ผ่าตัดวุ้นตา

ผ่าตัดวุ้นตา (Vitrectomy) คือการนำวุ้นใสลักษณะคล้ายเจลออกจากภายในลูกตา เพื่อให้จักษุแพทย์เข้าถึงและรักษาจอตาหรือเนื้อเยื่อส่วนลึกของตาได้ การผ่าตัดมักใช้กับโรคที่อาจทำให้การมองเห็นเสียหาย เช่น จอตาหลุดลอก เลือดออกในวุ้นตา หรือพังผืดดึงรั้งจอตา แต่ไม่ได้จำเป็นสำหรับผู้ป่วยโรคตาทุกคน

ผ่าตัดวุ้นตา คืออะไร

น้ำวุ้นตาหรือวุ้นตาเป็นสารใสคล้ายเจลที่เติมเต็มช่องว่างระหว่างเลนส์ตากับจอตา ส่วนจอตาคือชั้นรับแสงที่บุด้านหลังลูกตาและส่งข้อมูลภาพไปยังสมอง เมื่อเกิดเลือด พังผืด การติดเชื้อ หรือแรงดึงรั้งในบริเวณนี้ แพทย์อาจจำเป็นต้องนำวุ้นตาออกเพื่อมองเห็นและรักษาจอตาโดยตรง

ในการผ่าตัด จักษุแพทย์จะสร้างช่องเปิดขนาดเล็กบริเวณตาขาว แล้วสอดเครื่องมือเข้าไปในลูกตา เครื่องมือหลักใช้ตัดและดูดวุ้นตาออก หลังจากนั้นแพทย์จึงทำหัตถการที่จำเป็น เช่น

• นำเลือดหรือเนื้อเยื่อที่บดบังการมองเห็นออก
• ลอกพังผืดที่ดึงรั้งหรือทำให้จอตาบิดเบี้ยว
• ซ่อมรอยฉีกขาดหรือจอตาที่หลุดลอก
• ใช้เลเซอร์ปิดรอยฉีกหรือรักษาหลอดเลือดที่ผิดปกติ
• นำสิ่งแปลกปลอมหรือเศษเลนส์บางส่วนออก
• ใส่ยาภายในลูกตาในบางสถานการณ์
• เติมน้ำเกลือ ก๊าซ หรือซิลิโคนออยล์เพื่อช่วยพยุงจอตา

วุ้นตาที่ถูกนำออกไม่จำเป็นต้องใส่กลับเหมือนเดิม ช่องภายในลูกตาจะถูกเติมด้วยสารที่แพทย์เลือกตามวัตถุประสงค์ของการรักษา น้ำเกลือและก๊าซจะค่อยๆ ถูกแทนที่ด้วยของเหลวที่ตาสร้างขึ้นเอง ส่วนซิลิโคนออยล์อาจต้องนำออกด้วยการผ่าตัดอีกครั้ง (Cleveland Clinic)

เป้าหมายของการผ่าตัดแตกต่างกันในแต่ละคน บางรายผ่าตัดเพื่อรักษาหรือเพิ่มการมองเห็น บางรายมีเป้าหมายหลักเพื่อหยุดโรคไม่ให้ลุกลามหรือรักษาโครงสร้างของลูกตา หากเซลล์จอตาหรือเส้นประสาทตาเสียหายไปแล้ว การผ่าตัดอาจไม่ทำให้สายตากลับมาเท่าเดิม จักษุแพทย์จึงควรอธิบายเป้าหมายที่เป็นไปได้สำหรับตาข้างนั้นก่อนตัดสินใจ

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

จักษุแพทย์มักพิจารณาการผ่าตัดเมื่อโรคอยู่ภายในวุ้นตาหรือจอตา และการปล่อยไว้เสี่ยงต่อการสูญเสียการมองเห็นถาวร แหล่งอ้างอิงระบุว่าการนำวุ้นตาออกช่วยให้แพทย์เข้าถึงและซ่อมจอตาหรือเนื้อเยื่อภายในตาได้ (Cleveland Clinic)

