metformin ข้อห้าม คืออะไร ใช้รักษาอะไร ผลข้างเคียงและวิธีใช้

Metformin คือยาลดระดับน้ำตาลในเลือดกลุ่ม biguanide ใช้ควบคู่กับอาหารและการออกกำลังกายเพื่อควบคุมเบาหวานชนิดที่ 2

สารบัญ

• ยา metformin คือยาอะไร
• ยา metformin ใช้รักษาอะไรได้บ้าง
• ยา metformin ไม่ได้ใช้รักษาอะไร
• ใครบ้างที่ห้ามใช้หรือควรระวังยา metformin
• ยา metformin มีผลข้างเคียงอะไรบ้าง
• ยา metformin มีปฏิกิริยากับยาอะไร
• กินยา metformin แล้วดื่มแอลกอฮอล์ได้ไหม
• ขนาดและวิธีใช้ยา metformin เป็นอย่างไร
• หากใช้ยา metformin เกินขนาดควรทำอย่างไร
• คำถามที่พบบ่อย

ยา metformin คือยาอะไร

Metformin เป็นยาลดน้ำตาลในเลือดชนิดรับประทานสำหรับผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ยาออกฤทธิ์ลดการสร้างกลูโคสจากตับ ลดการดูดซึมกลูโคสจากลำไส้ และเพิ่มความไวของร่างกายต่ออินซูลิน

Metformin ไม่ได้กระตุ้นให้ตับอ่อนหลั่งอินซูลินโดยตรง เมื่อใช้เดี่ยวจึงมีแนวโน้มทำให้น้ำตาลต่ำไม่มากเท่ายาบางกลุ่ม แต่ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้นเมื่อใช้ร่วมกับอินซูลินหรือยาที่กระตุ้นการหลั่งอินซูลิน

ยา metformin มีรูปแบบใดบ้าง

ความแรงของแต่ละผลิตภัณฑ์อาจต่างกัน คุณจึงควรตรวจฉลากทุกครั้ง ไม่ควรเทียบจำนวนเม็ดระหว่างผลิตภัณฑ์โดยดูจากลักษณะภายนอกเพียงอย่างเดียว

ชื่อสามัญกับชื่อผลิตภัณฑ์: ให้ดูคำว่า metformin และความแรงบนฉลากเป็นหลัก ผลิตภัณฑ์ที่มีตัวยาเดียวกันอาจมีรูปแบบการปลดปล่อยยาแตกต่างกัน จึงไม่ควรสลับเอง

ยา metformin ใช้รักษาอะไรได้บ้าง

Metformin ใช้ควบคุมระดับน้ำตาลในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ร่วมกับการปรับอาหารและการออกกำลังกาย แพทย์อาจใช้เป็นยาเดี่ยว หรือใช้ร่วมกับยาลดน้ำตาลชนิดอื่นและอินซูลิน

การใช้ยาต่อเนื่องช่วยควบคุมระดับน้ำตาล แต่ไม่ทดแทนการรับประทานอาหารตามแผน การออกกำลังกาย และการตรวจติดตามน้ำตาลหรือการทำงานของไต ยานี้เป็นยาที่ต้องใช้ตามแผนการรักษา ไม่ควรเริ่มใช้เพียงเพราะตรวจน้ำตาลครั้งเดียวแล้วได้ค่าสูง

ยา metformin ไม่ได้ใช้รักษาอะไร

ไม่ใช่ยาสำหรับแก้อาการน้ำตาลสูงฉุกเฉิน และไม่ใช้รักษาภาวะเบาหวานคีโตแอซิโดซิส ภาวะดังกล่าวต้องได้รับการประเมินและรักษาเร่งด่วนด้วยวิธีที่เหมาะสม

Metformin ไม่ใช่อินซูลิน ไม่ได้ใช้แทนอินซูลินในเบาหวานชนิดที่ 1 และไม่ได้รับรองเป็นยาลดน้ำหนัก แม้บางคนอาจมีน้ำหนักลดระหว่างใช้ยา คุณไม่ควรนำยาของผู้อื่นมากินเพื่อลดน้ำหนักหรือป้องกันเบาหวานเอง

ใครบ้างที่ห้ามใช้หรือควรระวังยา metformin

ห้ามใช้ metformin ในผู้ที่ไตบกพร่องรุนแรง แพ้ยา metformin หรือมีภาวะกรดเกินจากการเผาผลาญ การสะสมของยาอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะกรดแลกติกคั่ง ซึ่งพบไม่บ่อยแต่เป็นอันตรายถึงชีวิตได้

• ห้ามใช้เมื่อ eGFR ต่ำกว่า 30 มล./นาที/1.73 ตร.ม. เพราะไตกำจัดยาได้ลดลงและเสี่ยงต่อการสะสมของยา
• ห้ามใช้หากเคยแพ้ metformin เพราะการใช้ซ้ำอาจทำให้เกิดปฏิกิริยาแพ้รุนแรง
• ห้ามใช้เมื่อมีภาวะกรดเกินจากการเผาผลาญ รวมถึงเบาหวานคีโตแอซิโดซิส ไม่ว่าจะมีอาการโคม่าหรือไม่
• ไม่แนะนำให้เริ่มยาเมื่อ eGFR อยู่ระหว่าง 30–45 มล./นาที/1.73 ตร.ม. หากค่าไตลดลงต่ำกว่า 45 ระหว่างรักษา แพทย์ต้องประเมินประโยชน์และความเสี่ยงใหม่
• ต้องแจ้งแพทย์ก่อนตรวจที่ใช้สารทึบรังสีชนิดไอโอดีน ผู้ที่มี eGFR 30–60 มีโรคตับ ดื่มแอลกอฮอล์มาก มีภาวะหัวใจล้มเหลว หรือได้รับสารทึบรังสีเข้าหลอดเลือดแดง อาจต้องหยุดยาชั่วคราว
• ต้องระวังเมื่อขาดน้ำหรือเจ็บป่วยรุนแรง เช่น อาเจียนหรือท้องเสียมาก มีไข้ ดื่มน้ำได้น้อย หรือติดเชื้อรุนแรง เพราะการทำงานของไตอาจลดลงชั่วคราว
• ต้องแจ้งแพทย์หากมีโรคตับ ภาวะหัวใจล้มเหลว หรือกำลังผ่าตัด ภาวะเหล่านี้อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อกรดแลกติกคั่งและทำให้ต้องปรับแผนยา

ค่า creatinine เพียงตัวเดียวไม่เพียงพอสำหรับตัดสินว่าใช้ยาได้หรือไม่ ปัจจุบันใช้ eGFR ซึ่งสะท้อนการกรองของไตได้เหมาะสมกว่า คุณไม่ควรหยุดหรือเริ่มยาใหม่จากผลตรวจเก่าโดยไม่ประเมินสภาพปัจจุบัน

ไปห้องฉุกเฉินทันที หากมีอ่อนเพลียผิดปกติมาก ปวดกล้ามเนื้อ ปวดท้อง คลื่นไส้อาเจียน หายใจลึกหรือหายใจเร็ว หายใจลำบาก เวียนศีรษะ รู้สึกหนาว หรือหัวใจเต้นผิดปกติ เพราะอาจพบได้ในภาวะกรดแลกติกคั่ง

ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ยา metformin ได้ไหม

การตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรไม่ควรหยุดหรือเริ่ม metformin เอง การควบคุมน้ำตาลระหว่างตั้งครรภ์มีความสำคัญ และแพทย์ต้องพิจารณาทั้งระดับน้ำตาล การทำงานของไต ยาอื่นที่ใช้ และประโยชน์ต่อแม่กับทารก

หากวางแผนตั้งครรภ์ สงสัยว่าตั้งครรภ์ หรือต้องการให้นมบุตร ให้แจ้งแพทย์ที่ดูแลเบาหวาน การหยุดยาทันทีอาจทำให้ระดับน้ำตาลสูงขึ้นได้

เด็กใช้ยา metformin ได้ไหม

เด็กไม่ควรใช้ metformin จากยาของผู้ใหญ่หรือคำนวณขนาดยาตามอายุเอง ขนาดยารับประทานในเด็กต้องพิจารณาน้ำหนัก การทำงานของไต ระดับน้ำตาล รูปแบบยา และการตอบสนองต่อการรักษา

ห้ามทำตารางแบ่งขนาดยากินตามช่วงอายุ เพราะเด็กวัยเดียวกันอาจมีน้ำหนักต่างกันมาก หากเป็นยาน้ำ ต้องทราบความเข้มข้นเป็นมิลลิกรัมต่อมิลลิลิตรก่อนตวงทุกครั้ง

ยา metformin มีผลข้างเคียงอะไรบ้าง

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดของ metformin เกิดกับระบบทางเดินอาหาร ส่วนภาวะกรดแลกติกคั่งเป็นอาการรุนแรงที่ต้องรักษาเร่งด่วน อาการและความรุนแรงแตกต่างกันในแต่ละคน

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย

อาการทางกระเพาะและลำไส้มักเด่นในช่วงเริ่มยา หรือหลังเพิ่มขนาดยา การเริ่มด้วยขนาดต่ำและค่อยปรับตามการตอบสนองอาจช่วยให้ทนยาได้ดีขึ้น แต่คุณไม่ควรปรับขนาดเอง

การใช้ metformin ระยะยาวอาจสัมพันธ์กับระดับวิตามินบี 12 ลดลง หากมีซีด ชาปลายมือปลายเท้า ลิ้นเจ็บ หรืออ่อนเพลียเรื้อรัง ควรแจ้งแพทย์เพื่อพิจารณาตรวจเพิ่มเติม

ผลข้างเคียงที่รุนแรง

Metformin เดี่ยว ๆ มีแนวโน้มทำให้น้ำตาลต่ำไม่มาก แต่ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นเมื่อใช้ร่วมกับอินซูลินหรือยากระตุ้นการหลั่งอินซูลิน โดยเฉพาะเมื่อกินอาหารน้อย ออกกำลังกายหนัก หรือดื่มแอลกอฮอล์

อาการแพ้ยา: ผื่นหรือหน้าแดงอาจเป็นอาการแพ้ระดับไม่รุนแรง แต่หากลิ้น ปาก คอ หรือใบหน้าบวม ร่วมกับหายใจลำบาก ให้หยุดยาและรับความช่วยเหลือฉุกเฉิน

ยา metformin มีปฏิกิริยากับยาอะไร

Metformin อาจมีปฏิกิริยากับยาที่เพิ่มภาวะกรดในเลือด ลดการกำจัด metformin ทางไต หรือเปลี่ยนระดับน้ำตาล แจ้งรายการยา อาหารเสริม และสมุนไพรทั้งหมดก่อนเริ่มยาใหม่

อย่าหยุดยาประจำเองหากพบชื่อยาในตาราง ผู้สั่งยาจะพิจารณาจากขนาดยา ค่าไต และระยะเวลาที่ใช้ร่วมกัน บางกรณีใช้ร่วมกันได้แต่ต้องติดตามระดับน้ำตาลหรือการทำงานของไตถี่ขึ้น

กินยา metformin แล้วดื่มแอลกอฮอล์ได้ไหม

ควรหลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์มากหรือดื่มปริมาณมากในช่วงเวลาสั้น ๆ ระหว่างใช้ metformin แอลกอฮอล์รบกวนการจัดการแลกเตตของร่างกาย จึงเพิ่มความเสี่ยงต่อกรดแลกติกคั่ง และอาจทำให้น้ำตาลต่ำได้

ความเสี่ยงสูงขึ้นหากคุณกินอาหารน้อย ขาดน้ำ มีโรคตับ ไตทำงานลดลง หรือใช้ยาอื่นที่ลดน้ำตาล หากดื่มเป็นประจำควรแจ้งปริมาณและรูปแบบการดื่มตามจริงแก่ผู้ดูแลการรักษา

ขนาดและวิธีใช้ยา metformin เป็นอย่างไร

ขนาดยาขึ้นอยู่กับรูปแบบยา ระดับน้ำตาล การทำงานของไต อายุ โรคร่วม และความทนต่อผลข้างเคียง รับประทานยาพร้อมอาหารหรือหลังอาหารตามคำสั่ง เพื่อช่วยลดคลื่นไส้และอาการไม่สบายท้อง

ขนาดยา metformin ในผู้ใหญ่

ตัวเลขในตารางเป็นเพดานขนาดยา ไม่ใช่ขนาดที่ทุกคนควรได้รับ ขนาดสูงอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน หรือท้องเสียมากขึ้น และขนาดที่เหมาะสมอาจต่ำกว่านี้ตามค่าไต อายุ โรคร่วม และการควบคุมระดับน้ำตาล

ห้ามเปลี่ยนจากชนิดออกฤทธิ์ทันทีเป็นชนิดออกฤทธิ์นานโดยเทียบจำนวนเม็ดเอง เม็ดยาออกฤทธิ์นานต้องกลืนทั้งเม็ด ไม่บด เคี้ยว หรือหัก เว้นแต่ฉลากของผลิตภัณฑ์นั้นระบุว่าสามารถทำได้

คำถามเกี่ยวกับขนาดยา

ลืมกิน metformin ทำอย่างไร? กินเมื่อนึกได้หากยังไม่ใกล้มื้อหรือเวลาถัดไป หากใกล้แล้วให้ข้ามมื้อนั้น ห้ามกินเพิ่มเป็นสองเท่า

ลดขนาดยาเองเมื่อท้องเสียได้ไหม? ไม่ควรปรับเอง หากท้องเสียมาก ดื่มน้ำไม่ได้ หรือมีอาการขาดน้ำ ต้องติดต่อผู้ดูแลเพราะอาจจำเป็นต้องหยุดยาชั่วคราว

น้ำตาลยังสูง เพิ่มยาเองได้ไหม? ไม่ควรเพิ่มยาเอง เพราะต้องประเมินอาหาร การใช้ยาเดิม ค่าไต และสาเหตุที่ทำให้น้ำตาลสูงร่วมกัน

ขนาดยา metformin ในเด็ก

ขนาดยาในเด็กต้องกำหนดจากน้ำหนัก การทำงานของไต รูปแบบยา และการตอบสนองต่อการรักษา ไม่ควรใช้ขนาดผู้ใหญ่ ลดจำนวนเม็ดโดยประมาณ หรือกำหนดขนาดตามอายุเพียงอย่างเดียว

หากเป็นยาน้ำ ต้องตรวจความเข้มข้นบนฉลากก่อนแปลงเป็นมิลลิลิตร การระบุเพียงปริมาตรโดยไม่มีความเข้มข้นอาจทำให้เด็กได้รับยาผิดขนาด

คำถามเกี่ยวกับการรับประทาน

ควรกินก่อนหรือหลังอาหาร? รับประทานพร้อมอาหารหรือหลังอาหารตามคำสั่ง การกินร่วมกับอาหารช่วยลดอาการทางกระเพาะและลำไส้ได้

หักหรือบดเม็ดยาได้ไหม? ชนิดออกฤทธิ์นานต้องกลืนทั้งเม็ด การบดหรือเคี้ยวอาจทำให้ยาปลดปล่อยผิดจากที่ออกแบบไว้

หยุดยาเมื่อระดับน้ำตาลปกติได้ไหม? ไม่ควรหยุดเอง เพราะค่าน้ำตาลที่ดีอาจเป็นผลจากยา อาหาร และการออกกำลังกายร่วมกัน

หากใช้ยา metformin เกินขนาดควรทำอย่างไร

หากกิน metformin เกินขนาด ให้ขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที แม้ยังไม่มีอาการ เตรียมแผงยา ฉลากยา ปริมาณที่คาดว่ากิน และเวลาที่กินไปด้วย อย่าทำให้อาเจียนเอง

หากมีอ่อนเพลียมาก คลื่นไส้อาเจียน ปวดท้อง ปวดกล้ามเนื้อ หายใจลึกหรือเร็ว เวียนศีรษะ รู้สึกหนาว หรือหมดสติ ให้เรียกบริการฉุกเฉิน อาการเหล่านี้อาจสัมพันธ์กับภาวะกรดแลกติกคั่งและต้องตรวจเลือดกับดูแลในโรงพยาบาล

คำถามที่พบบ่อย

Metformin ทำให้ไตพังไหม

Metformin ไม่ได้ทำลายไตโดยตรง แต่ไตที่ทำงานลดลงทำให้ยาสะสมได้ จึงต้องตรวจ eGFR ก่อนเริ่มยาและเป็นระยะ ห้ามใช้เมื่อ eGFR ต่ำกว่า 30 มล./นาที/1.73 ตร.ม.

ค่าไตเท่าไรห้ามกิน metformin

ห้ามใช้เมื่อ eGFR ต่ำกว่า 30 มล./นาที/1.73 ตร.ม. ช่วง 30–45 ไม่แนะนำให้เริ่มยา ส่วนผู้ที่ใช้ยาอยู่แล้วและ eGFR ลดต่ำกว่า 45 ต้องได้รับการประเมินประโยชน์กับความเสี่ยงใหม่

Metformin ทำให้น้ำตาลต่ำไหม

Metformin เดี่ยว ๆ มีแนวโน้มทำให้น้ำตาลต่ำไม่มาก แต่ยังเกิดได้ในบางสถานการณ์ ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นเมื่อใช้ร่วมกับอินซูลินหรือยากระตุ้นการหลั่งอินซูลิน รวมถึงเมื่อกินอาหารน้อยหรือดื่มแอลกอฮอล์

Metformin ทำให้ขาอ่อนแรงได้ไหม

อาการกล้ามเนื้ออ่อนแรงไม่ใช่ผลข้างเคียงที่พบบ่อย แต่ไม่ควรมองข้าม หากเกิดร่วมกับอ่อนเพลียมาก ปวดท้อง หายใจผิดปกติ เวียนศีรษะ หรือรู้สึกหนาว ให้หยุดยาและพบแพทย์ด่วน เพราะอาจเกี่ยวข้องกับกรดแลกติกคั่ง

กิน metformin เพื่อลดน้ำหนักได้ไหม

ไม่ควรใช้ metformin เพื่อลดน้ำหนักเอง บางคนอาจมีน้ำหนักลดระหว่างรักษา แต่ยานี้มีข้อห้ามและต้องติดตามการทำงานของไต จึงไม่เหมาะกับการนำยาของผู้อื่นมาใช้

ก่อนฉีดสารทึบรังสีต้องหยุด metformin ไหม

บางคนต้องหยุด metformin ณ เวลาตรวจหรือก่อนฉีดสารทึบรังสีชนิดไอโอดีน โดยเฉพาะผู้ที่ eGFR 30–60 มีโรคตับ ดื่มแอลกอฮอล์มาก มีภาวะหัวใจล้มเหลว หรือได้รับสารเข้าหลอดเลือดแดง หากได้รับคำสั่งให้หยุด metformin ให้ตรวจการทำงานของไตซ้ำหลังได้รับสารทึบรังสีประมาณ 48 ชั่วโมง และเริ่มยาใหม่เมื่อแพทย์ยืนยันว่าค่าไตคงที่

ท้องเสียจาก metformin ควรหยุดยาหรือไม่

ท้องเสียเล็กน้อยอาจพบได้ช่วงเริ่มยา แต่ท้องเสียรุนแรงหรือดื่มน้ำไม่ได้ต้องได้รับการประเมิน ภาวะขาดน้ำอาจทำให้ไตทำงานลดลงและเพิ่มความเสี่ยงจากการสะสมของยา อย่าฝืนกินต่อหรือหยุดยานานเองโดยไม่มีแผน

Metformin ชนิดออกฤทธิ์นานบดได้ไหม

ห้ามบด เคี้ยว หรือทำให้เม็ดยาออกฤทธิ์นานแตกเอง การทำลายเม็ดยาอาจเปลี่ยนอัตราการปลดปล่อยยา หากกลืนยาไม่ได้ ควรขอเปลี่ยนเป็นรูปแบบที่เหมาะสม

กิน metformin แล้วต้องตรวจวิตามินบี 12 ไหม

การใช้ metformin ระยะยาวอาจทำให้วิตามินบี 12 ลดลงในบางคน ผู้ที่มีซีด ชา ปลายมือปลายเท้าผิดปกติ หรืออ่อนเพลียเรื้อรังอาจต้องตรวจระดับวิตามินบี 12 ตามดุลยพินิจของแพทย์

หยุด metformin เองได้ไหม

ไม่ควรหยุด metformin เอง เว้นแต่มีอาการฉุกเฉินหรือได้รับคำสั่งให้หยุดชั่วคราว การหยุดยาอาจทำให้น้ำตาลสูงขึ้น หากมีอาการแพ้ หายใจผิดปกติ หรือสงสัยกรดแลกติกคั่ง ให้หยุดยาและรับการรักษาเร่งด่วน

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้ หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์

ข้อมูลอ้างอิง

• หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (คำถามที่ 2047) — แหล่งวิชาการไทย (สืบค้น 2026-09-18)
• หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (คำถามที่ 10147) — แหล่งวิชาการไทย (สืบค้น 2026-09-18)
• หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (คำถามที่ 742) — แหล่งวิชาการไทย (สืบค้น 2026-09-18)
• Healthline: Metformin: Side Effects, Weight Loss, and More — เกี่ยวกับ metformin — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-18)
• Cleveland Clinic: Possible Side Effects of Metformin Use in Patients with Type 2 ... — เกี่ยวกับ metformin — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-18)
• MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Metformin: MedlinePlus Drug Information — เกี่ยวกับ metformin — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-18)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์