ซื้อยา ข้อมูล วิธีเลือก ข้อควรระวัง คำถามพบบ่อย

การเลือกยาอย่างปลอดภัย คือการเลือกตัวยาให้ตรงกับอาการ ตรวจขนาดและวิธีใช้จากฉลาก พร้อมพิจารณาอายุ โรคประจำตัว การตั้งครรภ์ และยาชนิดอื่นที่ใช้อยู่

สารบัญ

• ควรเริ่มเลือกยาอย่างไร
• ยาใช้บรรเทาอาการอะไรได้บ้าง
• ยาไม่ได้รักษาอะไร
• ต้องระวังอะไรบ้างก่อนใช้ยา
• หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ยาได้หรือไม่
• เด็กใช้ยาอย่างไรให้ปลอดภัย
• ผลข้างเคียงแบบใดควรเฝ้าดูหรือรีบพบแพทย์
• ยาชนิดใดอาจเกิดปฏิกิริยาระหว่างกัน
• ใช้ยาร่วมกับแอลกอฮอล์ได้หรือไม่
• ผู้ใหญ่ควรใช้ยาในขนาดเท่าไร
• เด็กควรใช้ยาในขนาดเท่าไร
• หากใช้ยาเกินขนาดควรทำอย่างไร
• คำถามที่พบบ่อย
• ข้อมูลอ้างอิง

ควรเริ่มเลือกยาอย่างไร

เริ่มจากระบุอาการ ผู้ที่จะใช้ยา และตัวยาสำคัญ ไม่ควรเลือกจากสีเม็ด รูปกล่อง หรือคำบอกเล่าเพียงอย่างเดียว ชื่อผลิตภัณฑ์ที่ต่างกันอาจมีตัวยาเดียวกัน ขณะที่ผลิตภัณฑ์ชื่อคล้ายกันอาจมีส่วนประกอบหลายชนิดและใช้ไม่เหมือนกัน

ก่อนใช้ ให้ดูฉลากอย่างน้อย 6 จุด ได้แก่ ตัวยาสำคัญ ความแรง ข้อบ่งใช้ ขนาดและความถี่ ข้อห้ามใช้ และวันหมดอายุ หากเป็นยาน้ำ ให้ตรวจความเข้มข้น เช่น จำนวนมิลลิกรัมต่อ 5 มิลลิลิตร เพราะปริมาตรเท่ากันไม่ได้หมายความว่าจะได้รับยาเท่ากัน

อย่าใช้ยาที่ฉลากอ่านไม่ออก ไม่มีชื่อยา หรือถูกแบ่งใส่ภาชนะโดยไม่ทราบที่มา ยาบางชนิดต้องอาศัยการวินิจฉัย การติดตามผลเลือด หรือใบสั่งแพทย์ จึงไม่เหมาะกับการเลือกใช้ด้วยตนเอง

ยาใช้บรรเทาอาการอะไรได้บ้าง

ยาที่ใช้เองเหมาะกับอาการไม่รุนแรง ระยะสั้น และมีข้อมูลบนฉลากชัดเจน ตัวอย่างเช่น ยาลดไข้ ยาบรรเทาปวดเล็กน้อย ยาแก้แพ้บางชนิด หรือยาสำหรับอาการทางเดินอาหารที่ไม่ซับซ้อน แต่ต้องเลือกตามสาเหตุที่เป็นไปได้และข้อห้ามของแต่ละตัวยา

หากอาการรุนแรง เกิดซ้ำบ่อย ไม่ดีขึ้นตามระยะเวลาที่ฉลากกำหนด หรือมีสัญญาณอันตราย ควรรับการประเมินแทนการเปลี่ยนยาไปเรื่อย ๆ เพราะอาการเดียวกันอาจเกิดจากหลายภาวะ

ยาไม่ได้รักษาอะไร

ยาแก้อาการไม่ได้รักษาสาเหตุทุกชนิด และยาปฏิชีวนะไม่รักษาหวัดหรือไข้หวัดใหญ่ที่เกิดจากไวรัส การมีไข้ เจ็บคอ ไอ หรือน้ำมูกไม่ได้แปลว่าต้องใช้ยาปฏิชีวนะเสมอ การใช้โดยไม่จำเป็นเพิ่มผลข้างเคียงและปัญหาเชื้อดื้อยา

ยาลดไข้ช่วยลดอุณหภูมิหรือความไม่สบาย แต่ไม่ได้กำจัดสาเหตุของไข้ ยาแก้แพ้ช่วยลดจาม น้ำมูก หรือคัน แต่ไม่ได้กำจัดไวรัส ยาลดกรดช่วยบรรเทาอาการแสบร้อน แต่ไม่ควรใช้ปิดบังอาการเจ็บหน้าอกหรือปวดท้องรุนแรง

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารและสมุนไพรก็ไม่ควรถูกใช้แทนการรักษาภาวะฉุกเฉินหรือโรคที่ต้องติดตามโดยแพทย์ คำว่า “ธรรมชาติ” ไม่ได้หมายความว่าไม่มีผลข้างเคียงหรือไม่มีปฏิกิริยากับยา

ต้องระวังอะไรบ้างก่อนใช้ยา

ตรวจข้อห้ามใช้ก่อนรับประทาน โดยเฉพาะประวัติแพ้ยา โรคประจำตัว การตั้งครรภ์ และยาที่ใช้อยู่ ข้อห้ามของยาแต่ละชนิดไม่เหมือนกัน และคำว่า “ห้ามใช้” บนฉลากหมายถึงไม่ควรทดลองใช้แม้เริ่มจากปริมาณน้อย

• ตรวจตัวยาซ้ำ ยาแก้หวัดและยาแก้ปวดสูตรผสมอาจมีตัวยาเดียวกัน ทำให้ได้รับยาเกินโดยไม่รู้ตัว
• แจ้งประวัติแพ้ยา หากเคยมีลมพิษ หน้าบวม หายใจลำบาก หรือช็อกจากยา ห้ามใช้ยานั้นซ้ำจนกว่าจะได้รับคำแนะนำที่ชัดเจน
• ทบทวนโรคประจำตัว โรคตับ ไต หัวใจ ความดันโลหิตสูง แผลในกระเพาะ ต้อหิน และต่อมลูกหมากโต อาจทำให้ยาบางชนิดไม่ปลอดภัย
• ระวังยาที่ทำให้ง่วง อย่าขับรถ ใช้เครื่องจักร หรือทำงานบนที่สูง หากฉลากเตือนเรื่องง่วงซึม เวียนศีรษะ หรือการตอบสนองช้าลง
• อย่าบดหรือหักยาโดยพลการ ยาออกฤทธิ์นาน ยาเคลือบพิเศษ และแคปซูลบางชนิดอาจเสียคุณสมบัติเมื่อถูกบด
• อย่าใช้ยาของผู้อื่น แม้อาการคล้ายกัน เพราะโรคประจำตัว การแพ้ยา อายุ น้ำหนัก และยาที่ใช้อยู่ต่างกัน
• ตรวจวันหมดอายุและสภาพยา ไม่ใช้ยาเม็ดที่เปลี่ยนสี แตกร่วน มีกลิ่นผิดปกติ หรือยาน้ำที่แยกชั้นผิดจากคำแนะนำบนฉลาก
• เก็บให้ถูกวิธี หลีกเลี่ยงความร้อน ความชื้น แสงแดด และเก็บพ้นมือเด็ก ไม่ย้ายยาไปใส่ขวดอาหารหรือเครื่องดื่ม

หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ยาได้หรือไม่

ไม่ควรเริ่มยาใหม่โดยอาศัยเพียงข้อมูลทั่วไป เพราะยาบางชนิดผ่านรกหรือผ่านสู่น้ำนมได้ ความปลอดภัยขึ้นกับตัวยา ขนาดยา อายุครรภ์ ระยะเวลาที่ใช้ และสุขภาพของแม่กับทารก

หากมีโอกาสตั้งครรภ์ ประจำเดือนขาด หรือกำลังวางแผนมีบุตร ควรแจ้งก่อนเลือกยา รวมถึงสมุนไพร วิตามิน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร อย่าหยุดยาประจำทันทีด้วยตนเอง เพราะการหยุดยาบางชนิดอาจเป็นอันตรายมากกว่าการใช้ต่อภายใต้การดูแล

ระหว่างให้นม ให้สังเกตทารกเรื่องง่วงผิดปกติ ดูดนมน้อย อาเจียน ถ่ายเหลว ผื่น หรือหายใจผิดปกติ หากเกิดอาการเหล่านี้หลังแม่เริ่มยาใหม่ ให้หยุดการตัดสินใจใช้ยาครั้งถัดไปและขอคำแนะนำโดยเร็ว

เด็กใช้ยาอย่างไรให้ปลอดภัย

ขนาดยาชนิดรับประทานสำหรับเด็กมักคำนวณตามน้ำหนัก ไม่ควรคาดคะเนจากอายุหรือแบ่งยาผู้ใหญ่เอง เด็กอายุเท่ากันอาจมีน้ำหนักต่างกันมาก จึงไม่ควรสร้างขนาดยาจากช่วงอายุเมื่อไม่มีคำแนะนำเฉพาะของผลิตภัณฑ์

อย่าให้ยาน้ำเป็นจำนวนมิลลิลิตรโดยไม่ตรวจความเข้มข้น เพราะผลิตภัณฑ์ตัวยาเดียวกันอาจมีจำนวนมิลลิกรัมต่อ 5 มิลลิลิตรไม่เท่ากัน ใช้กระบอกตวงยาหรืออุปกรณ์ที่มากับผลิตภัณฑ์ ไม่ใช้ช้อนกินข้าวหรือช้อนชาในครัว

ห้ามใช้ยาในเด็กที่อายุต่ำกว่าข้อกำหนดบนฉลาก เด็กที่ซึม ดื่มไม่ได้ หายใจเร็ว หอบ ชัก คอแข็ง มีผื่นร่วมกับไข้ ถ่ายเป็นเลือด หรือมีภาวะขาดน้ำ ควรได้รับการประเมินทันที ไม่ควรทดลองเปลี่ยนยาหลายชนิดที่บ้าน

ผลข้างเคียงแบบใดควรเฝ้าดูหรือรีบพบแพทย์

อาการคลื่นไส้ ง่วง เวียนศีรษะ ปากแห้ง หรือระคายท้องอาจพบได้กับยาบางชนิด แต่ต้องตรวจฉลากของตัวยานั้นเสมอ หากอาการไม่มาก ให้หยุดกิจกรรมที่เสี่ยง สังเกตอาการ และไม่เพิ่มขนาดยาเพื่อชดเชยผลที่รู้สึกว่าไม่เพียงพอ

อาการแพ้ยารุนแรง: หากมีปาก ลิ้น หรือคอบวม หายใจมีเสียงหวีด หายใจไม่ออก หน้ามืด หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันที และอย่ารอให้อาการหายเอง

จดชื่อตัวยา เวลาที่ใช้ และเวลาที่เริ่มเกิดอาการไว้ หากทำได้ให้นำฉลากหรือบรรจุภัณฑ์ไปด้วย ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมินได้เร็วขึ้น

ยาชนิดใดอาจเกิดปฏิกิริยาระหว่างกัน

ยาตามใบสั่งแพทย์ ยาที่ใช้เอง สมุนไพร และอาหารเสริมสามารถเปลี่ยนฤทธิ์ของกันและกันได้ ผลที่เกิดขึ้นอาจเป็นยาทำงานน้อยลง ง่วงมากขึ้น เลือดออกง่าย ความดันเปลี่ยน หรือมีภาระต่อตับและไตเพิ่มขึ้น

กลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษ ได้แก่ ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยานอนหลับ ยาคลายกังวล ยากันชัก ยารักษาโรคหัวใจ ยาลดความดัน และยาที่กดภูมิคุ้มกัน อย่านับเฉพาะยาที่รับประทานทุกวัน ยาฉีด ยาพ่น ยาหยอด และยาทาก็ควรอยู่ในรายการด้วย

วิธีลดความเสี่ยง: ทำรายการตัวยาทั้งหมดพร้อมความแรงและความถี่ หรือถ่ายรูปฉลากเก็บไว้ ตรวจตัวยาสำคัญทุกครั้งเพื่อป้องกันการใช้ซ้ำจากผลิตภัณฑ์สูตรผสม

อาหารบางชนิดอาจมีผลต่อการดูดซึมหรือการทำงานของยา หากฉลากกำหนดให้รับประทานก่อนอาหาร หลังอาหาร หรือหลีกเลี่ยงอาหารบางอย่าง ควรทำตามเวลาที่ระบุ ไม่ควรปรับเวลาเองเพียงเพื่อความสะดวก

ใช้ยาร่วมกับแอลกอฮอล์ได้หรือไม่

ทางเลือกที่ปลอดภัยคือหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์จนกว่าจะทราบแน่ชัดว่ายานั้นใช้ร่วมกันได้ แอลกอฮอล์อาจเพิ่มอาการง่วง เวียนศีรษะ การทรงตัวผิดปกติ การระคายกระเพาะ และภาระต่อตับ

ควรระวังมากเป็นพิเศษเมื่อใช้ยานอนหลับ ยาคลายกังวล ยาแก้แพ้ที่ทำให้ง่วง ยาแก้ปวดบางชนิด หรือยาที่มีคำเตือนเรื่องตับและเลือดออก แม้ดื่มไม่มากก็อาจกระทบการขับรถหรือการตัดสินใจได้

หากดื่มแอลกอฮอล์เป็นประจำ อย่าหยุดยาประจำหรือเลื่อนยาเองเพื่อให้ดื่มได้ การตัดสินใจขึ้นกับชนิดยา ปริมาณแอลกอฮอล์ และสุขภาพของแต่ละคน

ผู้ใหญ่ควรใช้ยาในขนาดเท่าไร

ไม่มีขนาดเดียวที่ใช้ได้กับยาทุกชนิด ผู้ใหญ่ต้องใช้ตามตัวยา ความแรง ข้อบ่งใช้ และคำสั่งบนฉลากเฉพาะผลิตภัณฑ์ คำว่า “ครั้งละหนึ่งเม็ด” ยังไม่เพียงพอ หากไม่ทราบว่าแต่ละเม็ดมีตัวยากี่มิลลิกรัม

ก่อนรับประทาน ให้ตอบให้ได้ว่าใช้ครั้งละเท่าไร ห่างกันกี่ชั่วโมง ใช้ได้สูงสุดเท่าไรต่อวัน และใช้ติดต่อกันได้นานเพียงใด หากข้อมูลเหล่านี้ไม่ชัดเจน อย่าคาดเดาจากผลิตภัณฑ์เดิม เพราะความแรงอาจต่างกัน

ผู้สูงอายุ ผู้ที่มีน้ำหนักตัวต่ำ หรือมีโรคตับและไตอาจต้องปรับขนาดหรือหลีกเลี่ยงยาบางชนิด หากลืมยา ไม่ควรเพิ่มเป็นสองเท่าโดยอัตโนมัติ ให้ทำตามคำแนะนำเรื่องยาที่ลืมของตัวยานั้น

คำถามเกี่ยวกับขนาดยา

แบ่งยาเม็ดครึ่งหนึ่งได้ไหม?

แบ่งได้เฉพาะเมื่อฉลากอนุญาตหรือเม็ดยาออกแบบให้แบ่งได้ ยาเคลือบพิเศษและยาออกฤทธิ์นานบางชนิดห้ามบด หัก หรือเคี้ยว

อาการยังไม่ดีขึ้น เพิ่มยาเองได้ไหม?

ไม่ควรเพิ่มเกินขนาดสูงสุดบนฉลาก อาการที่ไม่ดีขึ้นอาจเกิดจากยาไม่ตรงกับสาเหตุ หรือเป็นภาวะที่ต้องประเมินเพิ่มเติม

ลืมรับประทานยาควรทำอย่างไร?

คำตอบขึ้นกับตัวยาและเวลาที่นึกได้ อ่านคำแนะนำเฉพาะยา และอย่ารับประทานสองเท่าเว้นแต่มีคำสั่งชัดเจน

เด็กควรใช้ยาในขนาดเท่าไร

ขนาดยาสำหรับเด็กต้องอ้างอิงตัวยา น้ำหนัก ความเข้มข้น และข้อกำหนดของผลิตภัณฑ์ จึงไม่สามารถใช้ตัวเลขเดียวกับเด็กทุกคนได้ ไม่ควรลดขนาดยาผู้ใหญ่ลงครึ่งหนึ่งหรือใช้ช่วงอายุเป็นเกณฑ์แทนน้ำหนัก

ก่อนให้ยา ควรทราบน้ำหนักปัจจุบันของเด็ก หน่วยขนาดยาที่ต้องการ และความเข้มข้นบนขวด หากคำสั่งระบุเป็นมิลลิกรัม ต้องแปลงเป็นมิลลิลิตรตามความเข้มข้นอย่างถูกต้อง การคำนวณผิดอาจทำให้ได้รับยาน้อยเกินไปหรือเกินขนาด

ไม่ควรผสมยาทั้งหมดลงในนมหรืออาหารปริมาณมาก เพราะหากเด็กกินไม่หมดจะไม่ทราบว่าได้รับยาเท่าไร หลังตวงยา ให้ปิดฝา เก็บอุปกรณ์ตวงให้สะอาด และบันทึกเวลาที่ให้ยาเพื่อลดการให้ซ้ำโดยผู้ดูแลหลายคน

หากใช้ยาเกินขนาดควรทำอย่างไร

หยุดใช้ยา เก็บบรรจุภัณฑ์ไว้ และติดต่อศูนย์พิษวิทยาหรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อสงสัยว่าได้รับเกินขนาด อย่ารอให้มีอาการ เพราะยาบางชนิดทำให้อวัยวะเสียหายก่อนที่อาการจะชัดเจน

อย่ากระตุ้นให้อาเจียน อย่าให้ยาแก้พิษเอง และอย่าพยายามหักล้างด้วยอาหารหรือเครื่องดื่ม เตรียมข้อมูลชื่อตัวยา ความแรง จำนวนที่อาจได้รับ เวลาที่ใช้ อายุ น้ำหนัก และโรคประจำตัวของผู้ป่วย

ไปโรงพยาบาลฉุกเฉินทันที หากผู้ป่วยหมดสติ ปลุกไม่ตื่น ชัก หายใจช้า หายใจลำบาก สับสนรุนแรง เจ็บหน้าอก หรือมีพฤติกรรมตั้งใจทำร้ายตนเอง

หากยาเข้าตา ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดไหลผ่าน หากสัมผัสผิวหนัง ให้ถอดเสื้อผ้าที่ปนเปื้อนและล้างผิวหนัง แต่การปฐมพยาบาลอาจต่างกันตามสาร จึงควรแจ้งชื่อผลิตภัณฑ์เมื่อขอความช่วยเหลือ

คำถามที่พบบ่อย

คำถามเกี่ยวกับการเลือกยา

มีอาการเหมือนครั้งก่อน ใช้ยาเดิมได้ไหม?

อาการคล้ายกันอาจมีสาเหตุต่างกัน ตรวจวันหมดอายุ ข้อบ่งใช้ และโรคหรือยาใหม่ที่เกิดขึ้นหลังจากครั้งก่อน หากยาเดิมเป็นยาตามใบสั่งแพทย์ ไม่ควรนำยาที่เหลือกลับมาเริ่มเอง

ยาสามัญออกฤทธิ์เหมือนกันหรือไม่?

ผลิตภัณฑ์ที่มีตัวยาสำคัญ ความแรง และรูปแบบยาเดียวกันมีเป้าหมายการออกฤทธิ์เดียวกัน แต่ส่วนประกอบอื่นและลักษณะเม็ดยาอาจต่างกัน ควรดูชื่อสามัญมากกว่าจำจากสีหรือรูปร่าง

ยาหลายอาการแบบสูตรผสมสะดวกกว่าหรือไม่?

สูตรผสมอาจลดจำนวนเม็ด แต่คุณอาจได้รับตัวยาที่ไม่จำเป็นและเสี่ยงใช้ซ้ำ เลือกเฉพาะส่วนประกอบที่ตรงกับอาการ และตรวจคำเตือนของทุกตัวยา

คำถามเกี่ยวกับวิธีใช้

รับประทานยาก่อนหรือหลังอาหารดี?

ขึ้นกับตัวยา บางชนิดต้องท้องว่างเพื่อการดูดซึม ขณะที่บางชนิดควรใช้พร้อมอาหารเพื่อลดการระคายกระเพาะ ให้ทำตามฉลากเฉพาะยา

บดเม็ดยาผสมอาหารได้ไหม?

อย่าบดจนกว่าจะยืนยันว่าเม็ดยานั้นบดได้ ยาออกฤทธิ์นานหรือยาเคลือบลำไส้อาจปล่อยตัวยาผิดปกติเมื่อถูกบดหรือเคี้ยว

ยาเหลือเก็บไว้ใช้ครั้งหน้าได้ไหม?

ควรเก็บเฉพาะเมื่อยังไม่หมดอายุ บรรจุภัณฑ์สมบูรณ์ และมีฉลากชัดเจน ยาที่เตรียมหรือผสมน้ำแล้วอาจมีอายุหลังเปิดสั้นกว่าวันหมดอายุบนกล่อง

คำถามเกี่ยวกับความปลอดภัย

ไม่มีอาการแพ้หลังรับประทานครั้งแรก แปลว่าปลอดภัยแน่นอนหรือไม่?

ไม่แน่นอน อาการแพ้อาจเกิดหลังเคยสัมผัสยามาก่อนหรือเกิดในการใช้ครั้งถัดไป หากมีผื่นร่วมกับหน้าบวม หายใจลำบาก หรือหน้ามืด ให้ไปโรงพยาบาลทันที

อาการดีขึ้นแล้วหยุดยาได้หรือไม่?

ขึ้นกับชนิดยา ยาบรรเทาอาการบางชนิดหยุดได้เมื่อไม่จำเป็น แต่ยารักษาโรคเรื้อรังและยาที่แพทย์กำหนดระยะเวลาต้องใช้ตามแผน อย่าหยุดเองเพียงเพราะรู้สึกดีขึ้น

ยาสมุนไพรใช้ร่วมกับยาประจำได้ไหม?

สมุนไพรอาจเพิ่มหรือลดฤทธิ์ยา และบางชนิดกระทบตับ ไต การแข็งตัวของเลือด หรือระดับน้ำตาล แจ้งชื่อผลิตภัณฑ์และส่วนประกอบทุกครั้งเมื่อตรวจสอบปฏิกิริยาระหว่างยา

ควรทำอย่างไรเมื่ออ่านฉลากไม่เข้าใจ?

อย่าเดาขนาด ความถี่ หรือข้อห้ามจากรูปลักษณ์ของยา จดชื่อสามัญ ความแรง และอาการที่ต้องการบรรเทา แล้วให้เภสัชกรช่วยตรวจความเหมาะสมก่อนใช้

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์