ยาและการใช้ยา โหลดแอป
ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร คืออะไร

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร คือผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่อ้างอิงตามตำรับหรือฉลากเพื่อบรรเทาอาการบางอย่างเกี่ยวกับความอ่อนเพลียหรือการไหลเวียนเลือด แต่ไม่เท่ากับยาธาตุเหล็กหรือยารักษาโลหิตจาง

ประเด็นสำคัญ

  • ยาบำรุงเลือดจากสมุนไพรแต่ละตำรับมีส่วนประกอบและข้อบ่งใช้ต่างกัน จึงไม่ควรใช้แทนธาตุเหล็ก กรดโฟลิก หรือวิตามินบี 12 โดยไม่ทราบสาเหตุของภาวะซีด
  • ยาแผนปัจจุบันสูตรหนึ่งอาจมี ferrous fumarate 200 มก. ให้ธาตุเหล็ก 66 มก. และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม แต่ไม่ใช่ขนาดมาตรฐานของยาสมุนไพร
  • ผู้ที่เป็นธาลัสซีเมีย มีภาวะเหล็กเกิน ใช้ยาขับเหล็ก หรือตั้งครรภ์ ต้องตรวจส่วนประกอบก่อนใช้ เพราะผลิตภัณฑ์ที่เติมธาตุเหล็กอาจไม่เหมาะสม

สารบัญ

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร สรรพคุณมีอะไรบ้าง

สรรพคุณต้องดูจากตำรับและฉลากของผลิตภัณฑ์นั้นโดยตรง เพราะคำว่า “บำรุงเลือด” ไม่ได้บอกส่วนประกอบหรือผลการรักษาที่แน่นอน บางตำรับอาจมุ่งบรรเทาอ่อนเพลียหรือใช้ตามแนวทางยาแผนโบราณ ขณะที่บางผลิตภัณฑ์เติมวิตามินหรือแร่ธาตุเข้าไปด้วย

อาการซีด เหนื่อยง่าย ใจสั่น หรือเวียนศีรษะเกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น ขาดธาตุเหล็ก ขาดกรดโฟลิก ขาดวิตามินบี 12 เสียเลือดเรื้อรัง หรือโรคเม็ดเลือด การเลือกยาให้ตรงสาเหตุต้องอาศัยประวัติและผลตรวจเลือด

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร มีตัวยาอะไรบ้าง

ไม่มีรายการตัวยาที่เหมือนกันทุกผลิตภัณฑ์ คุณควรอ่านช่องส่วนประกอบสำคัญบนฉลาก ไม่ควรดูเฉพาะคำว่า “บำรุงเลือด” ที่ด้านหน้าบรรจุภัณฑ์

สิ่งที่พบบนฉลากหมายความว่าอย่างไร
รายชื่อสมุนไพรหลายชนิดเป็นตำรับผสม ต้องดูปริมาณและข้อห้ามรายตำรับ
Ferrous fumarate หรือ ferrous sulfateมีธาตุเหล็ก ไม่ใช่สมุนไพร
Folic acidเป็นวิตามินบี 9 สังเคราะห์
Cyanocobalaminเป็นวิตามินบี 12
ไม่ระบุปริมาณส่วนประกอบประเมินขนาดและความเสี่ยงได้ยาก

ตัวอย่างยาแผนปัจจุบันชนิดผสมสูตรหนึ่งมี ferrous fumarate 200 มก. ซึ่งให้ธาตุเหล็ก 66 มก. วิตามินบี 1 และบี 2 อย่างละ 2 มก. วิตามินบี 12 ขนาด 5 ไมโครกรัม วิตามินซี 20 มก. niacin 10 มก. กรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม และ phosphate tribasic 100 มก. ตัวเลขนี้เป็นส่วนประกอบของสูตรดังกล่าว ไม่ใช่ขนาดมาตรฐานสำหรับผลิตภัณฑ์สมุนไพรทุกชนิด

ชื่อคล้ายกันไม่ได้แปลว่าใช้แทนกันได้: ยาสมุนไพร ยาธาตุเหล็ก กรดโฟลิก และวิตามินบี 12 มีส่วนประกอบและข้อบ่งใช้ต่างกัน

ยาบำรุงเลือดสมุนไพรไม่ได้รักษาอะไร

ไม่ใช่ยารักษาภาวะโลหิตจางทุกชนิด และไม่ควรใช้แทนการหาสาเหตุของอาการซีด หากขาดธาตุเหล็ก ร่างกายต้องได้รับธาตุเหล็กในขนาดที่เหมาะสม ส่วนภาวะขาดกรดโฟลิกหรือวิตามินบี 12 ต้องได้รับสารที่ขาดโดยตรง

ผลิตภัณฑ์ประเภทนี้ไม่หยุดเลือดออก ไม่รักษาแผลในทางเดินอาหาร และไม่แก้สาเหตุทางพันธุกรรมอย่างธาลัสซีเมีย การกินต่อเนื่องโดยไม่ตรวจหาสาเหตุอาจทำให้การวินิจฉัยโรคที่ต้องรักษาล่าช้า

ข้อควรระวังก่อนใช้มีอะไรบ้าง

ตรวจส่วนประกอบและหลีกเลี่ยงการใช้เองหากคุณมีภาวะเหล็กเกิน ธาลัสซีเมีย หรือกำลังใช้ยาขับเหล็ก ข้อควรระวังสำคัญมีดังนี้

  • ห้ามใช้หากเคยแพ้ส่วนประกอบในตำรับ เพราะอาจเกิดผื่น บวม หายใจลำบาก หรือปฏิกิริยาแพ้รุนแรง
  • ห้ามเสริมธาตุเหล็กเองในผู้มีภาวะเหล็กเกิน เพราะเหล็กส่วนเกินสะสมและทำอันตรายต่ออวัยวะได้
  • ผู้เป็นธาลัสซีเมียไม่ควรกินผลิตภัณฑ์ที่มีธาตุเหล็กโดยไม่ได้รับการยืนยันว่าขาดเหล็ก ภาวะซีดจากธาลัสซีเมียไม่ได้หมายความว่าร่างกายขาดธาตุเหล็กเสมอไป
  • ผู้ใช้ deferiprone หรือยาขับเหล็กชนิดอื่นต้องหลีกเลี่ยงการเสริมเหล็กเอง เพราะยาขับเหล็กใช้ลดเหล็กส่วนเกิน ขณะที่ผลิตภัณฑ์อีกชนิดอาจเติมเหล็กกลับเข้าไป
  • ผู้มีแผลในกระเพาะหรือลำไส้ควรระวังผลิตภัณฑ์ที่มีธาตุเหล็ก เนื่องจากอาจทำให้คลื่นไส้ ปวดท้อง หรือระคายทางเดินอาหาร
  • อย่าใช้สีอุจจาระอย่างเดียวตัดสินว่ามีเลือดออก ธาตุเหล็กทำให้อุจจาระสีเข้มได้ แต่ถ้าดำเหนียวคล้ายยางมะตอย หน้ามืด หรืออ่อนแรงมาก ควรไปโรงพยาบาล

หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรกินได้ไหม

ไม่ควรกินตำรับสมุนไพรที่ไม่ทราบส่วนประกอบระหว่างตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร แม้ว่าธาตุเหล็กและกรดโฟลิกจะใช้ในหญิงตั้งครรภ์ได้ แต่ไม่ได้ทำให้สมุนไพรทุกชนิดปลอดภัยตามไปด้วย

กรดโฟลิกที่ใช้เพื่อช่วยป้องกันความผิดปกติของสมองและไขสันหลังของทารกมีข้อมูลขนาด 0.4–0.5 มก. ต่อวัน โดยเริ่มต่อเนื่อง 2 เดือนก่อนตั้งครรภ์และใช้ต่อระหว่างตั้งครรภ์ ขนาดดังกล่าวเป็นข้อมูลของกรดโฟลิก ไม่ใช่ขนาดของตำรับสมุนไพร

ในประเทศไทยมียากรดโฟลิกชนิดเดี่ยวขนาด 400 ไมโครกรัมและ 5 มก. ซึ่งต่างกันมาก คุณจึงไม่ควรนับจำนวนเม็ดจากชื่อยาเพียงอย่างเดียว ต้องตรวจความแรงบนฉลากทุกครั้ง

เด็กกินได้หรือไม่

อย่าให้เด็กกินผลิตภัณฑ์บำรุงเลือดของผู้ใหญ่ เว้นแต่ฉลากระบุให้ใช้ในเด็กและมีผู้เชี่ยวชาญตรวจส่วนประกอบแล้ว ตำรับสมุนไพรไม่มีสูตรคำนวณขนาดแบบมิลลิกรัมต่อกิโลกรัมที่ใช้ร่วมกันได้ทุกผลิตภัณฑ์

ผลิตภัณฑ์ที่เติมธาตุเหล็กต้องเก็บให้พ้นมือเด็กอย่างเคร่งครัด การกินเกินโดยอุบัติเหตุอาจเป็นอันตรายมาก โดยเฉพาะเมื่อไม่ทราบว่าในแต่ละเม็ดหรือแต่ละช้อนมีธาตุเหล็กจริงเท่าไร

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร ผลข้างเคียงมีอะไรบ้าง

ผลข้างเคียงขึ้นอยู่กับสมุนไพร วิตามิน และแร่ธาตุที่อยู่ในผลิตภัณฑ์ หากมีธาตุเหล็ก อาการทางทางเดินอาหารและอุจจาระสีเข้มพบได้ ส่วนอาการแพ้รุนแรงต้องได้รับความช่วยเหลือฉุกเฉิน

ระดับอาการอาการที่อาจพบควรทำอย่างไร
พบบ่อยคลื่นไส้ ไม่สบายท้องกินพร้อมอาหารได้หากฉลากไม่ห้าม
พบบ่อยท้องผูกหรือถ่ายเหลวดื่มน้ำและติดตามอาการ
พบได้เมื่อมีธาตุเหล็กอุจจาระสีเข้มสังเกตลักษณะและอาการร่วม
ควรหยุดใช้ผื่น คัน หรือบวมหยุดยาและรับคำแนะนำ
ฉุกเฉินคอบวม ลิ้นบวม หายใจลำบากไปห้องฉุกเฉินทันที

กรดโฟลิกขนาด 5–15 มก. ต่อวันมีข้อมูลว่าไม่พบพิษต่อไตในคนจากข้อมูลที่อ้างถึง แต่ขนาดดังกล่าวอาจทำให้รับรสผิดปกติ คลื่นไส้ หรือไม่สบายท้องได้ จึงไม่ควรนำตัวเลขนี้ไปใช้เป็นขนาดกินเอง

อาการแพ้รุนแรง: หากหน้าหรือคอบวม หายใจมีเสียงหวีด หายใจไม่ออก หรือรู้สึกจะหมดสติ ให้หยุดใช้และไปห้องฉุกเฉินทันที

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร กินคู่กับยาแผนปัจจุบันได้ไหม

กินร่วมกันได้บางคู่ แต่ไม่ควรเหมารวมว่าปลอดภัยทุกตำรับ ส่วนประกอบที่เติมธาตุเหล็กสามารถลดการดูดซึมยาบางชนิด ส่วนสมุนไพรอาจมีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ความดัน หรือระดับน้ำตาล

ยาหรือผลิตภัณฑ์ที่ใช้ร่วมกันประเด็นที่ต้องตรวจ
Doxycycline หรือ ciprofloxacinธาตุเหล็กอาจลดการดูดซึมยา
Levothyroxineธาตุเหล็กอาจลดการดูดซึมยาไทรอยด์
ยาลดกรดอาจรบกวนการดูดซึมธาตุเหล็ก
แคลเซียม แมกนีเซียม หรือสังกะสีอาจแย่งการดูดซึมกับธาตุเหล็ก
Deferiproneไม่ควรเสริมเหล็กเอง
ยาต้านการแข็งตัวของเลือดต้องตรวจสมุนไพรทุกชนิดในตำรับ

ข้อมูลหนึ่งระบุว่าไม่พบปฏิกิริยาระหว่าง ferrous fumarate กับผลิตภัณฑ์วิตามินหรือคอลลาเจนโดยทั่วไป แต่ผลิตภัณฑ์รวมอาจมีแคลเซียม แมกนีเซียม สังกะสี หรือธาตุเหล็กซ้ำ จึงควรอ่านส่วนประกอบทั้งหมด ไม่ใช่ดูเพียงคำว่า “วิตามิน” หรือ “คอลลาเจน”

กินพร้อมแอลกอฮอล์ได้ไหม

ควรหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ระหว่างใช้ โดยเฉพาะเมื่อไม่ทราบส่วนประกอบทั้งหมดหรือมีอาการระคายกระเพาะ แอลกอฮอล์อาจทำให้คลื่นไส้ ปวดท้อง เวียนศีรษะ หรืออาการจากโรคตับแย่ลง

หากผลิตภัณฑ์อยู่ในรูปยาดองหรือสารสกัดที่มีแอลกอฮอล์ คุณควรนับแอลกอฮอล์จากตัวผลิตภัณฑ์ด้วย ผู้ตั้งครรภ์ เด็ก ผู้มีโรคตับ และผู้ที่ต้องหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ไม่ควรใช้รูปแบบดังกล่าว

ยาบำรุงเลือดสมุนไพร กินตอนไหน

ควรรับยาจากเภสัชกรและใช้ตามคำแนะนำของเภสัชกรร่วมกับฉลาก เพราะไม่มีเวลาและขนาดมาตรฐานที่ใช้ได้กับทุกตำรับ ควรให้เภสัชกรตรวจส่วนประกอบ โรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ และการตั้งครรภ์ พร้อมกำหนดวิธีใช้ก่อนเริ่มยา ไม่ควรเลือกหรือกำหนดจำนวนเม็ด จำนวนช้อน หรือความถี่ขึ้นเองจากคำว่า “บำรุงเลือด” บนฉลาก

หากผลิตภัณฑ์มีธาตุเหล็ก การกินตอนท้องว่างอาจช่วยการดูดซึม แต่ทำให้คลื่นไส้หรือปวดท้องได้ หากระคายท้องสามารถกินพร้อมอาหารได้ ส่วนชา กาแฟ นม แคลเซียม และยาลดกรดอาจลดการดูดซึมธาตุเหล็ก

คำถามเกี่ยวกับการกิน

ลืมกินควรทำอย่างไร? กินเมื่อจำได้หากยังไม่ใกล้มื้อต่อไป ถ้าใกล้แล้วให้ข้าม ไม่กินสองเท่าเพื่อชดเชย

บดหรือแกะแคปซูลได้ไหม? ทำได้เฉพาะเมื่อฉลากระบุ เพราะยาเคลือบ ยาออกฤทธิ์นาน หรือแคปซูลบางชนิดไม่ควรแกะ

ต้องกินนานเท่าไร? ขึ้นอยู่กับส่วนประกอบและเหตุผลที่ใช้ หากกินเพื่อแก้อาการซีดแต่ยังไม่ได้ตรวจเลือด ไม่ควรกินต่อเนื่องโดยอาศัยอาการเพียงอย่างเดียว

เด็กควรกินขนาดเท่าไร

ไม่มีขนาดยาสมุนไพรสำหรับเด็กที่คำนวณร่วมกันได้ทุกตำรับ ให้ใช้เฉพาะคำแนะนำบนฉลากของผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนสำหรับเด็ก และต้องดูอายุ รูปแบบยา และส่วนประกอบจริง

ห้ามนำขนาดผู้ใหญ่มาหารครึ่ง และอย่าใช้ปริมาตรเป็นมิลลิลิตรโดยไม่รู้ความเข้มข้น เด็กที่ซีด เหนื่อยง่าย กินของแปลก หรือน้ำหนักขึ้นช้าควรได้รับการประเมินสาเหตุก่อนให้ธาตุเหล็กหรือสมุนไพร

หากกินเกินขนาดควรทำอย่างไร

หยุดใช้ เก็บบรรจุภัณฑ์ไว้ และไปโรงพยาบาลทันทีหากกินเกินฉลาก โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่มีธาตุเหล็กหรือเด็กเป็นผู้กิน อย่ารอให้อาการเกิดขึ้น และอย่าทำให้อาเจียนเอง

อาการที่อาจพบ ได้แก่ คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ถ่ายเหลว ซึม อ่อนแรง หรือหมดสติ แจ้งชื่อส่วนประกอบ ความแรง ปริมาณที่คาดว่ากิน และเวลาที่กินแก่บุคลากรทางการแพทย์

กรณีฉุกเฉิน: หากผู้กินซึม ชัก หายใจผิดปกติ หมดสติ หรือเป็นเด็กที่อาจกลืนผลิตภัณฑ์ธาตุเหล็ก ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที

คำถามที่พบบ่อย

ยาบำรุงเลือดแบบสมุนไพรช่วยแก้อาการซีดได้ไหม

ช่วยไม่ได้ทุกกรณี เพราะอาการซีดมีหลายสาเหตุ หากขาดธาตุเหล็ก กรดโฟลิก หรือวิตามินบี 12 ต้องรักษาตามสารที่ขาด ส่วนธาลัสซีเมียหรือภาวะเสียเลือดต้องใช้แนวทางต่างออกไป

กินแล้วเลือดเพิ่มจริงไหม

คำว่า “บำรุงเลือด” ไม่ได้ยืนยันว่าจะเพิ่มฮีโมโกลบินหรือจำนวนเม็ดเลือดแดง ต้องดูว่าผลิตภัณฑ์มีสารใด ปริมาณเท่าไร และคุณขาดสารนั้นจริงหรือไม่ ผลตรวจเลือดเป็นวิธีติดตามที่ชัดเจนกว่าอาการเพียงอย่างเดียว

ยาสมุนไพรกับยาธาตุเหล็กต่างกันอย่างไร

ยาธาตุเหล็กให้ธาตุเหล็กในปริมาณที่ระบุ เช่น ferrous sulfate บางผลิตภัณฑ์มีตัวยา 325 มก. เทียบเท่าธาตุเหล็ก 65 มก. ส่วนตำรับสมุนไพรมีส่วนประกอบและปริมาณแตกต่างกัน จึงใช้แทนกันโดยอัตโนมัติไม่ได้

อุจจาระดำหลังกินเป็นอันตรายไหม

ผลิตภัณฑ์ที่มีธาตุเหล็กทำให้อุจจาระสีเข้มได้ แต่ถ้าอุจจาระดำเหนียว มีกลิ่นผิดปกติมาก หน้ามืด ใจสั่น อาเจียนเป็นเลือด หรือปวดท้องรุนแรง อาจสัมพันธ์กับเลือดออกในทางเดินอาหารและควรไปโรงพยาบาล

เป็นธาลัสซีเมียกินได้ไหม

ไม่ควรกินผลิตภัณฑ์ที่มีธาตุเหล็กเอง เพราะผู้เป็นธาลัสซีเมียบางรายมีเหล็กสะสมเกินอยู่แล้ว แม้จะมีภาวะซีดก็ตาม ควรใช้ธาตุเหล็กเฉพาะเมื่อผลตรวจยืนยันว่าขาด

กรดโฟลิกเหมือนยาสมุนไพรบำรุงเลือดไหม

ไม่เหมือนกัน กรดโฟลิกเป็นวิตามินบี 9 สังเคราะห์ ใช้ในภาวะขาดโฟเลตและข้อบ่งใช้เฉพาะอื่น ๆ ขนาดยาเม็ดเดี่ยวที่พบในไทยมีทั้ง 400 ไมโครกรัมและ 5 มก. จึงต้องตรวจความแรงก่อนใช้

กินพร้อมวิตามินรวมได้ไหม

อาจกินร่วมกันได้ แต่ต้องตรวจว่ามีธาตุเหล็ก กรดโฟลิก วิตามินบี 12 แคลเซียม แมกนีเซียม หรือสังกะสีซ้ำหรือไม่ การใช้หลายผลิตภัณฑ์พร้อมกันอาจทำให้ได้รับบางส่วนประกอบเกินโดยไม่รู้ตัว

ควรตรวจอะไรถ้าเหนื่อยง่ายและสงสัยว่าเลือดจาง

มักต้องเริ่มจากประวัติ อาการ และการตรวจเลือด เช่น ความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด จากนั้นจึงพิจารณาการตรวจธาตุเหล็กหรือวิตามินตามความเหมาะสม อาการเหนื่อยง่ายเพียงอย่างเดียวไม่สามารถบอกชนิดของภาวะโลหิตจางได้

กินแล้วคลื่นไส้ควรทำอย่างไร

ตรวจฉลากก่อนว่ากินพร้อมอาหารได้หรือไม่ หากมีธาตุเหล็ก การกินพร้อมอาหารอาจลดการระคายกระเพาะ แต่การดูดซึมอาจลดลงด้วย หากอาเจียนต่อเนื่อง ปวดท้องมาก หรือมีอาการแพ้ ให้หยุดใช้และรับการประเมิน

เลือกผลิตภัณฑ์อย่างไรไม่ให้ได้ธาตุเหล็กซ้ำ

อ่านส่วนประกอบของยาทุกตัว รวมถึงวิตามินรวมและอาหารเสริม มองหาคำว่า ferrous fumarate, ferrous sulfate หรือ elemental iron แล้วเปรียบเทียบปริมาณทั้งหมด ไม่ควรดูเฉพาะชื่อผลิตภัณฑ์ด้านหน้า

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์

ข้อมูลอ้างอิง

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

แอป HDmall เชื่อมต่อผู้ใช้กับเภสัชกรที่มีใบอนุญาตของ Fascino ผ่านวิดีโอคอล โทรศัพท์ หรือแชทในแอป

สามารถขอคำแนะนำเรื่องอาการเบื้องต้น การใช้ยา และยาที่ต้องใช้ภายใต้คำแนะนำของเภสัชกร

บริการนี้ดำเนินการร่วมกับ Fascino โดย HDmall เป็นผู้ให้บริการแพลตฟอร์ม ไม่ได้จำหน่ายยาโดยตรง

ปรึกษาเภสัชกรตัวจริงผ่านแอป HDmall

บริการเภสัชกรรมทางไกลฟรี โดย Fascino ผ่านแอป HDmall