ภาวะที่อาจเป็นข้อบ่งชี้ ได้แก่

• จอตาหลุดลอกหรือมีรอยฉีกที่ซับซ้อน โดยเฉพาะเมื่อมีพังผืด เลือด หรือแรงดึงรั้งร่วมด้วย
• เลือดออกในวุ้นตา จนบดบังจอตา ไม่จางลงตามที่แพทย์คาด หรือขัดขวางการรักษาโรคที่เป็นสาเหตุ
• เบาหวานขึ้นจอตาระยะรุนแรง ซึ่งอาจมีเลือดออก หลอดเลือดผิดปกติ หรือพังผืดดึงจอตา
• พังผืดบนจุดรับภาพชัด ทำให้ภาพบิดเบี้ยวหรือการมองเห็นลดลงจนกระทบชีวิตประจำวัน
• รูที่จุดรับภาพชัด ซึ่งเป็นบริเวณกลางจอตาที่ใช้มองรายละเอียด
• การติดเชื้อรุนแรงภายในลูกตา เมื่อจำเป็นต้องนำสิ่งติดเชื้อออก เก็บตัวอย่าง หรือนำยาเข้าสู่บริเวณที่รักษา
• เศษเลนส์หรือสิ่งแปลกปลอมอยู่ภายในตา หลังอุบัติเหตุหรือภาวะแทรกซ้อนจากการรักษาครั้งก่อน
• ภาวะแทรกซ้อนของการผ่าตัดตาชนิดอื่น ที่ต้องเข้าไปแก้ไขด้านหลังลูกตา

การมีโรคเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าทุกคนต้องผ่าตัดทันที แพทย์จะดูว่าจุดรับภาพชัดได้รับผลหรือไม่ อาการเปลี่ยนเร็วเพียงใด การมองเห็นรบกวนชีวิตมากแค่ไหน และมีวิธีที่เสี่ยงน้อยกว่าหรือไม่

กรณีที่อาจยังไม่ควรผ่าตัด

การเฝ้าติดตามอาจเหมาะกว่าเมื่ออาการยังน้อย โรคคงที่ หรือมีโอกาสดีขึ้นเอง ตัวอย่างเช่น เลือดออกในวุ้นตาบางกรณีอาจค่อยๆ จาง พังผืดบางชนิดอาจยังไม่กระทบการใช้ชีวิต และอาการวุ้นตาเสื่อมที่เห็นหยากไย่ทั่วไปมักไม่ต้องผ่าตัด เว้นแต่แพทย์พบภาวะที่คุกคามจอตา

แพทย์อาจเลื่อนการผ่าตัดหากสุขภาพโดยรวมยังไม่พร้อม เช่น ควบคุมการติดเชื้อหรือโรคประจำตัวได้ไม่ดี หรือไม่สามารถปฏิบัติตามท่าศีรษะที่จำเป็นหลังผ่าตัดได้ อย่างไรก็ตาม ภาวะฉุกเฉินทางตาบางชนิดอาจต้องรักษาเร็วแม้มีความเสี่ยงด้านสุขภาพ ทีมจักษุแพทย์และวิสัญญีแพทย์จะชั่งประโยชน์กับความเสี่ยงเป็นรายบุคคล

ก่อนตัดสินใจ คุณควรถามให้ชัดว่าเป้าหมายคือทำให้มองเห็นดีขึ้น รักษาระดับการมองเห็นที่เหลือ หรือป้องกันความเสียหายเพิ่มเติม รวมถึงถามว่าจะเกิดอะไรขึ้นหากรอดูอาการก่อน คำตอบเหล่านี้สำคัญกว่าการตัดสินจากชื่อโรคเพียงอย่างเดียว

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

โรงพยาบาลจะนัดตรวจตาเพื่อระบุตำแหน่งและความรุนแรงของโรค การตรวจอาจรวมถึงการขยายม่านตา ถ่ายภาพจอตา ตรวจภาพตัดขวางของจอตา หรืออัลตราซาวนด์ตาเมื่อมีเลือดบดบัง แพทย์อาจตรวจสุขภาพทั่วไปหรือส่งตรวจเพิ่มเติมตามอายุ โรคประจำตัว และรูปแบบการระงับความรู้สึก

สิ่งที่ควรแจ้งทีมรักษามีดังนี้

• โรคประจำตัว โดยเฉพาะเบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ โรคปอด โรคไต และประวัติเลือดออกง่าย
• การแพ้ยา แพ้อาหาร แพ้สารฆ่าเชื้อ หรือเคยมีปัญหาจากยาชาและยาระงับความรู้สึก
• ยาตามใบสั่งแพทย์ ยาที่ซื้อใช้เอง ยาหยอดตา สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริมทั้งหมด
• ประวัติผ่าตัดตา เลเซอร์ตา อุบัติเหตุทางตา หรือติดเชื้อที่ตา
• ความเป็นไปได้ของการตั้งครรภ์
• ปัญหาเกี่ยวกับการนอนคว่ำ ปวดคอ ปวดหลัง หายใจลำบาก หรือข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว

ยาละลายลิ่มเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยารักษาเบาหวาน และอาหารเสริมบางชนิดอาจต้องปรับก่อนผ่าตัด แต่ห้ามหยุดหรือเปลี่ยนยาเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาตามเหตุผลที่คุณใช้ยา ความเสี่ยงเลือดออก และรูปแบบการระงับความรู้สึก แหล่งอ้างอิงแนะนำให้แจ้งยาตามใบสั่ง ยาที่ซื้อเอง และอาหารเสริมทั้งหมดแก่ทีมผ่าตัด (Cleveland Clinic)

การงดอาหารและน้ำ

คุณอาจต้องงดอาหารและเครื่องดื่มก่อนผ่าตัด โดยเฉพาะหากมีการให้ยาระงับความรู้สึกหรือดมยาสลบ ระยะเวลาที่ต้องงดขึ้นกับเวลาผ่าตัด สุขภาพ และแผนการระงับความรู้สึก ให้ยึดคำสั่งจากโรงพยาบาล ไม่ควรคาดเดาจากคำแนะนำของผู้ป่วยคนอื่น

หากเผลอกินหรือดื่มหลังเวลาที่กำหนด ให้แจ้งทีมรักษาตามจริง การผ่าตัดอาจต้องปรับเวลาหากการดำเนินการต่อเพิ่มความเสี่ยงต่อการสำลัก

สิ่งที่ควรเตรียมในวันผ่าตัด

• บัตรประจำตัว เอกสารสิทธิการรักษา และเอกสารส่งตัวถ้ามี
• รายชื่อยาและอาหารเสริม พร้อมข้อมูลการแพ้ยา
• ผลตรวจหรือเอกสารจากสถานพยาบาลเดิมตามที่ได้รับแจ้ง
• แว่นตาและกล่องใส่แว่น หลีกเลี่ยงการใส่คอนแทคเลนส์หากทีมรักษาสั่ง
• เสื้อผ้าที่สวมง่ายและไม่ต้องดึงผ่านศีรษะแรงๆ
• ผู้ดูแลหรือผู้รับกลับบ้าน เพราะไม่ควรขับรถกลับเอง

ในวันผ่าตัดควรงดแต่งหน้ารอบดวงตา เครื่องประดับ และผลิตภัณฑ์ที่อาจปนเปื้อนบริเวณผ่าตัดตามคำแนะนำของโรงพยาบาล หากมีไข้ ไอมาก ตาแดงผิดปกติ มีหนอง หรือสุขภาพเปลี่ยนก่อนวันนัด ให้ติดต่อโรงพยาบาลเพื่อประเมินว่าจะดำเนินการต่อหรือเลื่อนนัด

หากแพทย์คาดว่าจะใส่ก๊าซในตา ควรแจ้งล่วงหน้าหากคุณต้องเดินทางด้วยเครื่องบิน อยู่บนพื้นที่สูง หรือมีแผนเข้ารับการผ่าตัดอื่น เพราะข้อมูลนี้มีผลต่อการวางแผนช่วงพักฟื้นและการใช้ยาระงับความรู้สึกในอนาคต

ขั้นตอนการผ่าตัด

รายละเอียดขึ้นกับโรค แต่ลำดับทั่วไปเป็นดังนี้

• ยืนยันตาข้างที่จะผ่าตัด

ทีมรักษาจะทบทวนชื่อ ประวัติการแพ้ยา หัตถการ และตาข้างที่จะทำ คุณอาจได้รับยาหยอดเพื่อขยายม่านตาและเตรียมพื้นผิวตา

• ให้ยาชาหรือยาระงับความรู้สึก

หลายกรณีใช้ยาชาเฉพาะบริเวณรอบตาร่วมกับยาช่วยให้ผ่อนคลาย ผู้ป่วยจึงอาจรู้สึกตัวแต่ไม่ควรเจ็บ บางรายใช้การดมยาสลบ เช่น ผู้ที่อยู่นิ่งไม่ได้ เด็ก หรือการผ่าตัดที่ซับซ้อน แผนที่เหมาะสมขึ้นกับสุขภาพและดุลยพินิจของทีมรักษา (Cleveland Clinic)

• ทำความสะอาดและเปิดเปลือกตา

ทีมผ่าตัดทำความสะอาดรอบดวงตาและปูผ้าปลอดเชื้อ แพทย์ใช้เครื่องมือช่วยเปิดเปลือกตาเพื่อไม่ให้กะพริบระหว่างผ่าตัด

• สร้างช่องขนาดเล็กที่ตาขาว

แพทย์ทำช่องสำหรับเครื่องมือหลายตำแหน่ง เครื่องมือหนึ่งให้แสง อีกส่วนช่วยรักษาความดันภายในตา และอีกส่วนใช้ตัดหรือดูดวุ้นตา

• นำวุ้นตาและสิ่งที่บดบังออก

แพทย์ตัดและดูดวุ้นตา เลือด หรือเนื้อเยื่อที่รบกวนการมองเห็นออกอย่างระมัดระวัง ทำให้เห็นจอตาชัดขึ้นและเข้าถึงบริเวณที่ต้องรักษาได้

• รักษาโรคที่เป็นสาเหตุ

ขั้นตอนนี้ต่างกันมากในแต่ละคน อาจลอกพังผืด ระบายของเหลวใต้จอตา ทำให้จอตากลับเข้าที่ ใช้เลเซอร์รักษารอยฉีกหรือหลอดเลือดผิดปกติ นำสิ่งแปลกปลอมออก หรือทำหัตถการอื่นร่วมด้วย แหล่งอ้างอิงระบุว่าแพทย์อาจซ่อมจอตาและใช้เลเซอร์กับหลอดเลือดที่รั่วหรือเจริญผิดปกติได้

• เติมสารทดแทนภายในตาเมื่อจำเป็น

แพทย์อาจเติมน้ำเกลือ ก๊าซ หรือซิลิโคนออยล์ การเลือกขึ้นกับชนิดของโรคและระยะเวลาที่ต้องพยุงจอตา ก๊าซจะค่อยๆ ลดลงเอง ส่วนซิลิโคนออยล์อาจคงอยู่จนแพทย์เห็นว่าควรนำออก

• ปิดแผลและปิดตา

ช่องเปิดขนาดเล็กบางแผลปิดได้เอง บางแผลต้องเย็บ จากนั้นแพทย์อาจใส่ยาตามความจำเป็นและปิดตาด้วยแผ่นป้องกัน

หลังผ่าตัด คุณจะอยู่ในพื้นที่พักฟื้นเพื่อประเมินอาการ ความดันโลหิต อาการคลื่นไส้ และความพร้อมก่อนกลับ หากมีโรคประจำตัว การดมยาสลบ หรือการผ่าตัดซับซ้อน แพทย์อาจรับไว้สังเกตอาการตามความเหมาะสม

ใช้เวลานานแค่ไหน

ระยะเวลาผ่าตัดแตกต่างกันมากตามโรค ความซับซ้อน และหัตถการที่ทำร่วมกัน จักษุแพทย์ผู้รักษาจะประเมินเวลาโดยประมาณเป็นรายบุคคล และควรเผื่อเวลาเพิ่มเติมสำหรับการเตรียมผ่าตัดและเฝ้าดูอาการหลังผ่าตัด

เวลาจริงขึ้นกับหลายปัจจัย เช่น

• โรคที่ต้องรักษาและความรุนแรงของความเสียหาย
• มีเลือด พังผืด หรือจอตาหลุดลอกซับซ้อนหรือไม่
• ต้องใช้เลเซอร์หรือลอกเยื่อบางบนจอตาหรือไม่
• มีการผ่าตัดตาชนิดอื่นร่วมในครั้งเดียวหรือไม่
• การใช้ยาชาเฉพาะที่หรือการดมยาสลบ
• ภาวะที่แพทย์พบระหว่างผ่าตัด

ผู้ป่วยจำนวนมากกลับบ้านได้ในวันเดียวตามแหล่งอ้างอิง แต่แนวทางของสถานพยาบาลในประเทศไทยอาจต่างกัน (Cleveland Clinic) ผู้ที่ต้องนอนโรงพยาบาลมักเป็นผู้ที่ต้องเฝ้าระวังเพิ่มเติมจากโรคตา สุขภาพโดยรวม หรือการระงับความรู้สึก แพทย์จะบอกแผนที่เหมาะกับคุณก่อนผ่าตัดหรือหลังประเมินอาการจริง

พักฟื้นนานแค่ไหน

โดยทั่วไปการฟื้นตัวใช้เวลาหลายสัปดาห์ การมองเห็นอาจมัวหรือแย่กว่าปกติในช่วงวันแรกๆ ก่อนค่อยๆ เปลี่ยนแปลง แต่ระยะเวลาขึ้นกับโรคเดิม หัตถการที่ทำร่วม และสารที่เติมไว้ในตา (Cleveland Clinic)

ตาที่ผ่าตัดอาจรู้สึกเหมือนมีเม็ดทราย แสบเล็กน้อย หรือมีน้ำตาไหลในช่วงแรก อาการปวดควรอยู่ในระดับที่ควบคุมได้ หากปวดมากขึ้นหรือสายตาแย่ลง ไม่ควรรอถึงวันนัด

การจัดท่าศีรษะ

หากแพทย์เติมก๊าซหรือซิลิโคนออยล์ คุณอาจต้องจัดศีรษะในท่าที่กำหนด เพื่อให้สารนั้นกดพยุงจอตาบริเวณที่รักษา บางคนต้องคว่ำหน้า นอนตะแคง หรือนั่งตัวตรงในช่วงเวลาที่แพทย์กำหนด ท่าที่ถูกต้องขึ้นกับตำแหน่งรอยโรค จึงใช้คำแนะนำของผู้ป่วยรายอื่นแทนไม่ได้

แหล่งอ้างอิงระบุว่าทีมรักษาอาจกำหนดท่านั่งและท่านอนเฉพาะเมื่อมีฟองก๊าซหรือซิลิโคนออยล์ หากคุณทำท่าไม่ได้เพราะปวดคอ ปวดหลัง หายใจลำบาก หรือมีข้อจำกัดทางร่างกาย ให้บอกทีมรักษาก่อนกลับบ้านเพื่อปรับแผนหรือหาอุปกรณ์ช่วยที่เหมาะสม

การมองเห็นและการกลับไปทำงาน

การมองเห็นอาจมัวมากเมื่อมีก๊าซในตา และค่อยๆ เปลี่ยนเมื่อฟองก๊าซเล็กลง แม้ก๊าซหายแล้ว สายตาอาจยังต้องใช้เวลาฟื้นตามสภาพจอตา อย่าใช้ความคมชัดในวันแรกเป็นตัวตัดสินผลสุดท้าย

งานหน้าจอหรืองานเบาอาจกลับไปทำได้เร็วกว่างานที่ต้องยกของ ก้มมาก ทำงานกลางฝุ่น ใช้เครื่องจักร หรือเสี่ยงถูกกระแทก แพทย์จะกำหนดตามลักษณะงานและผลตรวจหลังผ่าตัด แหล่งอ้างอิงระบุว่าการกลับไปขับรถอาจใช้เวลาตั้งแต่หลายวันถึงหลายสัปดาห์ และควรรอจนจักษุแพทย์ยืนยันว่าปลอดภัย

การเดินทางเมื่อมีก๊าซในตา

ห้ามขึ้นเครื่องบินขณะที่ยังมีก๊าซในลูกตา เพราะความดันอากาศที่เปลี่ยนทำให้ก๊าซขยายตัวและเพิ่มความดันภายในตาอย่างอันตราย การเดินทางขึ้นพื้นที่สูงก็อาจมีผลเช่นกัน ให้ถามแพทย์ว่ามีก๊าซชนิดใดและต้องหลีกเลี่ยงการเดินทางถึงเมื่อใด

หากยังมีก๊าซในตา ห้ามใช้ก๊าซไนตรัสออกไซด์ (nitrous oxide หรือก๊าซหัวเราะ) ในการดมยาสลบหรือระงับความรู้สึก เพราะอาจทำให้ฟองก๊าซขยายและความดันตาสูงจนสูญเสียการมองเห็นได้ ต้องแจ้งจักษุแพทย์ วิสัญญีแพทย์ ทันตแพทย์ และบุคลากรฉุกเฉินทุกครั้ง ควรพกเอกสารหรือบัตรแจ้งเตือนที่โรงพยาบาลให้ไว้จนกว่าแพทย์ตาจะยืนยันว่าก๊าซหมด

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดช่วยรักษาโรคตาที่รุนแรงได้ แต่ไม่ปราศจากความเสี่ยง ความเสี่ยงของแต่ละคนขึ้นกับโรคเดิม สภาพจอตา โรคประจำตัว และขั้นตอนที่ต้องทำร่วมกัน แหล่งอ้างอิงระบุว่าความเสียหายหรือการสูญเสียการมองเห็นเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้น้อยมาก แต่ยังเป็นความเสี่ยงที่ต้องรับทราบ (Cleveland Clinic)

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่

• การติดเชื้อภายในลูกตา อาจทำให้ปวด ตาแดง มีขี้ตา หรือสายตาลดลงรวดเร็ว ต้องรักษาเร่งด่วน
• เลือดออกในตา อาจทำให้มองมัว และบางครั้งต้องติดตามหรือรักษาเพิ่มเติม
• จอตาฉีกหรือหลุดลอก อาจเกิดขึ้นใหม่หรือกลับเป็นซ้ำ และอาจต้องเลเซอร์หรือผ่าตัดอีกครั้ง
• ความดันตาสูงหรือต่ำผิดปกติ อาจเป็นชั่วคราวหรือจำเป็นต้องรักษา
• ต้อกระจกเกิดเร็วขึ้น โดยเฉพาะผู้ที่ยังมีเลนส์ตาธรรมชาติ แพทย์อาจต้องติดตามและพิจารณาผ่าตัดต้อกระจกภายหลัง
• บวมที่จุดรับภาพชัดหรือกระจกตา ทำให้การมองเห็นฟื้นช้าหรือมัว
• พังผืดหรือแรงดึงรั้งกลับมา โรคบางชนิดจึงอาจต้องรักษาซ้ำ
• การมองเห็นไม่ดีขึ้นตามที่หวัง หากจอตาหรือเส้นประสาทตาเสียหายถาวรอยู่ก่อน
• เห็นภาพซ้อนหรือค่าสายตาเปลี่ยน ซึ่งอาจดีขึ้นเมื่อการอักเสบลดลงหรืออาจต้องแก้ไขเพิ่มเติม
• ความเสี่ยงจากยาชาและการดมยาสลบ เช่น แพ้ยา คลื่นไส้ หรือปัญหาด้านหัวใจและการหายใจ โดยขึ้นกับสุขภาพของผู้ป่วย
• จำเป็นต้องผ่าตัดซ้ำ เช่น ซ่อมจอตาที่หลุดซ้ำ จัดการเลือดออก หรือนำซิลิโคนออยล์ออก

การรักษาทันเวลาอาจช่วยลดความเสียหายจากโรคเดิม แต่ไม่มีการรับรองว่าสายตาจะกลับมาเท่าเดิม ควรถามแพทย์ถึงผลที่คาดหวังได้ดีที่สุด ผลที่มีแนวโน้มเป็นไปได้ และผลที่แย่ที่สุดสำหรับตาของคุณโดยเฉพาะ

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

หลังผ่าตัด ให้ติดต่อทีมจักษุหรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อมีอาการต่อไปนี้ ไม่ควรรอดูอาการเองจนถึงวันนัด

แหล่งอ้างอิงแนะนำให้ติดต่อแพทย์เมื่อมีอาการปวดรุนแรงหรือการมองเห็นแย่ลง (Cleveland Clinic) หากติดต่อโรงพยาบาลเดิมไม่ได้และอาการรุนแรง ให้ไปห้องฉุกเฉินพร้อมแจ้งว่าเพิ่งผ่าตัดตา และบอกด้วยว่ามีก๊าซหรือซิลิโคนออยล์ในตาหรือไม่

ทางเลือกอื่น

การผ่าตัดไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกภาวะ ทางเลือกขึ้นกับสาเหตุ ตำแหน่งโรค และความเร่งด่วน

เฝ้าติดตามอาการ

แพทย์อาจนัดตรวจซ้ำเมื่อโรคยังไม่กระทบการมองเห็นมากหรือยังคงที่ ตัวอย่างเช่น เลือดในวุ้นตาบางกรณีอาจจางเอง หรือพังผืดบนจอตาบางรายอาจยังไม่จำเป็นต้องผ่าตัด การเฝ้าติดตามต้องมีแผนชัดเจนว่าควรกลับมาตรวจเมื่อใดและอาการใดต้องมาก่อนนัด

ยาหรือการฉีดยาเข้าตา

โรคจอตาบางชนิดรักษาด้วยยา ยาหยอด หรือการฉีดยาเข้าตาเพื่อควบคุมการอักเสบ บวม หลอดเลือดผิดปกติ หรือการติดเชื้อ การรักษาเหล่านี้อาจใช้แทนการผ่าตัดในระยะหนึ่ง หรือใช้ร่วมกับการผ่าตัด ทั้งนี้ขึ้นกับสาเหตุและการตอบสนอง

เลเซอร์จอตา

เลเซอร์อาจใช้ปิดรอยฉีกจอตา รักษาหลอดเลือดผิดปกติ หรือช่วยลดความเสี่ยงของโรคบางชนิด หากมองเห็นจอตาได้ชัดและโครงสร้างยังเหมาะสม แต่เมื่อมีเลือดบดบัง มีพังผืดดึงรั้ง หรือจอตาหลุดซับซ้อน เลเซอร์เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ

การฉีดก๊าซร่วมกับการรักษาจอตา

จอตาหลุดลอกบางรูปแบบอาจรักษาด้วยการฉีดก๊าซเข้าไปพยุงรอยฉีก ร่วมกับเลเซอร์หรือการจี้เย็น วิธีนี้ไม่เหมาะกับรอยฉีกทุกตำแหน่ง และผู้ป่วยต้องทำท่าศีรษะตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัด

การผ่าตัดจากภายนอกลูกตา

จอตาหลุดลอกบางชนิดอาจใช้วัสดุกดผนังตาจากด้านนอกเพื่อช่วยให้รอยฉีกแนบกลับ บางครั้งทำแทนหรือทำร่วมกับการนำวุ้นตาออก การเลือกวิธีขึ้นกับอายุ ลักษณะรอยฉีก สภาพวุ้นตา และภาวะของเลนส์ตา

คำถามสำคัญไม่ใช่เพียง “มีวิธีอื่นหรือไม่” แต่คือวิธีอื่นให้โอกาสควบคุมโรคได้ใกล้เคียงกันหรือไม่ และการรอมีความเสี่ยงต่อจุดรับภาพชัดหรือการมองเห็นถาวรเพียงใด

สิทธิการรักษา

ความครอบคลุมขึ้นกับข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ สถานพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และรายการอุปกรณ์หรือหัตถการที่จำเป็น ควรตรวจสอบก่อนวันผ่าตัด เพราะการมีสิทธิไม่ได้หมายความว่าสามารถเข้ารับบริการที่สถานพยาบาลใดก็ได้โดยไม่ผ่านขั้นตอน

สิทธิประกันสังคม

ผู้ประกันตนควรเริ่มจากสถานพยาบาลตามสิทธิ หากสถานพยาบาลนั้นไม่มีศักยภาพรักษาโรคจอตาที่ซับซ้อน แพทย์อาจออกเอกสารส่งต่อไปยังหน่วยที่เหมาะสม ให้สอบถามว่าเอกสารส่งต่อครอบคลุมการตรวจ การผ่าตัด อุปกรณ์ภายในตา ยา และการติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่

กรณีมีอาการฉุกเฉิน เช่น สายตาลดลงทันทีหรือสงสัยจอตาหลุดลอก ควรเข้ารับการประเมินเร่งด่วนก่อน แล้วจึงประสานเรื่องสิทธิตามกระบวนการของสถานพยาบาล

สิทธิบัตรทอง

ผู้ใช้สิทธิควรติดต่อหน่วยบริการประจำหรือหน่วยบริการปฐมภูมิเพื่อรับการประเมินและส่งต่อ เว้นแต่เข้าเกณฑ์ฉุกเฉิน ขั้นตอนอาจต่างกันตามพื้นที่และเครือข่ายบริการ ควรถามว่าต้องใช้ใบส่งตัวหรือไม่ ต้องต่ออายุเอกสารเมื่อใด และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดทำที่สถานพยาบาลใด

ประกันสุขภาพเอกชน

ความคุ้มครองขึ้นกับเงื่อนไขกรมธรรม์ สาเหตุของโรค ระยะเวลารอคอย โรคที่เป็นมาก่อน และการอนุมัติก่อนรักษา ควรส่งแผนการรักษาและเอกสารจากแพทย์ให้บริษัทประกันตรวจสอบล่วงหน้า พร้อมถามให้ชัดว่าครอบคลุมค่าห้องผ่าตัด วิสัญญี การนอนโรงพยาบาล อุปกรณ์ที่ใส่ในตา ยา และการผ่าตัดครั้งต่อไปเพื่อนำซิลิโคนออยล์ออกหรือไม่

หากจำเป็นต้องรักษาเร่งด่วน ให้โรงพยาบาลช่วยประสานสิทธิ แต่ไม่ควรเลื่อนการประเมินภาวะคุกคามการมองเห็นเพียงเพราะเอกสารยังไม่ครบ

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ผ่าตัดวุ้นตาเจ็บไหม

ระหว่างผ่าตัดไม่ควรรู้สึกเจ็บ เพราะใช้ยาชาบริเวณตาหรือดมยาสลบตามความเหมาะสม คุณอาจรู้สึกถึงแรงกดหรือการเคลื่อนไหวบ้างหากใช้ยาชาเฉพาะที่ หลังผ่าตัดอาจระคายหรือปวดเล็กน้อย แต่หากปวดมากหรือปวดเพิ่มขึ้นต้องรีบติดต่อโรงพยาบาล

หลังผ่าตัดจะมองเห็นชัดเมื่อใด

การมองเห็นมักยังมัวในช่วงแรกและค่อยๆ เปลี่ยนแปลงตลอดหลายสัปดาห์ โดยขึ้นกับโรคเดิมและสารที่ใส่ในตา แหล่งอ้างอิงระบุว่าการมองเห็นอาจมัวหรือแย่กว่าปกติในช่วงหลายวันแรกก่อนดีขึ้นตามเวลา (Cleveland Clinic) หากจอตาเสียหายถาวร สายตาอาจไม่กลับมาเท่าเดิม

ต้องนอนคว่ำทุกคนหรือไม่

ไม่ใช่ทุกคนต้องนอนคว่ำ เพราะท่าที่ใช้ขึ้นกับตำแหน่งโรคและชนิดของสารที่เติมในตา ผู้ป่วยบางรายต้องคว่ำหน้า บางรายนอนตะแคงหรือนั่งตรง และบางรายไม่ต้องจัดท่าพิเศษ ให้ทำตามคำสั่งเฉพาะของจักษุแพทย์

ทำไมจึงห้ามขึ้นเครื่องบินเมื่อมีก๊าซในตา

เพราะความดันอากาศที่ลดลงทำให้ฟองก๊าซขยายตัวและดันความดันในลูกตาให้สูงขึ้นอย่างอันตราย ต้องรอจนจักษุแพทย์ตรวจยืนยันว่าก๊าซหมดก่อน ไม่ควรตัดสินจากความรู้สึกหรือจำนวนวันที่ผ่านไปเอง

ซิลิโคนออยล์ต้องนำออกหรือไม่

ซิลิโคนออยล์อาจต้องนำออกด้วยการผ่าตัดอีกครั้ง แต่บางสถานการณ์แพทย์อาจคงไว้เป็นเวลานาน การตัดสินใจขึ้นกับความมั่นคงของจอตา ความดันตา และความเสี่ยงของการผ่าตัดซ้ำ แหล่งอ้างอิงระบุว่าผู้ป่วยบางรายต้องผ่าตัดเพื่อนำซิลิโคนออยล์ออก

หลังผ่าตัดขับรถได้เมื่อใด

ควรรอจนจักษุแพทย์ยืนยันว่าการมองเห็นและลานสายตาปลอดภัยต่อการขับรถ แหล่งอ้างอิงระบุว่าอาจใช้เวลาตั้งแต่หลายวันถึงหลายสัปดาห์ ขึ้นกับการฟื้นตัวของแต่ละคน หากยังมองมัว เห็นภาพซ้อน หรือกะระยะไม่ดี ไม่ควรขับรถ

หลังผ่าตัดใช้โทรศัพท์หรือดูโทรทัศน์ได้ไหม

โดยทั่วไปการใช้สายตาไม่ทำให้แผลภายในตาหลุด แต่ควรพักเมื่อเมื่อยหรือมองไม่สบาย และต้องไม่ละเลยท่าศีรษะที่แพทย์กำหนด หากการก้มดูหน้าจอทำให้ผิดท่าหรือปวดตา ให้ปรับตำแหน่งอุปกรณ์และลดระยะเวลาการใช้

อาบน้ำและสระผมได้เมื่อใด

คุณสามารถดูแลร่างกายตามคำแนะนำของทีมผ่าตัด แต่ต้องหลีกเลี่ยงไม่ให้น้ำ สบู่ แชมพู หรือสิ่งสกปรกเข้าตาในช่วงที่แพทย์กำหนด วิธีป้องกันและเวลาที่กลับไปสระผมตามปกติขึ้นกับแผลและแนวทางของโรงพยาบาล จึงควรถามก่อนกลับบ้าน

กลับไปทำงานได้เมื่อใด

งานเบามักกลับไปทำได้เร็วกว่างานใช้แรง งานกลางฝุ่น หรืองานเสี่ยงกระแทกตา ระยะเวลาขึ้นกับชนิดของโรค การมองเห็นหลังผ่าตัด การจัดท่าศีรษะ และลักษณะงาน ควรบอกแพทย์อย่างเจาะจงว่างานต้องยกของ ก้มตัว ขับรถ หรือใช้เครื่องจักรหรือไม่

ผ่าตัดแล้วต้องผ่าตัดต้อกระจกภายหลังหรือไม่

ต้อกระจกอาจเกิดหรือดำเนินเร็วขึ้นหลังการผ่าตัด โดยเฉพาะในผู้ที่ยังมีเลนส์ตาธรรมชาติ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องผ่าตัดทันที แพทย์จะติดตามความขุ่นของเลนส์และผลกระทบต่อการมองเห็นก่อนพิจารณา

ถ้าไม่ผ่าตัดจะเกิดอะไรขึ้น

ผลของการไม่ผ่าตัดขึ้นกับโรค บางภาวะสามารถเฝ้าติดตามได้ แต่จอตาหลุดลอก การติดเชื้อ หรือแรงดึงรั้งรุนแรงอาจทำให้การมองเห็นเสียหายถาวร ควรถามแพทย์ว่าการรอในกรณีของคุณมีผลต่อจุดรับภาพชัดหรือไม่ และมีกรอบเวลาที่ต้องตัดสินใจเพียงใด

การผ่าตัดทำให้สายตากลับมาเหมือนเดิมแน่นอนหรือไม่

ไม่สามารถรับรองได้ เพราะผลลัพธ์ขึ้นกับสภาพจอตา จุดรับภาพชัด เส้นประสาทตา ระยะเวลาที่เป็นโรค และภาวะแทรกซ้อน เป้าหมายในบางคนคือเพิ่มการมองเห็น แต่ในบางคนเป็นการรักษาการมองเห็นที่เหลือหรือป้องกันความเสียหายเพิ่มเติม

ต้องมีคนพากลับบ้านหรือไม่

ควรมีผู้ดูแลพากลับ เพราะหลังผ่าตัดอาจปิดตา มองมัว หรือยังมีผลจากยาระงับความรู้สึก และไม่ควรขับรถเอง แหล่งอ้างอิงแนะนำให้จัดเตรียมผู้พาไปและกลับจากการผ่าตัด รวมถึงการตรวจติดตามช่วงแรก

ต้องไปตรวจหลังผ่าตัดเร็วแค่ไหน

มักมีการตรวจในช่วงต้นหลังผ่าตัดเพื่อดูจอตา ความดันตา และแผล แต่กำหนดนัดจริงขึ้นกับโรคและแนวทางของโรงพยาบาล แหล่งอ้างอิงยกตัวอย่างการตรวจในวันถัดจากการผ่าตัด ให้ยึดใบนัดของทีมรักษา และกลับก่อนนัดทันทีหากปวดมากหรือสายตาลดลง.

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Vitrectomy: Surgical Procedure, Complications & Recovery — เกี่ยวกับ Vitrectomy — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที