดเชื้อเฉียบพลันที่ต้องควบคุมก่อน
• โรคหัวใจ ปอด เบาหวาน หรือความดันโลหิตยังควบคุมไม่เหมาะสม
• มีความผิดปกติของการแข็งตัวของเลือด หรือใช้ยาที่เพิ่มความเสี่ยงเลือดออกโดยยังไม่ได้วางแผนร่วมกับแพทย์ผู้ดูแล
• ภาวะโภชนาการไม่ดีจนเสี่ยงแผลหายช้า โดยเฉพาะการผ่าตัดใหญ่
• ก้อนอยู่ในตำแหน่งที่การรักษาด้วยวิธีอื่นเหมาะสมกว่า
• โรคแพร่กระจายหรือสุขภาพโดยรวมทำให้ประโยชน์ของการผ่าตัดไม่คุ้มกับความเสี่ยง

คำว่า “ไม่ควรผ่าตัด” หลายครั้งหมายถึงยังไม่ควรผ่าตัดในเวลานั้น ไม่ได้หมายความว่าจะผ่าตัดไม่ได้ตลอดไป ศัลยแพทย์จะชั่งระหว่างชนิดของก้อน ความเร่งด่วน ผลต่อการทำงาน และความพร้อมของร่างกาย

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

ยืนยันว่าก้อนคืออะไรและผ่าตัดแค่ไหน

ก่อนวันผ่าตัด คุณควรทราบว่าการผ่าตัดครั้งนี้เป็นการตัดชิ้นเนื้อเพื่อวินิจฉัย หรือตั้งใจนำก้อนออกทั้งหมด หากสงสัยมะเร็ง ควรถามว่าอาจต้องตัดเนื้อเยื่อรอบก้อน ต่อมน้ำเหลือง หรือกระดูกหรือไม่ และมีโอกาสต้องสร้างเนื้อเยื่อใหม่ในคราวเดียวกันหรือไม่

แพทย์อาจตรวจช่องปากและคอ คลำต่อมน้ำเหลือง ทบทวนผลชิ้นเนื้อ และใช้ภาพถ่าย เช่น เอกซเรย์ เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ หรือการตรวจชนิดอื่นตามตำแหน่งของก้อน การประเมินระยะโรคช่วยกำหนดขอบเขตการผ่าตัดและการรักษาหลังผ่าตัด Mayo Clinic News Network

แจ้งโรคประจำตัว ยา และประวัติแพ้

นำรายชื่อยาทั้งหมดไปด้วย รวมถึงยาที่แพทย์สั่ง ยาซื้อใช้เอง สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริม ยาบางกลุ่มอาจต้องหยุดหรือปรับก่อนผ่าตัด เช่น ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยารักษาเบาหวาน และอาหารเสริมบางชนิด

อย่าหยุดยาเอง โดยเฉพาะยาป้องกันลิ่มเลือด เพราะการหยุดไม่เหมาะสมอาจเพิ่มความเสี่ยงหลอดเลือดอุดตัน แพทย์ผู้ผ่าตัดหรือวิสัญญีแพทย์จะระบุเวลาหยุดและเวลาเริ่มยาใหม่ตามชนิดยา เหตุผลที่ใช้ยา ขนาดการผ่าตัด และการทำงานของไตหรือตับ

แจ้งทีมรักษาหากคุณมีโรคหัวใจ โรคปอด เบาหวาน โรคไต โรคตับ ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ เลือดออกง่าย หรือเคยมีปัญหาจากยาชาและยาสลบ รวมถึงการแพ้ยา แพ้ยาง หรือแพ้วัสดุทางการแพทย์

การงดน้ำและอาหาร

หากใช้ยาสลบหรือยาระงับความรู้สึก แพทย์จะให้คำสั่งงดอาหารและเครื่องดื่มตามเวลาอย่างชัดเจน เวลางดขึ้นกับชนิดอาหาร ชนิดการระงับความรู้สึก และเวลาผ่าตัด อย่าใช้คำแนะนำของผู้ป่วยรายอื่นแทนคำสั่งของโรงพยาบาล หากเผลอกินหรือดื่ม ให้แจ้งทีมรักษาตามจริง เพราะอาจต้องปรับเวลาเพื่อป้องกันการสำลัก

เตรียมช่องปากและโภชนาการ

ก่อนการผ่าตัดใหญ่ แพทย์อาจให้ตรวจฟันและเหงือก โดยเฉพาะหากมีโอกาสได้รับรังสีรักษาหรือผ่าตัดกระดูกขากรรไกร ฟันที่ติดเชื้อหรือพยุงไม่ได้อาจต้องจัดการก่อนตามแผนของทีมรักษา

หากน้ำหนักลด กินได้น้อย หรือกลืนลำบาก ควรแจ้งแพทย์ การเตรียมโภชนาการอาจช่วยให้ร่างกายพร้อมต่อการผ่าตัดและการสมานแผล ผู้ที่สูบบุหรี่ควรหยุด และควรงดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ตามคำแนะนำ เพราะทั้งสองอย่างกระทบแผลและสุขภาพช่องปาก

ของที่ควรนำมาและการเดินทางกลับ

นำบัตรประจำตัว เอกสารสิทธิการรักษา ผลตรวจ รายชื่อยา และอุปกรณ์ประจำตัว เช่น ฟันปลอมหรือเครื่องช่วยฟัง มาให้ทีมรักษาตรวจสอบ หากเป็นการผ่าตัดกลับบ้านวันเดียวและได้รับยาระงับความรู้สึก ควรมีผู้ใหญ่มารับและอยู่ดูแลช่วงแรกตามที่โรงพยาบาลกำหนด ไม่ควรขับรถเอง

สำหรับการผ่าตัดใหญ่ ควรเตรียมผู้ติดต่อหลักของครอบครัว และสอบถามล่วงหน้าว่าจะสื่อสารอย่างไรหากผู้ป่วยยังพูดไม่สะดวกหลังผ่าตัด

ขั้นตอนการผ่าตัด

รายละเอียดจริงต่างกันมากตามตำแหน่งและชนิดของก้อน แต่ลำดับทั่วไปมีดังนี้

1. ตรวจยืนยันและทำเครื่องหมายบริเวณผ่าตัด

ทีมรักษาจะทบทวนชื่อผู้ป่วย ตำแหน่งก้อน ผลชิ้นเนื้อ ภาพถ่าย แผนการผ่าตัด และชนิดการระงับความรู้สึก คุณยังสามารถถามได้ว่าแผนสำรองคืออะไร หากพบว่าก้อนลึกหรือกว้างกว่าที่คาด

2. ให้ยาชาหรือยาสลบ

ก้อนเล็กที่เข้าถึงง่ายอาจใช้ยาชาเฉพาะที่ ทำให้บริเวณนั้นชาแต่คุณยังรู้สึกตัว บางกรณีใช้ยาระงับความรู้สึกร่วมด้วย ส่วนการผ่าตัดกว้าง ลึก อยู่ใกล้ทางเดินหายใจ หรือต้องสร้างเนื้อเยื่อใหม่ มักต้องใช้ยาสลบ

ในการผ่าตัดใหญ่ ทีมอาจวางแผนท่อช่วยหายใจหรือเปิดทางหายใจชั่วคราว หากคาดว่าบวมมากหรือการผ่าตัดกระทบทางเดินหายใจ ไม่ใช่ผู้ป่วยทุกคนที่ต้องทำ ศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์จะอธิบายก่อนขอความยินยอม

3. เปิดทางเข้าถึงก้อน

ก้อนจำนวนมากนำออกผ่านทางปาก จึงไม่มีแผลภายนอก แต่ก้อนขนาดใหญ่หรือก้อนที่เกี่ยวข้องกับขากรรไกรอาจต้องใช้แผลบริเวณใบหน้าหรือลำคอ การเลือกทางเข้าขึ้นกับความปลอดภัย การมองเห็นก้อน การควบคุมเลือด และการรักษาการทำงานของโครงสร้างสำคัญ

4. นำก้อนออก

สำหรับก้อนที่ไม่ร้ายแรง ศัลยแพทย์อาจเลาะก้อนออกพร้อมเยื่อหุ้ม หรือขูดเนื้อเยื่อในโพรงกระดูกตามชนิดของโรค หากสงสัยหรือยืนยันมะเร็ง จะตัดก้อนพร้อมขอบเนื้อเยื่อรอบข้างตามแผน เพื่อให้พยาธิแพทย์ประเมินขอบชิ้นเนื้อ

ในบางแห่งอาจตรวจชิ้นเนื้ออย่างรวดเร็วระหว่างผ่าตัดเพื่อช่วยประเมินขอบ แต่การตรวจชนิดนี้ไม่ได้แทนผลพยาธิวิทยาฉบับสมบูรณ์เสมอไป หากผลสุดท้ายพบเซลล์ผิดปกติใกล้ขอบ แพทย์อาจหารือเรื่องผ่าตัดเพิ่มหรือการรักษาเสริม Mayo Clinic News Network

5. ประเมินหรือนำต่อมน้ำเหลืองออกเมื่อจำเป็น

มะเร็งช่องปากบางชนิดแพร่ไปยังต่อมน้ำเหลืองที่คอ แพทย์อาจนำต่อมน้ำเหลืองบางส่วนหรือเป็นกลุ่มออกเพื่อตรวจและรักษา ขอบเขตขึ้นกับตำแหน่งก้อน ระยะโรค ผลภาพถ่าย และความเสี่ยงที่ประเมินได้ ไม่ใช่ผู้ที่มีก้อนในปากทุกคนต้องผ่าตัดคอ

6. สร้างเนื้อเยื่อใหม่

แผลขนาดเล็กอาจเย็บปิด ปล่อยให้สมานเอง หรือใช้เนื้อเยื่อใกล้เคียงมาปิด หากตัดลิ้น กระพุ้งแก้ม เพดานปาก หรือขากรรไกรออกมาก อาจใช้ผิวหนัง กล้ามเนื้อ หรือกระดูกจากแขน ขา หรือบริเวณอื่นมาสร้างใหม่ เนื้อเยื่อที่ย้ายมาอาจต้องต่อหลอดเลือดขนาดเล็กภายใต้กล้อง WebMD

การสร้างใหม่มีเป้าหมายเพื่อปิดแผล แยกช่องปากออกจากโพรงจมูกหรือคอ พยุงรูปหน้า และช่วยให้พูด เคี้ยว และกลืนได้ดีที่สุดเท่าที่สภาพโรคอนุญาต แต่ไม่สามารถรับประกันว่าการทำงานจะเหมือนเดิมทั้งหมด

7. ห้ามเลือด ใส่สายที่จำเป็น และปิดแผล

ศัลยแพทย์จะตรวจเลือดออกและปิดแผล อาจมีสายระบายเลือดหรือน้ำเหลืองที่คอ สายให้อาหาร หรืออุปกรณ์พยุงแผลตามขนาดการผ่าตัด ชิ้นเนื้อจะถูกส่งตรวจเพื่อยืนยันชนิด ขนาด ความลึก ขอบชิ้นเนื้อ และข้อมูลอื่นที่ใช้วางแผนรักษาต่อ

ใช้เวลานานแค่ไหน

ไม่มีเวลามาตรฐานเดียวสำหรับการผ่าตัดชนิดนี้ ก้อนเล็กที่อยู่ตื้นและใช้ยาชาเฉพาะที่อาจใช้เวลาไม่นานและกลับบ้านได้ในวันเดียว ส่วนการตัดมะเร็งร่วมกับต่อมน้ำเหลืองและการสร้างเนื้อเยื่อใหม่อาจใช้เวลาหลายชั่วโมงและต้องนอนโรงพยาบาล

สิ่งที่ทำให้ระยะเวลาต่างกัน ได้แก่

• ขนาด ความลึก และตำแหน่งของก้อน
• ก้อนอยู่ใกล้เส้นประสาท หลอดเลือด ฟัน หรือกระดูกหรือไม่
• ต้องตัดต่อมน้ำเหลืองที่คอหรือไม่
• ต้องสร้างเนื้อเยื่อใหม่ด้วยเนื้อเยื่ออ่อนหรือกระดูกหรือไม่
• เคยผ่าตัดหรือได้รับรังสีบริเวณนี้มาก่อนหรือไม่
• สุขภาพโดยรวมและความซับซ้อนของการดมยาสลบ
• ต้องรอการประเมินชิ้นเนื้อระหว่างผ่าตัดหรือไม่

ก่อนวันผ่าตัด ควรถามศัลยแพทย์เป็นสองเรื่องแยกกัน คือคาดว่าจะอยู่ในห้องผ่าตัดนานเพียงใด และคาดว่าจะนอนโรงพยาบาลหรือกลับบ้านวันเดียว การผ่าตัดที่ใช้เวลาไม่นานไม่ได้แปลว่าจะกลับบ้านได้เสมอ เพราะต้องดูเลือดออก การบวม ทางเดินหายใจ ความสามารถในการดื่ม และผลจากยาระงับความรู้สึกด้วย

พักฟื้นนานแค่ไหน

การพักฟื้นขึ้นกับขนาดแผล ตำแหน่งที่ตัด วิธีสร้างเนื้อเยื่อใหม่ สุขภาพเดิม และการรักษาเสริม ก้อนเล็กกับการผ่าตัดมะเร็งขนาดใหญ่จึงไม่ควรใช้ตารางฟื้นตัวเดียวกัน

การกินและดื่ม

หลังผ่าตัดเล็ก คุณอาจเริ่มด้วยอาหารที่ไม่ร้อนและไม่ระคายแผล แล้วปรับตามคำแนะนำ แต่หลังผ่าตัดใหญ่ ทีมรักษาอาจยังไม่ให้กลืนทันทีจนกว่าจะประเมินความปลอดภัย ผู้ป่วยบางรายต้องใช้สายให้อาหารชั่วคราวเพื่อให้ได้รับสารอาหารขณะที่แผลสมาน

อย่าทดลองอาหารแข็งหรือรีบดึงสายออกเอง ความพร้อมในการกลืนไม่ได้ดูจากความหิวเพียงอย่างเดียว แต่ต้องคำนึงถึงความเสี่ยงที่อาหารหรือน้ำจะเข้าสู่ทางเดินหายใจ

การพูด การเคี้ยว และการอ้าปาก

แผลบวมและปวดอาจทำให้พูดไม่ชัดในระยะแรก หากตัดลิ้น เพดานปาก หรือขากรรไกรออกมาก อาจต้องฝึกกับผู้เชี่ยวชาญด้านการพูดและการกลืน การอ้าปากได้น้อยหรือขากรรไกรติดอาจเกิดตามหลังการผ่าตัดและการรักษามะเร็ง จึงควรทำแบบฝึกเฉพาะเมื่อทีมรักษาอนุญาต บททบทวนภาวะแทรกซ้อน

การกลับไปทำงาน

หลังตัดก้อนเล็ก บางคนกลับไปทำงานเบาได้เมื่ออาการปวดและบวมควบคุมได้ และไม่ใช้ยาที่ทำให้ง่วง งานที่ต้องพูดมาก ใช้แรง ขับรถ หรือทำในสภาพแวดล้อมที่มีฝุ่นอาจต้องรอนานกว่า

หลังผ่าตัดใหญ่ การกลับไปทำงานมักใช้เวลานานกว่าและอาจต้องค่อยๆ เพิ่มชั่วโมง ระยะที่เหมาะสมต้องดูการกิน น้ำหนัก แผล การพูด ความเหนื่อย และแผนรักษาเสริม ไม่ควรใช้วันกลับไปทำงานของผู้ป่วยรายอื่นเป็นเกณฑ์ตัดสินตนเอง

การฟื้นตัวเต็มที่

แผลภายนอกอาจดูดีขึ้นก่อนที่การกลืน การรับรส การเคี้ยว หรือกำลังร่างกายจะกลับมา การรักษาด้วยรังสีหรือยาหลังผ่าตัดอาจทำให้ระยะฟื้นตัวต่อเนื่องออกไปอีก เป้าหมายจึงไม่ใช่แค่แผลปิด แต่รวมถึงการได้รับอาหารเพียงพอ การสื่อสาร และการกลับไปใช้ชีวิตได้อย่างเหมาะสม

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดทุกชนิดมีความเสี่ยง แต่ชนิดและความรุนแรงไม่เท่ากัน ศัลยแพทย์ควรอธิบายความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับตำแหน่งก้อนของคุณโดยเฉพาะ ไม่ควรนำอัตราภาวะแทรกซ้อนจากการผ่าตัดใหญ่ไปใช้กับการตัดก้อนเล็ก

ความเสี่ยงทั่วไป

• เลือดออกระหว่างหรือหลังผ่าตัด
• แผลติดเชื้อ มีหนอง หรือแผลแยก
• ปวด บวม ช้ำ และอ้าปากลำบาก
• แพ้ยา หรือเกิดภาวะแทรกซ้อนจากยาชาและยาสลบ
• ลิ่มเลือดอุดตันหรือภาวะแทรกซ้อนทางปอดในผู้ที่มีความเสี่ยง โดยเฉพาะการผ่าตัดใหญ่และนอนโรงพยาบาลนาน
• แผลเป็นหรือรูปทรงบริเวณปาก ใบหน้า และคอเปลี่ยนแปลง

ความเสี่ยงเฉพาะของช่องปาก

• ชา เสียว หรือความรู้สึกเปลี่ยนที่ลิ้น ริมฝีปาก คาง เหงือก หรือฟัน
• การรับรสเปลี่ยน
• พูดไม่ชัด เคี้ยวลำบาก หรือกลืนลำบาก
• น้ำลายไหล ปากแห้ง หรือควบคุมน้ำลายยาก
• ฟันโยก ฟันเสีย หรือสบฟันเปลี่ยน หากก้อนอยู่ใกล้ฟันและขากรรไกร
• ช่องเชื่อมผิดปกติระหว่างปากกับจมูก ผิวหนัง หรือบริเวณคอ
• สำลักอาหารหรือน้ำเข้าสู่ทางเดินหายใจ
• ขากรรไกรติดและอ้าปากได้น้อย
• กระดูกติดช้า กระดูกหัก หรือแผ่นยึดกระดูกมีปัญหาในผู้ที่ต้องผ่าตัดขากรรไกร

ความเสี่ยงจากการผ่าตัดคอและการสร้างเนื้อเยื่อใหม่

การผ่าตัดต่อมน้ำเหลืองอาจกระทบเส้นประสาทที่เกี่ยวกับไหล่ ริมฝีปาก ลิ้น หรือเสียง ทำให้ไหล่อ่อนแรง ชา หรือการเคลื่อนไหวเปลี่ยนได้ ขึ้นกับขอบเขตที่ต้องผ่าตัด

เนื้อเยื่อที่ย้ายมาอาจมีเลือดไปเลี้ยงไม่เพียงพอ เกิดลิ่มเลือดที่หลอดเลือดต่อใหม่ หรือติดเชื้อ บางกรณีต้องกลับเข้าห้องผ่าตัดอย่างเร่งด่วนเพื่อแก้ไข การเฝ้าดูสี อุณหภูมิ และเลือดไหลเวียนของเนื้อเยื่อในช่วงแรกจึงสำคัญ

ความเสี่ยงระยะยาวและการกลับเป็นซ้ำ

ก้อนบางชนิดกลับเป็นซ้ำได้แม้ผ่าตัดแล้ว โดยขึ้นกับชนิดของเนื้องอก ขอบเขต และพฤติกรรมของโรค หากเป็นมะเร็ง ผลพยาธิวิทยาอาจนำไปสู่คำแนะนำให้ผ่าตัดเพิ่ม รังสีรักษา หรือใช้ยาร่วมด้วย

ภาวะแทรกซ้อนของการผ่าตัดมะเร็งช่องปากอาจเกิดได้ทั้งระหว่างผ่าตัด ระยะแรก และระยะยาว เช่น ปัญหาการพูด กลืน เคี้ยว โภชนาการ และอ้าปาก บททบทวนภาวะแทรกซ้อน การติดตามจึงมีหน้าที่ทั้งตรวจแผล ฟื้นฟูการทำงาน และเฝ้าระวังโรค ไม่ใช่เพียงตัดไหม

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

ไปห้องฉุกเฉินหรือขอความช่วยเหลือทันทีหากมีอาการหายใจลำบาก หายใจมีเสียง บวมที่ลิ้น พื้นปาก หรือคอเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เพราะอาจกระทบทางเดินหายใจ

ควรติดต่อทีมผ่าตัดหรือกลับโรงพยาบาลโดยเร็วเมื่อมีอาการต่อไปนี้

• เลือดสดไหลต่อเนื่อง เลือดออกมาก หรือมีลิ่มเลือดจำนวนมาก
• ไข้ร่วมกับแผลบวมแดง ปวดมากขึ้น มีกลิ่นผิดปกติ หรือมีหนอง
• ปวดมากขึ้นแทนที่จะค่อยๆ ดีขึ้น หรือยาแก้ปวดตามแผนควบคุมไม่ได้
• ดื่มไม่ได้ อาเจียนต่อเนื่อง ปัสสาวะน้อย หน้ามืด หรือมีอาการขาดน้ำ
• ไอหรือสำลักมากเมื่อดื่ม เสียงเปลี่ยนหลังกลืน หรือรู้สึกว่าอาหารติด
• สายระบายหรือสายให้อาหารเลื่อน หลุด อุดตัน หรือมีของเหลวรั่วผิดปกติ
• แผลแยก เนื้อเยื่อที่สร้างใหม่มีสีซีด คล้ำ เย็น หรือเปลี่ยนไปจากที่ทีมรักษาเคยสอนให้สังเกต
• แขนขาบวมเจ็บข้างเดียว เจ็บหน้าอก หอบ หรือหมดสติ
• มีผื่น หน้าบวม ปากบวม หรืออาการแพ้หลังใช้ยา

ถ้ามีเลือดออก อย่าใช้วัตถุแหลมหรือพยายามเปิดแผลเพื่อดูต้นเหตุ หากทีมรักษาเคยให้วิธีกดแผลไว้ ให้ทำตามระหว่างเดินทาง แต่ไม่ควรชะลอการไปโรงพยาบาลเมื่อเลือดไม่หยุด

ทางเลือกอื่น

ทางเลือกขึ้นกับว่าก้อนเป็นอะไร จึงต้องมีการตรวจที่เพียงพอก่อนเปรียบเทียบวิธีรักษา

เฝ้าติดตาม

ก้อนที่ยืนยันว่าไม่ร้ายแรง ไม่โต และไม่ก่ออาการอาจติดตามด้วยการตรวจและภาพถ่ายตามช่วงเวลาที่แพทย์กำหนด ข้อดีคือหลีกเลี่ยงการผ่าตัด แต่ต้องยอมรับว่าก้อนอาจโตหรือเปลี่ยนแปลง และต้องมาตามนัด หากลักษณะเปลี่ยน อาจยังต้องตัดชิ้นเนื้อหรือผ่าตัดภายหลัง

แก้สาเหตุการระคายเคือง

หากรอยโรคสัมพันธ์กับฟันคม ฟันแตก ฟันปลอมกด หรือการกัดซ้ำ การปรับฟันหรือฟันปลอมอาจช่วยได้ อย่างไรก็ตาม แผลที่ไม่หายหลังแก้สาเหตุยังต้องประเมินเพิ่มเติม การลดการเสียดสีไม่ใช่การรักษามะเร็ง

ตัดชิ้นเนื้อก่อนแทนการผ่าตัดกว้างทันที

เมื่อยังไม่ทราบชนิดของก้อน แพทย์อาจเก็บชิ้นเล็กไปตรวจก่อน แล้วจึงวางแผนการผ่าตัดที่เหมาะสม วิธีนี้ช่วยหลีกเลี่ยงการตัดเนื้อเยื่อเกินจำเป็น แต่ต้องผ่านขั้นตอนมากกว่าหนึ่งครั้งในบางราย

รังสีรักษาและยารักษามะเร็ง

มะเร็งช่องปากบางรายอาจใช้รังสีรักษา ยาเคมีบำบัด ยามุ่งเป้า หรือยากระตุ้นภูมิคุ้มกัน โดยใช้แทนการผ่าตัดหรือใช้ร่วมกันตามตำแหน่ง ระยะโรค สุขภาพ และเป้าหมายการรักษา วิธีเหล่านี้มีผลข้างเคียงต่างจากการผ่าตัด และไม่ได้เหมาะกับเนื้องอกทุกชนิด

การผ่าตัดแบบอื่น

ก้อนบางตำแหน่งอาจมีทางเลือกด้านทางเข้าผ่าตัด ปริมาณเนื้อเยื่อที่ตัด วิธีประเมินต่อมน้ำเหลือง หรือวิธีสร้างเนื้อเยื่อใหม่ หากการผ่าตัดอาจเปลี่ยนการพูด การกลืน หรือรูปลักษณ์มาก การขอความเห็นเพิ่มเติมก่อนเริ่มรักษาเป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผล ตราบใดที่ไม่ทำให้การรักษาที่จำเป็นล่าช้าเกินควร

สิทธิการรักษา

ความคุ้มครองขึ้นกับการวินิจฉัย ความจำเป็นทางการแพทย์ โรงพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และเงื่อนไขของแต่ละกองทุน ควรให้โรงพยาบาลตรวจสิทธิก่อนนัดผ่าตัด โดยเฉพาะเมื่ออาจต้องผ่าตัดใหญ่ สร้างเนื้อเยื่อใหม่ หรือรับการรักษามะเร็งต่อเนื่อง

ประกันสังคม

โดยทั่วไป ผู้ประกันตนต้องเริ่มที่สถานพยาบาลตามสิทธิหรือดำเนินการตามระบบส่งต่อ ยกเว้นภาวะฉุกเฉินตามหลักเกณฑ์ ควรถามว่าสิทธิครอบคลุมการตรวจชิ้นเนื้อ ภาพถ่าย การผ่าตัด การนอนโรงพยาบาล การตรวจพยาธิวิทยา และการฟื้นฟูหลังผ่าตัดหรือไม่ หากต้องส่งต่อไปยังหน่วยที่มีทีมผ่าตัดเฉพาะทาง ควรขอเอกสารให้ครบก่อนวันนัด

บัตรทอง

ผู้ใช้สิทธิควรติดต่อหน่วยบริการประจำเพื่อรับการประเมินและใบส่งต่อเมื่อจำเป็น หากสงสัยมะเร็ง ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ถึงผลตรวจหรือใบนัดที่มี เพื่อช่วยจัดเส้นทางการรักษา ถามให้ชัดว่าการตรวจและการรักษาขั้นใดทำที่หน่วยเดิม และขั้นใดต้องส่งต่อ

สิทธิข้าราชการหรือสิทธิรัฐอื่น

เงื่อนไขขึ้นกับหน่วยงานและสถานพยาบาลที่เข้าร่วม บางขั้นตอนอาจต้องมีหนังสือส่งตัวหรือการอนุมัติล่วงหน้า ควรตรวจสอบเรื่องการผ่าตัดต่อมน้ำเหลือง วัสดุที่ใช้สร้างขากรรไกร การฟื้นฟูการพูดและการกลืน และการรักษาหลังผ่าตัดแยกจากกัน

ประกันสุขภาพเอกชน

บริษัทประกันมักพิจารณาจากความจำเป็นทางการแพทย์ ประวัติโรคเดิม ระยะรอคอย ประเภทกรมธรรม์ และการอนุมัติก่อนรักษา ส่งผลชิ้นเนื้อ ภาพถ่าย แผนผ่าตัด และประมาณการรายการรักษาให้บริษัทตรวจสอบ ควรถามว่าความคุ้มครองรวมการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ การตรวจพยาธิวิทยา ห้องผู้ป่วยหนัก และการรักษาหลังผ่าตัดหรือไม่

ไม่ควรตีความคำว่า “คุ้มครองการผ่าตัด” ว่าครอบคลุมทุกขั้นตอนโดยอัตโนมัติ เพราะการตรวจวินิจฉัย การฟื้นฟู และการรักษามะเร็งเพิ่มเติมอาจถูกพิจารณาแยกกัน

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ก้อนในช่องปากทุกก้อนต้องผ่าตัดหรือไม่

ไม่ทุกก้อนต้องผ่าตัดทันที ก้อนที่เกิดจากการระคายเคืองหรือก้อนไม่ร้ายแรงบางชนิดอาจแก้สาเหตุหรือเฝ้าติดตามได้ แต่แผลหรือก้อนที่ไม่หาย โตขึ้น เลือดออก หรือทำให้ชาควรได้รับการประเมิน ไม่ควรวินิจฉัยจากรูปลักษณ์เอง

ผ่าตัดก้อนในช่องปากเจ็บไหม

ระหว่างผ่าตัดไม่ควรรู้สึกเจ็บเมื่อยาชาหรือยาสลบออกฤทธิ์เพียงพอ หลังผ่าตัดมักมีอาการปวด บวม และตึง ซึ่งระดับอาการขึ้นกับขนาดแผลและตำแหน่ง หากปวดมากขึ้นอย่างชัดเจนหลังเคยดีขึ้น ควรแจ้งทีมรักษาเพื่อตรวจเลือดออกหรือติดเชื้อ

ผ่าตัดแล้วจะพูดไม่ชัดหรือไม่

ก้อนเล็กอาจทำให้พูดไม่สะดวกเพียงช่วงที่แผลบวม แต่การตัดลิ้น เพดานปาก หรือขากรรไกรออกมากอาจกระทบการออกเสียงระยะยาว ระดับผลกระทบขึ้นกับตำแหน่ง ปริมาณเนื้อเยื่อที่ตัด และการสร้างใหม่ บางคนต้องฝึกพูดและกลืนหลังผ่าตัด

หลังผ่าตัดกินอาหารได้เมื่อไร

คุณจะเริ่มกินเมื่อทีมรักษาเห็นว่าการกลืนปลอดภัยและแผลเหมาะสม หลังผ่าตัดเล็กอาจเริ่มอาหารที่เหมาะกับแผลได้เร็ว ส่วนการผ่าตัดใหญ่บางรายต้องรอการประเมินหรือใช้สายให้อาหารชั่วคราว อย่าทดลองดื่มเองหากยังไม่ได้รับอนุญาต

ต้องนอนโรงพยาบาลหรือไม่

ก้อนเล็กที่ใช้ยาชาเฉพาะที่อาจกลับบ้านได้ในวันเดียว แต่การผ่าตัดกว้าง ใช้ยาสลบ ผ่าตัดคอ หรือสร้างเนื้อเยื่อใหม่มักต้องเฝ้าดูในโรงพยาบาล ระยะพักขึ้นกับทางเดินหายใจ เลือดออก การกิน และการสมานของแผล

แผลผ่าตัดจะอยู่ข้างนอกหรืออยู่ในปาก

ก้อนจำนวนมากผ่าตัดผ่านทางปากและไม่มีแผลภายนอก แต่ก้อนที่ลึก ใหญ่ เกี่ยวกับขากรรไกร หรือต้องตัดต่อมน้ำเหลืองอาจมีแผลที่ใบหน้าหรือคอ ศัลยแพทย์ควรอธิบายตำแหน่งแผลและแนวทางสร้างเนื้อเยื่อก่อนขอความยินยอม

ตัดก้อนแล้วรู้ผลว่าเป็นมะเร็งเมื่อไร

ผลตรวจเบื้องต้นบางชนิดอาจมีระหว่างผ่าตัด แต่ผลพยาธิวิทยาฉบับสมบูรณ์ต้องใช้เวลาตามกระบวนการของห้องปฏิบัติการและความซับซ้อนของชิ้นเนื้อ แพทย์จะนัดอธิบายชนิดก้อน ขอบชิ้นเนื้อ และความจำเป็นของการรักษาเพิ่มเติม

ถ้าผลขอบชิ้นเนื้อยังมีเซลล์ผิดปกติต้องทำอย่างไร

แพทย์จะพิจารณาผ่าตัดเพิ่ม รังสีรักษา หรือการรักษาอื่นตามชนิดและตำแหน่งของเซลล์ที่พบ การตัดสินใจไม่ได้ดูคำว่า “ขอบไม่สะอาด” เพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงระยะโรค การทำงานที่จะเสียไป และสุขภาพโดยรวม

ต้องตัดต่อมน้ำเหลืองที่คอทุกคนหรือไม่

ไม่ทุกคนต้องตัดต่อมน้ำเหลือง การตัดหรือเก็บต่อมน้ำเหลืองตรวจใช้เมื่อชนิดและระยะของมะเร็งมีความเสี่ยงแพร่ไปคอ หรือพบต่อมน้ำเหลืองน่าสงสัย ก้อนที่ไม่ใช่มะเร็งส่วนใหญ่ไม่ต้องทำขั้นตอนนี้

ก้อนจะกลับมาเป็นซ้ำได้ไหม

ก้อนบางชนิดกลับเป็นซ้ำได้ โดยขึ้นกับชนิด พฤติกรรมของโรค และความสามารถในการนำก้อนออกตามขอบเขตที่เหมาะสม คุณจึงควรมาตรวจตามนัดแม้แผลหายแล้ว และกลับไปพบแพทย์ก่อนนัดหากพบก้อน แผล เลือดออก หรืออาการชาใหม่

หลังผ่าตัดควรหยุดบุหรี่หรือไม่

ควรหยุด เพราะควันบุหรี่ระคายแผลและสัมพันธ์กับโรคในช่องปากหลายชนิด การหยุดยังสำคัญต่อการดูแลระยะยาวหลังรักษารอยโรคก่อนมะเร็งหรือมะเร็ง หากหยุดเองยาก ให้แจ้งทีมรักษาเพื่อวางแผนช่วยเหลือที่เหมาะกับคุณ

ขอความเห็นจากแพทย์อีกคนก่อนได้ไหม

ขอได้ โดยเฉพาะเมื่อการผ่าตัดอาจกระทบลิ้น ขากรรไกร การพูด การกลืน หรือรูปลักษณ์อย่างมาก ควรเตรียมผลชิ้นเนื้อ ภาพถ่าย และแผนที่เสนอไว้ให้แพทย์อีกทีมตรวจ แต่หากสงสัยมะเร็ง ควรถามทีมเดิมด้วยว่าการรอจะกระทบกรอบเวลารักษาหรือไม่

ถ้ายังไม่มีผลชิ้นเนื้อ ควรผ่าตัดก้อนออกทั้งหมดเลยหรือไม่

ขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง และลักษณะก้อน ก้อนเล็กบางชนิดอาจตัดออกทั้งหมดเพื่อวินิจฉัยและรักษาพร้อมกัน แต่ก้อนใหญ่หรือก้อนที่สงสัยมะเร็งอาจเหมาะกับการเก็บชิ้นเนื้อก่อน เพื่อไม่ให้การผ่าตัดครั้งแรกกระทบการวางแผนรักษาที่ถูกต้อง

จะทราบได้อย่างไรว่าต้องสร้างลิ้นหรือขากรรไกรใหม่

ศัลยแพทย์ประเมินจากภาพถ่าย ตำแหน่งก้อน และปริมาณเนื้อเยื่อที่คาดว่าต้องตัด หากการตัดจะทำให้เกิดช่องว่างขนาดใหญ่ กระทบรูปหน้า หรือทำให้พูดและกลืนลำบากมาก อาจวางแผนใช้เนื้อเยื่อหรือกระดูกจากส่วนอื่นมาสร้างใหม่ แผนจริงอาจปรับระหว่างผ่าตัดตามขอบเขตโรคที่พบ.

ข้อมูลอ้างอิง

• PubMed Central (U.S. National Library of Medicine): Complications associated with surgical management of oral cancer ... — เกี่ยวกับ Oral tumor removal — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Cleveland Clinic: Get Oral Cancer Treatment — เกี่ยวกับ Oral tumor removal — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• WebMD: Oral Cancer Surgery: Types and What to Expect — เกี่ยวกับ Oral tumor removal — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Mayo Clinic: Mayo Clinic Q&A: Understanding surgical options for oral cancer — เกี่ยวกับ Oral-tumor removal — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที