ยาฆ่าเชื้อไวรัส คืออะไร ใช้รักษาอะไร ผลข้างเคียงและวิธีใช้

ยาฆ่าเชื้อไวรัส คือยาต้านไวรัสที่ออกฤทธิ์ยับยั้งการเพิ่มจำนวนหรือขั้นตอนสำคัญของไวรัสบางชนิด ช่วยลดความรุนแรงหรือระยะเวลาของโรคตามข้อบ่งใช้

สารบัญ

• ยาฆ่าเชื้อไวรัสคือยาอะไร
• ยาต้านไวรัสใช้รักษาอะไรได้บ้าง
• ยาต้านไวรัสไม่ได้ใช้รักษาอะไร
• ใครต้องระวังหรือห้ามใช้ยาต้านไวรัส
• หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ได้หรือไม่
• เด็กใช้ยาต้านไวรัสได้หรือไม่
• ยาต้านไวรัสมีผลข้างเคียงอะไรบ้าง
• ยาต้านไวรัสมีปฏิกิริยากับยาอะไรบ้าง
• ยาต้านไวรัสดื่มแอลกอฮอล์ได้หรือไม่
• ขนาดยาต้านไวรัสในผู้ใหญ่เท่าไร
• ขนาดยาต้านไวรัสในเด็กเท่าไร
• หากใช้ยาต้านไวรัสเกินขนาดควรทำอย่างไร
• คำถามที่พบบ่อย

ยาฆ่าเชื้อไวรัสคือยาอะไร

ยากลุ่มนี้ควรเรียกว่า “ยาต้านไวรัส” เพราะยาส่วนใหญ่ยับยั้งการเพิ่มจำนวนหรือการทำงานของไวรัส ไม่ได้ฆ่าไวรัสทุกชนิดโดยตรง ไวรัสอาศัยเซลล์ของร่างกายในการเพิ่มจำนวน ยาจึงต้องมุ่งเป้าไปที่ขั้นตอนเฉพาะของไวรัสหรือกระบวนการที่ไวรัสใช้

ยาต้านไวรัสแต่ละชนิดออกฤทธิ์ไม่เหมือนกัน ยาที่ใช้กับไวรัสชนิดหนึ่งอาจไม่มีผลต่ออีกชนิดหนึ่ง บางชนิดใช้ช่วงสั้นเมื่อมีอาการ บางชนิดต้องใช้อย่างต่อเนื่องเพื่อควบคุมการติดเชื้อ และบางชนิดใช้ป้องกันในผู้ที่มีความเสี่ยงตามข้อบ่งใช้

ยาต้านไวรัสเป็นชื่อเรียกของยาหลายกลุ่ม ไม่ใช่ยาตัวเดียว รูปแบบยาและความแรงจึงแตกต่างกัน และใช้แทนกันเองไม่ได้แม้จะระบุว่าเป็นยาต้านไวรัสเหมือนกัน

ยาต้านไวรัสใช้รักษาอะไรได้บ้าง

ยาต้านไวรัสใช้กับโรคที่เกิดจากไวรัสเฉพาะชนิดและต้องเลือกยาให้ตรงกับเชื้อ ตัวอย่างการใช้ ได้แก่ การติดเชื้อไวรัสทางเดินหายใจบางชนิด เริม งูสวัด ไวรัสตับอักเสบบางชนิด และการติดเชื้อไวรัสเรื้อรังบางโรค

เป้าหมายการรักษาแตกต่างกันตามโรค ยาอาจช่วยลดระยะเวลาที่มีอาการ ลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อน ลดการกำเริบ หรือควบคุมปริมาณไวรัสให้อยู่ในระดับต่ำ ยาบางชนิดไม่ได้กำจัดไวรัสออกจากร่างกาย แต่ช่วยควบคุมโรคเมื่อใช้อย่างสม่ำเสมอ

อาการไข้ ไอ เจ็บคอ ผื่น หรือตุ่มน้ำเกิดได้จากหลายสาเหตุ อาการเพียงอย่างเดียวจึงบอกไม่ได้ว่าควรใช้ยาต้านไวรัสหรือไม่ การตรวจหรือประเมินเพิ่มเติมอาจจำเป็นในบางโรค

ยาต้านไวรัสไม่ได้ใช้รักษาอะไร

ไม่ใช่ยารักษาการติดเชื้อแบคทีเรีย และไม่ใช่ยาที่ใช้ได้กับไข้หวัดหรืออาการจากไวรัสทุกกรณี ยาต้านไวรัสใช้แทนยาปฏิชีวนะไม่ได้ ขณะเดียวกันยาปฏิชีวนะก็ไม่สามารถรักษาไวรัสได้

ยาต้านไวรัสทั่วไปไม่ได้ใช้แก้ไข้ ลดปวด หยุดไอ หรือแก้คัดจมูกโดยตรง หากอาการดีขึ้นหลังใช้ยา อาจเป็นเพราะปริมาณไวรัสลดลง ไม่ใช่เพราะยามีฤทธิ์ลดอาการเหล่านั้นทันที

การมีน้ำมูก ไอ หรือเจ็บคอไม่ได้หมายความว่าต้องใช้ยาต้านไวรัสเสมอ การติดเชื้อไวรัสจำนวนมากหายได้ด้วยภูมิคุ้มกันและการดูแลตามอาการ ส่วนยาต้านไวรัสมีประโยชน์เมื่อชนิดยา เวลาเริ่มใช้ และภาวะของผู้ป่วยตรงกับข้อบ่งใช้

ใครต้องระวังหรือห้ามใช้ยาต้านไวรัส

ห้ามใช้ยาต้านไวรัสชนิดที่คุณเคยแพ้ เพราะการได้รับซ้ำอาจทำให้เกิดอาการแพ้รุนแรงได้ ข้อห้ามอื่นแตกต่างกันมากตามตัวยา จึงต้องตรวจชื่อยา โรคประจำตัว และยาทั้งหมดที่ใช้อยู่ก่อนเริ่มยา

• ผู้ที่เคยแพ้ยาตัวนั้นหรือส่วนประกอบของยา ต้องแจ้งลักษณะอาการเดิม เช่น ผื่นลมพิษ หน้าบวม หายใจลำบาก หรือหมดสติ
• ผู้ที่มีโรคไตหรือการทำงานของไตลดลง อาจกำจัดยาบางชนิดได้ช้าลงและต้องปรับวิธีใช้
• ผู้ที่มีโรคตับ ต้องระวังยาที่ผ่านการเปลี่ยนแปลงหรืออาจส่งผลต่อตับ
• ผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือโรคเรื้อรังหลายโรค อาจต้องเลือกสูตรยาและติดตามอาการเป็นพิเศษ
• ผู้ที่กินยาหลายชนิด อาหารเสริม หรือสมุนไพร มีโอกาสเกิดปฏิกิริยาระหว่างยา
• ผู้ที่กลืนยาไม่ได้ อาเจียนมาก หรือขาดน้ำ อาจได้รับยาไม่ครบและเสี่ยงผลข้างเคียงมากขึ้น
• ผู้ที่กำลังตั้งครรภ์ วางแผนตั้งครรภ์ หรือให้นมบุตร ต้องพิจารณายาเป็นรายชนิด

อย่าหัก บด แกะแคปซูล หรือแบ่งยาเอง ยาบางรูปแบบถูกออกแบบให้ปล่อยตัวยาเฉพาะลักษณะ การเปลี่ยนรูปแบบอาจทำให้ยาออกฤทธิ์ผิดไปจากที่ตั้งใจ

หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ได้หรือไม่

ใช้ได้เฉพาะยาที่เหมาะกับช่วงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร และต้องพิจารณาเป็นรายตัวยา การตัดสินใจขึ้นอยู่กับชนิดไวรัส ความรุนแรงของโรค อายุครรภ์ สุขภาพของแม่ และการผ่านของยาเข้าสู่น้ำนม

ไม่ควรหยุดยาต้านไวรัสที่ใช้อยู่เป็นประจำทันทีเมื่อทราบว่าตั้งครรภ์ เพราะการหยุดยาอาจทำให้โรคกำเริบหรือควบคุมไวรัสไม่ได้ ควรแจ้งชื่อยา รูปแบบยา และเวลาที่ใช้ครั้งล่าสุดแก่ผู้ดูแลการรักษา

หากใช้ยาไปก่อนทราบว่าตั้งครรภ์ อย่าเพิ่งสรุปว่าจะเกิดอันตราย ความเสี่ยงแตกต่างกันตามตัวยาและช่วงเวลาที่ได้รับ จึงควรประเมินจากข้อมูลของยานั้นโดยตรง

เด็กใช้ยาต้านไวรัสได้หรือไม่

เด็กบางคนใช้ยาต้านไวรัสได้ แต่การเลือกยาและขนาดต้องอิงน้ำหนัก ชนิดไวรัส อายุการใช้งานที่ยารองรับ และการทำงานของไตหรือตับ ห้ามนำยาของผู้ใหญ่มาแบ่งให้เด็กโดยคาดคะเนเอง

ยาน้ำแต่ละผลิตภัณฑ์อาจมีความเข้มข้นต่างกัน ปริมาตรเท่ากันจึงไม่ได้หมายถึงปริมาณยาเท่ากัน ต้องตรวจความเข้มข้นบนฉลากและใช้อุปกรณ์ตวงยาที่เหมาะสม ไม่ใช้ช้อนกินข้าวหรือช้อนชาในครัว

ทารกและเด็กที่ซึมลง หายใจลำบาก กินหรือดื่มได้น้อย ปัสสาวะลดลง ชัก หรือมีสีผิวผิดปกติ ควรได้รับการประเมินโดยเร็ว ไม่ควรรอทดลองยาที่เหลืออยู่ในบ้าน

ยาต้านไวรัสมีผลข้างเคียงอะไรบ้าง

ผลข้างเคียงขึ้นอยู่กับตัวยา แต่ที่พบได้มักเกี่ยวกับทางเดินอาหาร อาการปวดศีรษะ หรือความอ่อนเพลีย บางอาการอาจเกิดจากโรคที่กำลังเป็นอยู่ จึงควรสังเกตว่าเริ่มหลังใช้ยาหรือรุนแรงขึ้นหลังรับยาแต่ละครั้งหรือไม่

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย

• คลื่นไส้ อาเจียน หรือไม่สบายท้อง
• ท้องเสีย
• ปวดศีรษะหรือเวียนศีรษะ
• อ่อนเพลีย
• ผื่นหรือคันเล็กน้อย
• ระคายเคืองเฉพาะที่ หากเป็นยาทาหรือยาสูด

หากอาการไม่รุนแรง ให้ตรวจคำแนะนำของยาว่ากินพร้อมอาหารได้หรือไม่ และดื่มน้ำให้เหมาะสม อย่าหยุดยาที่ใช้ควบคุมการติดเชื้อเรื้อรังเอง เพราะอาจทำให้การรักษาขาดช่วง

ผลข้างเคียงที่รุนแรง

ผื่นเล็กน้อยกับอาการแพ้รุนแรงไม่เหมือนกัน แต่ผื่นที่ลามเร็ว มีตุ่มพอง เยื่อบุลอก หน้าบวม หรือหายใจติดขัดเป็นสัญญาณอันตราย ห้ามทดลองกินยาซ้ำเพื่อดูอาการ

ยาต้านไวรัสมีปฏิกิริยากับยาอะไรบ้าง

ยาต้านไวรัสบางชนิดเปลี่ยนระดับยาอื่นในเลือดอย่างมาก จึงต้องตรวจยาทั้งหมดที่คุณใช้ก่อนเริ่มหรือหยุดยา ปฏิกิริยาอาจทำให้ยาต้านไวรัสไม่ได้ผล หรือเพิ่มพิษต่อไต ตับ ระบบประสาท และหัวใจ

กลุ่มที่ควรแจ้งให้ผู้ดูแลทราบ ได้แก่ ยาประจำสำหรับโรคหัวใจหรือความดัน ยาละลายลิ่มเลือด ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ยารักษาวัณโรค ยารักษาการติดเชื้อชนิดอื่น ยาลดกรด อาหารเสริม และสมุนไพร

ยาบางคู่ต้องแยกเวลากิน ขณะที่บางคู่ห้ามใช้ร่วมกัน การเว้นเวลาเองจึงไม่ได้แก้ปฏิกิริยาระหว่างยาเสมอไป ควรใช้รายชื่อยาจริงพร้อมขนาดและเวลาที่กินในการตรวจสอบ

ยาต้านไวรัสดื่มแอลกอฮอล์ได้หรือไม่

ควรงดแอลกอฮอล์ระหว่างที่มีอาการหรือใช้ยาต้านไวรัส จนกว่าจะยืนยันได้ว่ายาที่ใช้ไม่มีปฏิกิริยาสำคัญ แอลกอฮอล์อาจทำให้อาการคลื่นไส้ เวียนศีรษะ ง่วง ขาดน้ำ หรืออ่อนเพลียมากขึ้น

ผู้ที่มีโรคตับหรือติดเชื้อไวรัสที่กระทบตับควรหลีกเลี่ยงเป็นพิเศษ เพราะทั้งโรค ยา และแอลกอฮอล์อาจเพิ่มภาระต่อตับ การไม่มีคำเตือนเด่นบนฉลากไม่ได้แปลว่าดื่มได้อย่างปลอดภัยในทุกคน

ขนาดยาต้านไวรัสในผู้ใหญ่เท่าไร

ไม่มีขนาดมาตรฐานเดียวสำหรับยาต้านไวรัสทั้งหมด ขนาดและระยะเวลาใช้ขึ้นอยู่กับชื่อตัวยา ชนิดไวรัส เป้าหมายการรักษา เวลาเริ่มยา การทำงานของไตหรือตับ และยาที่ใช้ร่วมกัน

ไม่ควรคัดลอกขนาดยาจากคนที่มีอาการคล้ายกัน เพราะโรคหนึ่งอาจใช้ยาหลายแบบ และยาตัวเดียวกันอาจมีวิธีใช้ต่างกันตามข้อบ่งใช้ หากฉลากยาไม่ชัดเจน ให้ตรวจชื่อสามัญ ความแรง รูปแบบยา และคำสั่งใช้ก่อนรับประทาน

คำถามเกี่ยวกับขนาดยา

ลืมกินยาควรกินเพิ่มเป็นสองเท่าหรือไม่?

ไม่ควรกินเพิ่มเป็นสองเท่าโดยอัตโนมัติ ให้ทำตามคำแนะนำของยานั้น เพราะวิธีจัดการขึ้นอยู่กับระยะห่างจากมื้อถัดไป

อาการดีขึ้นแล้วหยุดยาได้หรือไม่?

อย่าหยุดก่อนแผนที่กำหนด โดยเฉพาะยาที่ใช้ควบคุมการติดเชื้อเรื้อรัง การหยุดเองอาจทำให้ไวรัสกลับเพิ่มจำนวนหรือเกิดการดื้อยา

อาเจียนหลังรับประทานต้องกินซ้ำหรือไม่?

ขึ้นอยู่กับเวลาที่อาเจียน รูปแบบยา และการดูดซึมของตัวยา อย่ากินซ้ำทันทีหากยังไม่ยืนยัน เพราะอาจได้รับยาเกินขนาด

ขนาดยาต้านไวรัสในเด็กเท่าไร

ขนาดยาเด็กต้องคำนวณตามน้ำหนักและข้อมูลเฉพาะของตัวยา จึงไม่ควรกำหนดจากอายุเพียงอย่างเดียว เด็กอายุเท่ากันอาจมีน้ำหนักต่างกันมาก และการทำงานของไตหรือตับยังมีผลต่อวิธีใช้ยา

ห้ามให้ยาเป็นมิลลิลิตรโดยไม่ตรวจความเข้มข้น เช่น ปริมาณตัวยาต่อปริมาตรบนฉลาก หากเป็นยาน้ำแขวนตะกอน ต้องเตรียมหรือเขย่าตามคำแนะนำ และตวงด้วยกระบอกตวงยาหรืออุปกรณ์ที่มากับยา

หากเด็กคายยาหรืออาเจียน อย่าป้อนซ้ำทันทีโดยคาดเดา ควรบันทึกเวลาที่ให้ยา เวลาที่อาเจียน และปริมาณที่คาดว่าได้รับ เพื่อใช้ตัดสินใจว่าจะต้องให้ใหม่หรือไม่

หากใช้ยาต้านไวรัสเกินขนาดควรทำอย่างไร

หยุดรับยาเพิ่มและติดต่อหน่วยฉุกเฉินหรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อกินเกินขนาด มีอาการผิดปกติ หรือไม่ทราบปริมาณที่ได้รับ อย่ารอให้อาการเกิด เพราะยาบางชนิดอาจส่งผลต่อไต ตับ หัวใจ หรือระบบประสาทภายหลัง

นำแผงยา ขวด ฉลาก หรือภาพถ่ายผลิตภัณฑ์ไปด้วย พร้อมแจ้งเวลาที่กิน ปริมาณโดยประมาณ อายุ น้ำหนัก โรคประจำตัว และยาอื่นที่ใช้ ห้ามทำให้อาเจียนเอง เว้นแต่บุคลากรทางการแพทย์สั่ง

อาการซึม สับสน ชัก หายใจผิดปกติ หมดสติ ใจสั่นมาก หรือปัสสาวะลดลงเป็นเหตุให้ขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที อย่าขับรถเองหากมีอาการเวียนศีรษะหรือสติเปลี่ยนแปลง

คำถามที่พบบ่อย

คำถามเกี่ยวกับการเริ่มยา

เป็นไข้หวัดต้องกินยาต้านไวรัสทุกคนไหม?

ไม่จำเป็น การติดเชื้อไวรัสทางเดินหายใจจำนวนมากดูแลตามอาการได้ ยาต้านไวรัสมีประโยชน์ในบางโรค บางช่วงเวลา หรือผู้ที่มีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน

เริ่มยาช้าแล้วยังได้ผลไหม?

ขึ้นอยู่กับโรคและตัวยา ยาบางชนิดให้ประโยชน์มากกว่าเมื่อเริ่มเร็ว ขณะที่ยาควบคุมการติดเชื้อเรื้อรังมีเป้าหมายและกรอบเวลาต่างออกไป

ซื้อชุดตรวจไวรัสมาตรวจเองแล้วเริ่มยาได้ไหม?

ผลตรวจช่วยประกอบการตัดสินใจ แต่ไม่ได้บอกเสมอว่าต้องใช้ยา ผลลบอาจเกิดจากตรวจเร็ว วิธีเก็บตัวอย่าง หรือปริมาณไวรัสต่ำ ส่วนผลบวกต้องพิจารณาอาการและความเสี่ยงร่วมด้วย

คำถามเกี่ยวกับการใช้ยา

กินยาต้านไวรัสพร้อมอาหารได้ไหม?

ขึ้นอยู่กับตัวยา บางชนิดกินพร้อมอาหารเพื่อลดการระคายท้อง บางชนิดต้องแยกจากอาหารหรือผลิตภัณฑ์บางประเภท จึงควรยึดคำสั่งของยาที่ได้รับ

แบ่งยาให้คนในบ้านที่มีอาการเหมือนกันได้ไหม?

ไม่ได้ อาการเหมือนกันอาจเกิดจากคนละสาเหตุ และผู้รับอาจมีข้อห้ามหรือใช้ยาที่เกิดปฏิกิริยากัน การแบ่งยายังทำให้ทั้งสองคนได้รับยาไม่ครบ

ใช้ยาต้านไวรัสร่วมกับยาปฏิชีวนะได้ไหม?

บางกรณีใช้ร่วมกันได้เมื่อมีข้อบ่งใช้แยกกัน แต่ไม่ควรเริ่มร่วมกันเอง ยาทั้งสองกลุ่มรักษาเชื้อต่างประเภทและอาจมีปฏิกิริยากับยาอื่น

บดเม็ดยาหรือแกะแคปซูลได้ไหม?

ทำได้เฉพาะเมื่อข้อมูลของยานั้นระบุว่าได้ ยาเคลือบหรือยาที่ออกแบบให้ปล่อยตัวยาเฉพาะรูปแบบอาจเสียคุณสมบัติเมื่อบดหรือแกะ

คำถามเกี่ยวกับผลการรักษา

กินยาแล้วทำไมยังแพร่เชื้อได้?

ยาต้านไวรัสอาจลดการเพิ่มจำนวนของไวรัส แต่ไม่ได้ทำให้หมดโอกาสแพร่เชื้อทันที คุณยังต้องทำตามมาตรการป้องกันที่เหมาะกับโรคนั้น

อาการดีขึ้นแปลว่าไวรัสหายแล้วไหม?

ไม่เสมอไป อาการอาจลดลงก่อนที่การติดเชื้อจะถูกควบคุมเต็มที่ และไวรัสบางชนิดยังคงอยู่ในร่างกายโดยไม่มีอาการ

ยาต้านไวรัสทำให้ดื้อยาได้ไหม?

เกิดได้กับยาบางกลุ่ม โดยเฉพาะเมื่อใช้ไม่สม่ำเสมอ หยุดยาเอง หรือใช้สูตรที่ไม่เหมาะสม การกินให้ตรงตามแผนจึงสำคัญต่อประสิทธิผลระยะยาว

ต้องเก็บยาต้านไวรัสไว้ใช้ครั้งหน้าไหม?

ไม่ควรเก็บไว้เริ่มใช้เอง ยาบางรูปแบบมีอายุหลังเปิดหรือหลังผสมน้ำจำกัด และอาการครั้งต่อไปอาจต้องใช้ยาอีกชนิดหรือไม่ต้องใช้ยาเลย

คำถามที่ควรถามเภสัชกร

• ยาต้านไวรัสชนิดนี้ใช้กับไวรัสหรืออาการใดโดยเฉพาะ?
• ต้องกินพร้อมอาหารหรือแยกจากยาและอาหารเสริมตัวใด?
• หากลืมยา อาเจียน หรือกินผิดเวลา ควรจัดการอย่างไร?
• โรคไต โรคตับ การตั้งครรภ์ หรือยาประจำของฉันมีผลต่อการใช้ยานี้หรือไม่?
• อาการแบบใดถือเป็นผลข้างเคียงรุนแรงและต้องหยุดยา?

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์