กลุ่มยาฆ่าเชื้อ ข้อมูล วิธีใช้ ข้อควรระวัง คำถามพบบ่อย

กลุ่มยาฆ่าเชื้อ คือยาที่ใช้กำจัดหรือยับยั้งเชื้อก่อโรค โดยแต่ละชนิดออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา หรือปรสิตแตกต่างกัน และใช้แทนกันไม่ได้

สารบัญ

• ยาฆ่าเชื้อคือยาอะไร
• ยาฆ่าเชื้อใช้รักษาอะไรได้บ้าง
• ยาฆ่าเชื้อไม่ได้ใช้รักษาอะไร
• ก่อนใช้ยาฆ่าเชื้อต้องระวังอะไรบ้าง
• หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่
• เด็กใช้ยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่
• ยาฆ่าเชื้อมีผลข้างเคียงอะไรบ้าง
• ยาฆ่าเชื้อทำปฏิกิริยากับยาอะไรได้บ้าง
• ดื่มแอลกอฮอล์ระหว่างใช้ยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่
• ผู้ใหญ่ควรใช้ยาฆ่าเชื้อขนาดเท่าไร
• เด็กควรใช้ยาฆ่าเชื้อขนาดเท่าไร
• หากใช้ยาฆ่าเชื้อเกินขนาดควรทำอย่างไร
• คำถามที่พบบ่อย

ยาฆ่าเชื้อคือยาอะไร

ยาฆ่าเชื้อเป็นชื่อรวมของยาหลายประเภท ไม่ได้หมายถึงยาชนิดเดียว และคำว่า “ยาปฏิชีวนะ” หมายถึงยาที่ใช้กับเชื้อแบคทีเรียโดยเฉพาะ

การเลือกยาขึ้นอยู่กับชนิดเชื้อ ตำแหน่งที่ติดเชื้อ ความรุนแรงของอาการ ประวัติแพ้ยา โรคประจำตัว และผลตรวจทางห้องปฏิบัติการในกรณีที่จำเป็น ยาที่เหมาะกับการติดเชื้อชนิดหนึ่งอาจไม่ได้ผลกับอีกชนิดหนึ่ง แม้อาการภายนอกจะคล้ายกันก็ตาม

ยาสามัญและชื่อผลิตภัณฑ์: ควรดูชื่อสารออกฤทธิ์บนฉลาก เพราะผลิตภัณฑ์ต่างชื่ออาจมีตัวยาเดียวกัน การใช้ซ้ำโดยไม่รู้ตัวเพิ่มความเสี่ยงต่อผลข้างเคียงและการได้รับยาเกินขนาด

ยาฆ่าเชื้อใช้รักษาอะไรได้บ้าง

ยาประเภทนี้ใช้รักษาการติดเชื้อที่ไวต่อตัวยานั้น โดยต้องเลือกให้ตรงกับเชื้อและตำแหน่งของโรค

แพทย์อาจพิจารณาจากอาการ การตรวจร่างกาย ประวัติสัมผัสโรค หรือผลตรวจหาเชื้อ บางกรณีเริ่มยาได้จากลักษณะทางคลินิก แต่บางกรณีต้องเก็บตัวอย่างเลือด ปัสสาวะ เสมหะ หนอง หรือสารคัดหลั่งเพื่อเลือกยาให้แม่นยำขึ้น

อาการอย่างไข้ เจ็บคอ ไอ ปัสสาวะแสบ หรือมีผื่นอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ จึงยังบอกชนิดเชื้อจากอาการเพียงอย่างเดียวไม่ได้เสมอไป

ยาฆ่าเชื้อไม่ได้ใช้รักษาอะไร

ไม่ใช่ยาทุกชนิดในหมวดนี้จะรักษาอาการติดเชื้อได้ทุกแบบ และยาปฏิชีวนะไม่รักษาโรคที่เกิดจากไวรัส

หวัดทั่วไปส่วนมากเกิดจากไวรัส ยาปฏิชีวนะจึงไม่ช่วยให้อาการหายเร็วขึ้น การมีน้ำมูกข้นหรือเสมหะเปลี่ยนสีเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าเป็นการติดเชื้อแบคทีเรีย

ยาฆ่าเชื้อยังไม่ใช่ยาแก้ไข้ ยาแก้ปวด หรือยาแก้ไอโดยตรง แม้อาการเหล่านี้อาจดีขึ้นเมื่อควบคุมสาเหตุของการติดเชื้อได้แล้ว หากใช้ยาไม่ตรงเชื้อ คุณยังเสี่ยงผลข้างเคียงโดยไม่ได้ประโยชน์

การใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่จำเป็นหรือหยุดยาไม่เหมาะสมยังส่งเสริมการดื้อยา ทำให้เชื้อบางชนิดรักษายากขึ้นในอนาคต ปัญหานี้กระทบทั้งผู้ใช้ยาและคนรอบข้าง

ก่อนใช้ยาฆ่าเชื้อต้องระวังอะไรบ้าง

คุณต้องตรวจสอบประวัติแพ้ยา โรคประจำตัว การตั้งครรภ์ และยาทั้งหมดที่ใช้อยู่ เพราะข้อห้ามของยาแต่ละชนิดต่างกัน

• ประวัติแพ้ยา: ห้ามใช้ยาที่เคยทำให้เกิดอาการแพ้รุนแรง เช่น หายใจลำบาก หน้าบวม คอบวม หรือผื่นพุพอง เพราะการได้รับซ้ำอาจอันตรายกว่าเดิม

• โรคตับหรือโรคไต: ยาหลายชนิดถูกกำจัดผ่านตับหรือไต ผู้ป่วยอาจต้องหลีกเลี่ยงยา ปรับขนาด หรือรับการติดตามผลเลือดตามตัวยาที่ใช้

• โรคหัวใจหรือจังหวะหัวใจผิดปกติ: ยาบางชนิดอาจรบกวนการนำไฟฟ้าหัวใจ โดยเฉพาะเมื่อใช้ร่วมกับยาอื่นที่มีผลแบบเดียวกัน

• โรคทางระบบประสาท: ยาบางกลุ่มอาจเพิ่มความเสี่ยงสับสน ชัก หรืออาการทางระบบประสาท จึงต้องประเมินเป็นรายตัวยา

• ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง: การติดเชื้ออาจรุนแรงหรือมีเชื้อหลายชนิด การซื้อยารักษาเองอาจทำให้เริ่มยาที่จำเป็นล่าช้า

• การใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อน: ไม่ควรนำยาที่เหลือมาใช้กับอาการครั้งใหม่ เพราะสาเหตุ ขนาดยา และระยะเวลารักษาอาจไม่เหมือนเดิม

• การแบ่งยาให้ผู้อื่น: ไม่ควรแบ่งยากันใช้ แม้มีอาการคล้ายกัน เพราะประวัติแพ้ยา น้ำหนัก โรคประจำตัว และเชื้อที่เป็นสาเหตุอาจต่างกัน

หญิงตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรใช้ยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่

ใช้ได้บางชนิด แต่ต้องเลือกตัวยาให้เหมาะกับอายุครรภ์ ชนิดการติดเชื้อ และการผ่านยาเข้าสู่น้ำนม

การติดเชื้อที่ไม่ได้รักษาอาจเป็นอันตรายต่อทั้งมารดาและทารก จึงไม่ควรงดยาที่จำเป็นด้วยตนเอง ในทางกลับกัน ยาบางชนิดอาจกระทบพัฒนาการของทารก หรือไม่เหมาะในบางช่วงของการตั้งครรภ์

หากกำลังให้นมบุตร ต้องพิจารณาปริมาณยาที่ผ่านสู่น้ำนม อายุและสุขภาพของทารก รวมถึงผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น อย่าใช้ยาที่เหลืออยู่หรือยาของคนอื่นโดยไม่ได้ตรวจสอบก่อน

เด็กใช้ยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่

เด็กใช้ได้เฉพาะตัวยาที่เหมาะกับวัยและชนิดเชื้อ โดยยารับประทานจำนวนมากต้องคำนวณจากน้ำหนักตัว ไม่ใช่อายุอย่างเดียว

เด็กไม่ใช่ผู้ใหญ่ตัวเล็ก การดูดซึม การเผาผลาญ และการกำจัดยาเปลี่ยนไปตามวัย ยาบางกลุ่มมีข้อห้ามหรือข้อจำกัดในเด็ก เพราะอาจกระทบอวัยวะที่กำลังพัฒนา

ห้ามคาดคะเนปริมาณยาน้ำจากช้อนหรือจากขนาดที่เด็กคนอื่นเคยได้รับ ความเข้มข้นของยาน้ำแต่ละผลิตภัณฑ์อาจต่างกัน และปริมาตรเดียวกันอาจให้ตัวยาคนละปริมาณ

หากเด็กซึม ดื่มไม่ได้ หายใจลำบาก ชัก มีผื่นร่วมกับไข้สูง หรือปัสสาวะน้อย ควรพาไปพบแพทย์โดยเร็ว ไม่ควรรอดูผลจากยาที่ซื้อใช้เอง

ยาฆ่าเชื้อมีผลข้างเคียงอะไรบ้าง

ผลข้างเคียงขึ้นอยู่กับตัวยา แต่ที่พบได้บ่อยคือคลื่นไส้ ปวดท้อง ถ่ายเหลว ปวดศีรษะ และผื่น ส่วนอาการแพ้รุนแรงต้องรับการช่วยเหลือทันที

ผลข้างเคียงที่พบบ่อย

อาการต่อไปนี้อาจเกิดขึ้นได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะมีอาการ:

• คลื่นไส้หรืออาเจียน
• ปวดหรือไม่สบายท้อง
• ถ่ายเหลว
• ปวดศีรษะหรือเวียนศีรษะ
• รสชาติในปากเปลี่ยนไป
• ผื่นหรือคันเล็กน้อย
• เชื้อราแทรกซ้อนหลังสมดุลจุลชีพเปลี่ยน

อาการไม่รุนแรงบางอย่างอาจดีขึ้นเอง แต่หากเป็นต่อเนื่อง รบกวนการกินน้ำ หรือแย่ลง ควรตรวจสอบก่อนใช้ยาครั้งถัดไป

ผลข้างเคียงที่รุนแรง

หยุดยาและขอความช่วยเหลือฉุกเฉินเมื่อหายใจไม่ออก หน้าหรือคอบวม เป็นลม หรือมีผื่นพุพองลอก อาการเหล่านี้อาจเป็นปฏิกิริยาแพ้รุนแรง

อาการอันตรายอื่นที่ควรพบแพทย์ ได้แก่ ถ่ายเหลวรุนแรงหรือมีเลือด ตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะน้อย ใจสั่นผิดปกติ ชัก สับสน หรือมีจ้ำเลือดโดยไม่ทราบสาเหตุ ความเสี่ยงเฉพาะจะแตกต่างตามตัวยา

ผื่นหลังใช้ยาไม่ควรสรุปเองว่าแพ้ยาเสมอไป: ผื่นอาจมาจากยา การติดเชื้อ หรือสาเหตุอื่น แต่ควรบันทึกชื่อตัวยา เวลาที่เริ่มมีผื่น และถ่ายภาพไว้เพื่อใช้ประเมินก่อนรับยาครั้งต่อไป

ยาฆ่าเชื้อทำปฏิกิริยากับยาอะไรได้บ้าง

ยาบางชนิดอาจเปลี่ยนระดับของยาฆ่าเชื้อ หรือเพิ่มความเสี่ยงเลือดออก หัวใจเต้นผิดจังหวะ ตับหรือไตทำงานผิดปกติ

ยาที่ควรแจ้งก่อนเริ่มรักษารวมถึงยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาควบคุมจังหวะหัวใจ ยากดภูมิคุ้มกัน ยากันชัก ยารักษาโรคเกาต์ และยาที่มีผลต่อตับหรือไต รายการจริงขึ้นอยู่กับตัวยาที่กำลังพิจารณา

แร่ธาตุในยาลดกรด อาหารเสริมธาตุเหล็ก แคลเซียม หรือแมกนีเซียมอาจลดการดูดซึมของยาบางชนิด แต่ไม่ควรเว้นระยะเองโดยใช้กฎเดียวกับทุกยา ควรตรวจฉลากของตัวยานั้นโดยตรง

แจ้งยาประจำ ยาซื้อเอง สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริมทั้งหมด อย่าหยุดยาประจำเพื่อเริ่มยาฆ่าเชื้อโดยพลการ

ดื่มแอลกอฮอล์ระหว่างใช้ยาฆ่าเชื้อได้หรือไม่

ควรงดแอลกอฮอล์ระหว่างรักษาจนกว่าจะตรวจสอบตัวยาได้ เพราะยาบางชนิดเกิดปฏิกิริยากับแอลกอฮอล์ และบางชนิดทำให้ผลข้างเคียงรุนแรงขึ้น

แอลกอฮอล์อาจเพิ่มอาการคลื่นไส้ เวียนศีรษะ ง่วง หรือขาดน้ำ และอาจเพิ่มภาระต่อตับ แม้ยาบางชนิดไม่มีปฏิกิริยาโดยตรง การดื่มก็อาจทำให้พักผ่อนไม่เพียงพอและฟื้นตัวช้าลง

คำแนะนำอาจรวมถึงการงดต่อหลังรับประทานยาครั้งสุดท้าย แต่ช่วงเวลาขึ้นอยู่กับตัวยา จึงต้องยึดข้อมูลเฉพาะของยาที่ใช้ ไม่ควรใช้คำแนะนำเดียวครอบคลุมทุกชนิด

ผู้ใหญ่ควรใช้ยาฆ่าเชื้อขนาดเท่าไร

ไม่มีขนาดยากลางสำหรับผู้ใหญ่ เพราะขนาด ความถี่ และระยะเวลารักษาขึ้นอยู่กับตัวยา ชนิดเชื้อ ตำแหน่งติดเชื้อ และการทำงานของตับกับไต

ยาชนิดเดียวกันอาจใช้ต่างกันตามข้อบ่งใช้ และไม่ควรนำขนาดจากโรคหนึ่งไปใช้กับอีกโรคหนึ่ง หากฉลากหรือใบสั่งยาระบุให้ใช้เป็นช่วงเวลา ควรจัดเวลาให้สม่ำเสมอและปฏิบัติตามระยะเวลาที่กำหนด

ไม่ควรเพิ่มขนาดเมื่ออาการไม่ดีขึ้น หรือลดขนาดเพราะกังวลผลข้างเคียง หากลืมยา อย่ารับประทานสองเท่าโดยอัตโนมัติ ให้ตรวจคำแนะนำของตัวยานั้น เนื่องจากวิธีจัดการอาจต่างกัน

คำถามเกี่ยวกับขนาดยา

ต้องกินจนหมดทุกครั้งหรือไม่?

ให้ใช้ตามระยะเวลาที่กำหนดสำหรับการรักษาครั้งนั้น ไม่หยุดเองเพียงเพราะอาการดีขึ้น และไม่ยืดการใช้ต่อจากที่กำหนด

ถ้าอาการไม่ดีขึ้นควรเพิ่มยาไหม?

ไม่ควรเพิ่มขนาดหรือความถี่เอง อาการที่ไม่ดีขึ้นอาจเกิดจากเชื้อไม่ไวต่อยา สาเหตุไม่ใช่การติดเชื้อ หรือมีภาวะแทรกซ้อน

แบ่งหรือบดเม็ดยาได้ไหม?

ทำได้เฉพาะรูปแบบที่อนุญาต ยาเคลือบ ยาออกฤทธิ์นาน หรือแคปซูลบางชนิดไม่ควรบดหรือเปิดออก

เด็กควรใช้ยาฆ่าเชื้อขนาดเท่าไร

ขนาดยารับประทานสำหรับเด็กต้องอิงน้ำหนัก ชนิดยา ข้อบ่งใช้ และความเข้มข้นของผลิตภัณฑ์ จึงไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับเด็กทุกคน

ก่อนให้ยาน้ำ ต้องอ่านจำนวนตัวยาต่อปริมาตรบนฉลากทุกครั้ง ใช้กระบอกตวงยาหรืออุปกรณ์ที่มีหน่วยชัดเจน ไม่ใช้ช้อนกินข้าวหรือช้อนชาในบ้านแทน

ห้ามลดขนาดยาผู้ใหญ่ด้วยการกะครึ่งเม็ดแล้วให้เด็ก เว้นแต่มีคำสั่งเฉพาะสำหรับตัวยาและรูปแบบนั้น หากเด็กอาเจียนหลังรับยา ไม่ควรให้ซ้ำทันทีโดยไม่ตรวจสอบเวลาที่อาเจียนและชนิดยา

คำถามเกี่ยวกับขนาดยาในเด็ก

ใช้อายุคำนวณแทนน้ำหนักได้ไหม?

ไม่ควรใช้เป็นหลักสำหรับยารับประทาน เด็กวัยเดียวกันอาจมีน้ำหนักต่างกันมากและได้รับปริมาณยาที่เหมาะสมไม่เท่ากัน

ใช้น้ำหนักครั้งก่อนได้ไหม?

ควรชั่งน้ำหนักปัจจุบัน โดยเฉพาะเด็กเล็กหรือเด็กที่น้ำหนักเปลี่ยนเร็ว

ยาน้ำที่เปิดไว้นานแล้วใช้ต่อได้ไหม?

ต้องตรวจวิธีเก็บ วันหมดอายุ และอายุหลังผสมหรือหลังเปิด ยาน้ำบางรูปแบบมีอายุใช้งานจำกัดหลังเตรียม

หากใช้ยาฆ่าเชื้อเกินขนาดควรทำอย่างไร

หยุดรับยาเพิ่ม เก็บบรรจุภัณฑ์ไว้ และติดต่อศูนย์พิษวิทยาหรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อได้รับยาเกินขนาดหรือเริ่มมีอาการผิดปกติ

อย่าพยายามทำให้อาเจียนเอง เพราะอาจทำให้สำลักและไม่เหมาะกับยาบางชนิด ข้อมูลสำคัญที่ควรเตรียม ได้แก่ ชื่อสารออกฤทธิ์ ความแรง รูปแบบยา ปริมาณที่อาจได้รับ เวลาที่รับยา อายุ น้ำหนัก และอาการปัจจุบัน

หากหมดสติ หายใจผิดปกติ ชัก สับสนรุนแรง หรือปลุกไม่ตื่น ให้เรียกบริการฉุกเฉินทันที อย่ารอให้อาการเกิดครบหรือรอดูว่ายาจะหมดฤทธิ์เอง

คำถามที่พบบ่อย

คำถามเกี่ยวกับการใช้ยา

ยาฆ่าเชื้อกับยาปฏิชีวนะเหมือนกันไหม?

ไม่เหมือนกันทั้งหมด ยาปฏิชีวนะเป็นยาที่ใช้กับแบคทีเรีย ส่วนคำว่ายาฆ่าเชื้ออาจครอบคลุมยาต้านไวรัส เชื้อรา และปรสิตด้วย

เป็นหวัดต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

หวัดทั่วไปมักเกิดจากไวรัส จึงไม่ตอบสนองต่อยาปฏิชีวนะ หากไข้สูงต่อเนื่อง หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก ซึม หรืออาการแย่ลง ควรพบแพทย์

เสมหะเขียวแปลว่าต้องกินยาปฏิชีวนะหรือไม่?

ไม่เสมอไป สีเสมหะเปลี่ยนได้จากเซลล์ภูมิคุ้มกันและการอักเสบ จึงต้องดูระยะเวลา อาการร่วม และผลตรวจอื่นด้วย

อาการดีขึ้นแล้วหยุดยาได้ไหม?

ควรใช้ตามระยะเวลาที่กำหนดสำหรับยานั้น การหยุดเร็วหรือใช้ต่อเกินกำหนดต่างก็อาจไม่เหมาะสม อย่าปรับแผนจากอาการเพียงอย่างเดียว

คำถามเกี่ยวกับการลืมยาและการเก็บยา

ลืมกินยาควรทำอย่างไร?

ตรวจคำแนะนำเฉพาะของตัวยา โดยทั่วไปไม่ควรเพิ่มเป็นสองเท่าเพื่อชดเชย เพราะอาจเพิ่มผลข้างเคียงโดยไม่ทำให้รักษาได้ดีขึ้น

เก็บยาที่เหลือไว้ใช้ครั้งหน้าได้ไหม?

ไม่ควรใช้ยาที่เหลือกับอาการครั้งใหม่ การติดเชื้ออาจเกิดจากคนละเชื้อ และยาที่เก็บไว้อาจเสื่อมคุณภาพหรือมีปริมาณไม่ครบตามแผนรักษา

แบ่งยาให้คนในครอบครัวได้ไหม?

ไม่ควร แม้อาการคล้ายกัน เพราะโรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา น้ำหนัก และยาที่ใช้อยู่ต่างกัน ยาชนิดเดียวกันจึงอาจปลอดภัยไม่เท่ากัน

คำถามเกี่ยวกับผลข้างเคียงและการดื้อยา

กินยาแล้วถ่ายเหลวควรหยุดทันทีไหม?

ถ่ายเหลวเล็กน้อยอาจเป็นผลข้างเคียง แต่ถ้าถ่ายบ่อยมาก มีเลือด ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง หรือมีอาการขาดน้ำ ควรพบแพทย์โดยเร็ว

กินยาฆ่าเชื้อแล้วมีผื่นหมายถึงแพ้ยาไหม?

ผื่นอาจเกี่ยวกับการแพ้ยา การติดเชื้อ หรือสาเหตุอื่น หากมีหน้าบวม คอบวม หายใจลำบาก เป็นลม หรือผื่นพุพอง ให้หยุดยาและขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน

การดื้อยาหมายถึงร่างกายดื้อยาหรือไม่?

โดยทั่วไปหมายถึงเชื้อเปลี่ยนแปลงจนยาเดิมกำจัดหรือยับยั้งเชื้อได้ยากขึ้น ไม่ใช่ร่างกายของคุณคุ้นกับยา การใช้ยาปฏิชีวนะโดยไม่จำเป็นช่วยเพิ่มแรงคัดเลือกให้เชื้อดื้อยา

ถ้าเคยแพ้ยาชนิดหนึ่ง ยาอื่นในกลุ่มเดียวกันใช้ได้ไหม?

อาจเกิดการแพ้ข้ามกันได้ในยาบางกลุ่ม ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับตัวยาและลักษณะอาการเดิม โดยเฉพาะผู้ที่เคยหายใจลำบาก หน้าบวม หรือมีผื่นรุนแรง ห้ามทดลองใช้เอง

ยาฆ่าเชื้อทำให้ยาคุมกำเนิดไม่ได้ผลหรือไม่?

ยาบางชนิดอาจลดประสิทธิภาพของฮอร์โมนคุมกำเนิด แต่ไม่ได้เกิดกับยาทุกตัว อาเจียนหรือท้องเสียรุนแรงก็อาจลดการดูดซึมยาคุมชนิดรับประทานได้เช่นกัน จึงควรตรวจข้อมูลของตัวยาที่ได้รับ

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำแนะนำจากเภสัชกรหรือแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือพบแพทย์