ผ่าตัดแผลกดทับ

ผ่าตัดแผลกดทับ (Pressure-sore reconstruction) คือการตัดเนื้อตายและเนื้อเยื่อที่ติดเชื้อออก แล้วใช้เนื้อเยื่อของผู้ป่วยปิดแผลลึก โดยมักพิจารณาเมื่อแผลไม่ดีขึ้นด้วยการลดแรงกดและดูแลแผล หรือแผลลึกจนเห็นกล้ามเนื้อ พังผืด หรือกระดูก การผ่าตัดไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกคน เพราะต้องควบคุมการติดเชื้อ ภาวะโภชนาการ โรคประจำตัว และสาเหตุที่ทำให้เกิดแรงกดก่อน จึงจะช่วยให้แผลมีโอกาสปิดและลดโอกาสเกิดซ้ำได้

ผ่าตัดแผลกดทับ คืออะไร

แผลกดทับเกิดเมื่อผิวหนังและเนื้อเยื่อถูกกดเป็นเวลานาน จนเลือดไปเลี้ยงบริเวณนั้นไม่เพียงพอ แรงเสียดสีและแรงเฉือน เช่น การไถลตัวบนเตียง ก็ทำให้เนื้อเยื่อเสียหายมากขึ้นได้ ตำแหน่งที่พบบ่อยคือบริเวณที่มีกระดูกนูน ได้แก่ ก้นกบ สะโพก ปุ่มกระดูกก้น ส้นเท้า และข้อเท้า

ผู้ที่ขยับตัวไม่ได้หรือรับความรู้สึกได้น้อยมีความเสี่ยงสูง เช่น ผู้ป่วยติดเตียง ผู้ที่มีอัมพาต ผู้ที่บาดเจ็บไขสันหลัง หรือผู้ที่ต้องนั่งรถเข็นนาน อย่างไรก็ตาม การมีแผลกดทับไม่ได้แปลว่าจะต้องผ่าตัดทุกคน

แพทย์แบ่งความรุนแรงของแผลตามความลึกโดยทั่วไปดังนี้

แผลระยะลึกอาจมีโพรงใต้ผิวหนังและช่องว่างที่สะสมของเหลว แม้ปากแผลภายนอกดูไม่ใหญ่มาก การเย็บเฉพาะผิวหนังจึงอาจไม่เพียงพอ เพราะไม่ได้กำจัดเนื้อตายหรือเติมเต็มโพรงด้านใน

การผ่าตัดบูรณะแผลกดทับมักมีสองส่วนสำคัญ ส่วนแรกคือการตัดเล็มแผล เอาเนื้อตาย เนื้อเยื่อที่ติดเชื้อ และกระดูกที่เสียหายออกตามความจำเป็น ส่วนที่สองคือการปิดช่องว่างด้วยเนื้อเยื่อที่มีเลือดมาเลี้ยงดี ศัลยแพทย์อาจใช้ผิวหนังร่วมกับไขมัน พังผืด หรือกล้ามเนื้อจากบริเวณข้างเคียง โดยยังคงเส้นเลือดที่เลี้ยงเนื้อเยื่อนั้นไว้

หลักฐานจากการทดลองแบบสุ่มที่เปรียบเทียบวิธีผ่าตัดต่างๆ ยังมีน้อยมาก งานทบทวนอย่างเป็นระบบพบการศึกษาขนาดเล็กเพียงหนึ่งการศึกษา และประเมินว่าความเชื่อมั่นของหลักฐานต่ำมาก จึงยังสรุปไม่ได้ว่าวิธีใดให้ผลดีกว่าวิธีอื่นอย่างชัดเจน การเลือกวิธีจึงต้องอาศัยตำแหน่ง ความลึก การติดเชื้อ เนื้อเยื่อที่เหลืออยู่ และสุขภาพของผู้ป่วยแต่ละคนเป็นหลัก ( (PubMed Central))

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ใครอาจได้รับการพิจารณาผ่าตัด

แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดเมื่อมีสถานการณ์ต่อไปนี้อย่างน้อยหนึ่งข้อ

• แผลลึกเต็มความหนาของผิวหนังและมีการเปิดเผยของพังผืด กล้ามเนื้อ หรือกระดูก
• แผลเรื้อรังที่หยุดหายหรือไม่ตอบสนองต่อการลดแรงกด การดูแลแผล และการแก้ภาวะโภชนาการ
• มีเนื้อตายจำนวนมาก โพรงใต้ผิวหนัง หรือช่องว่างลึกที่ปิดเองได้ยาก
• สงสัยว่ามีกระดูกอักเสบหรือเนื้อเยื่อติดเชื้อ ซึ่งต้องตัดเนื้อเยื่อที่เสียหายออก
• แผลมีของเหลวไหลต่อเนื่อง มีกลิ่น หรือเกิดการติดเชื้อซ้ำ แม้ได้รับการดูแลแผลอย่างเหมาะสม
• แผลกระทบต่อการนั่ง การนอน การทำกายภาพบำบัด หรือการดูแลสุขอนามัยอย่างมาก
• ผู้ป่วยสามารถปฏิบัติตามแผนลดแรงกดหลังผ่าตัดได้ หรือมีผู้ดูแลและอุปกรณ์รองรับเพียงพอ

วรรณกรรมอ้างอิงระบุว่าการผ่าตัดมักใช้กับแผลที่รักษายากและกระบวนการหายหยุดชะงัก หรือแผลที่สูญเสียผิวหนังเต็มความหนาจนเห็นโครงสร้างลึก เช่น พังผืดของกล้ามเนื้อหรือกระดูก ( (PubMed Central))

ก่อนตัดสินใจ ศัลยแพทย์จะประเมินมากกว่าแค่ขนาดแผล เพราะแผลที่ปิดได้ในห้องผ่าตัดอาจเปิดซ้ำได้หากแรงกดเดิมยังอยู่ ประเด็นสำคัญจึงรวมถึงความสามารถในการเปลี่ยนท่า สภาพที่นอนหรือเบาะรองนั่ง การกลั้นปัสสาวะและอุจจาระ ภาวะเกร็ง การสูบบุหรี่ ภาวะซีด โภชนาการ และโรคประจำตัว

ใครอาจต้องเลื่อนหรือไม่เหมาะกับการผ่าตัด

การไม่พร้อมผ่าตัดในวันนี้ไม่ได้หมายความว่าจะผ่าตัดไม่ได้ตลอดไป หลายภาวะแก้ไขก่อนแล้วจึงประเมินใหม่ได้ เช่น

• มีการติดเชื้อรุนแรงทั่วร่างกายที่ยังควบคุมไม่ได้
• มีเนื้อตายหรือหนองที่ยังต้องระบายและดูแลเป็นระยะก่อนวางแผนปิดแผลถาวร
• ได้รับสารอาหารไม่พอ หรือมีภาวะขาดสารอาหารที่ยังไม่ได้แก้ไข
• โรคหัวใจ โรคปอด เบาหวาน หรือภาวะเลือดออกยังควบคุมไม่เหมาะสม
• ยังไม่สามารถหลีกเลี่ยงแรงกดบนตำแหน่งผ่าตัดได้ และไม่มีผู้ดูแลหรืออุปกรณ์ช่วย
• มีความชื้นจากปัสสาวะ อุจจาระ หรือเหงื่อสัมผัสแผลต่อเนื่องโดยยังไม่มีแผนจัดการ
• มีภาวะเกร็งหรือการเคลื่อนไหวที่ดึงรั้งแผลรุนแรง
• สูบบุหรี่หรือได้รับนิโคติน ซึ่งอาจลดเลือดที่ไปเลี้ยงแผล
• เป้าหมายการดูแลเน้นความสบาย และภาระจากการผ่าตัดอาจมากกว่าประโยชน์ที่คาดหวัง

แผลระยะต้นมักไม่ต้องผ่าตัด การเอาแรงกดออก เปลี่ยนท่า ดูแลให้ผิวสะอาดและแห้ง รวมถึงเลือกวัสดุปิดแผลที่เหมาะสม เป็นแนวทางสำคัญก่อน () หากคุณกังวลว่าการผ่าตัดจะเป็นภาระมากเกินไป ควรขอให้ทีมรักษาอธิบายเป้าหมายให้ชัดว่าเป็นการควบคุมการติดเชื้อ ปิดแผล ช่วยให้นั่งได้ หรือช่วยให้ดูแลง่ายขึ้น เพราะแต่ละเป้าหมายอาจมีทางเลือกต่างกัน

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การเตรียมผ่าตัดแผลกดทับมักใช้เวลามากกว่าการเตรียมแผลผ่าตัดทั่วไป เนื่องจากต้องทำให้ก้นแผลสะอาด ลดเชื้อ ปรับโภชนาการ และวางแผนหลีกเลี่ยงแรงกดหลังผ่าตัดพร้อมกัน

ประเมินแผลและการติดเชื้อ

ศัลยแพทย์จะตรวจตำแหน่ง ขนาด ความลึก เนื้อตาย โพรงใต้ผิวหนัง และสภาพผิวรอบแผล บางคนต้องตรวจภาพถ่ายทางการแพทย์เพื่อประเมินกระดูกหรือโพรงลึก หากสงสัยการติดเชื้อ แพทย์อาจเก็บเนื้อเยื่อหรือสารคัดหลั่งตามความเหมาะสม

แผลที่เห็นกระดูกไม่ได้ยืนยันว่ากระดูกติดเชื้อเสมอไป แพทย์จะพิจารณาร่วมกับอาการ การตรวจร่างกาย ผลเลือด ภาพถ่าย และบางกรณีผลตรวจชิ้นเนื้อ การตัดสินใจใช้ยาต้านจุลชีพจึงขึ้นกับหลักฐานการติดเชื้อ ไม่ใช่เพียงเพราะแผลเปิด

ลดแรงกดตั้งแต่ก่อนผ่าตัด

ต้องวางแผนเปลี่ยนท่า ที่นอนลดแรงกด เบาะรองนั่ง และวิธีเคลื่อนย้ายผู้ป่วยโดยไม่ลากผิวหนัง หากไม่สามารถป้องกันแรงกดซ้ำได้ แผ่นเนื้อเยื่อที่ใช้ปิดแผลอาจขาดเลือดหรือแยกออก

ผู้ป่วยที่ใช้รถเข็นควรนำข้อมูลเกี่ยวกับรถเข็นและเบาะที่ใช้อยู่มาให้ทีมฟื้นฟูประเมิน ผู้ดูแลควรเรียนรู้วิธียกตัวและเปลี่ยนท่าที่ไม่ทำให้แผลถูกเสียดสี

ประเมินโภชนาการและโรคประจำตัว

ร่างกายต้องใช้พลังงานและโปรตีนในการสร้างเนื้อเยื่อใหม่ ทีมรักษาอาจประเมินน้ำหนัก การรับประทานอาหาร ภาวะกลืนลำบาก การสูญเสียสารอาหารจากแผล และผลเลือดที่เกี่ยวข้อง หากกินไม่เพียงพอ อาจต้องวางแผนโภชนาการก่อนและหลังผ่าตัด

เบาหวาน ภาวะซีด โรคไต โรคหัวใจ และโรคปอดควรได้รับการควบคุมให้เหมาะสม ผู้ที่สูบบุหรี่หรือได้รับนิโคตินควรบอกทีมรักษาตามจริง เพราะนิโคตินมีผลต่อการไหลเวียนเลือดและการสมานแผล ศัลยแพทย์จะเป็นผู้กำหนดว่าต้องปรับพฤติกรรมนานเพียงใดก่อนพิจารณาผ่าตัด

อาหารและยา

โรงพยาบาลจะบอกเวลางดอาหารและเครื่องดื่มตามชนิดการระงับความรู้สึกและเวลาผ่าตัด ให้ทำตามเวลาที่แจ้งโดยตรง ไม่ควรใช้คำแนะนำจากการผ่าตัดครั้งก่อนแทน เพราะแผนระงับความรู้สึกอาจต่างกัน

แจ้งรายการยาทั้งหมดแก่ศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์ โดยเฉพาะ

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด
• ยาเบาหวานและยาฉีดควบคุมน้ำตาล
• ยาที่มีผลต่อภูมิคุ้มกันหรือการสมานแผล
• ยาแก้ปวด ยานอนหลับ และยาคลายกล้ามเนื้อ
• วิตามิน สมุนไพร และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ยาบางชนิดต้องหยุดหรือปรับก่อนผ่าตัด แต่ห้ามหยุดเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาโดยดูเหตุผลที่ใช้ยา ความเสี่ยงเลือดออก และความเสี่ยงจากการหยุดยา

สิ่งที่ควรนำไปโรงพยาบาล

• บัตรประจำตัวและเอกสารสิทธิการรักษา
• รายการยาและประวัติแพ้ยา
• ผลตรวจ ภาพถ่ายทางการแพทย์ หรือเอกสารการรักษาเดิมที่โรงพยาบาลขอ
• ข้อมูลโรคประจำตัวและการผ่าตัดครั้งก่อน
• อุปกรณ์ช่วยเคลื่อนไหวหรือเบาะรองนั่ง หากทีมรักษาขอให้นำมา
• ชื่อและหมายเลขติดต่อของผู้ดูแลหลัก

ควรวางแผนล่วงหน้าว่าใครจะช่วยเปลี่ยนท่า ทำความสะอาดร่างกาย จัดอาหาร และพาไปติดตามผลหลังออกจากโรงพยาบาล ผู้ป่วยบางคนยังนั่งหรือกดทับบริเวณผ่าตัดไม่ได้ในช่วงแรก จึงอาจต้องปรับพื้นที่นอนและการเดินทางก่อนกลับบ้าน

ขั้นตอนการผ่าตัด

รายละเอียดจริงต่างกันตามตำแหน่งและความลึกของแผล แต่ลำดับโดยทั่วไปมีดังนี้

1. ระงับความรู้สึกและจัดท่า

ทีมวิสัญญีให้การระงับความรู้สึกตามขนาดแผล ตำแหน่งผ่าตัด สุขภาพ และความรู้สึกของผู้ป่วย อาจเป็นการดมยาสลบหรือการระงับความรู้สึกเฉพาะส่วนร่วมกับยาช่วยให้ผ่อนคลาย

จากนั้นทีมผ่าตัดจัดท่าให้เข้าถึงแผลได้ โดยป้องกันแรงกดต่อผิวหนังบริเวณอื่นด้วย ผู้ที่มีแผลกดทับมักเสี่ยงเกิดแผลตำแหน่งใหม่ จึงต้องรองรับปุ่มกระดูกอย่างระมัดระวังตลอดการผ่าตัด

2. ตัดเล็มแผล

ศัลยแพทย์ตัดเนื้อตาย พังผืดแข็ง เนื้อเยื่อที่ติดเชื้อ และขอบแผลที่ไม่แข็งแรงออกจนเหลือเนื้อเยื่อที่มีเลือดมาเลี้ยงเหมาะสม ขั้นตอนนี้ช่วยให้เห็นขอบเขตจริงของโพรงแผล ซึ่งอาจกว้างกว่าที่เห็นจากด้านนอก

หากกระดูกมีส่วนแหลมที่กดเนื้อเยื่อ หรือมีส่วนที่สงสัยว่าเสียหาย ศัลยแพทย์อาจตัดแต่งตามความจำเป็น พร้อมเก็บตัวอย่างเนื้อเยื่อหรือกระดูกส่งตรวจ การตัดกระดูกต้องสมดุลระหว่างการเอาเนื้อเยื่อผิดปกติออกกับการคงโครงสร้างที่จำเป็นต่อการรับน้ำหนักและการเคลื่อนไหว

3. ล้างแผลและควบคุมเลือดออก

ทีมผ่าตัดล้างแผล เอาสิ่งปนเปื้อนออก และห้ามเลือดอย่างรอบคอบ เลือดที่ค้างใต้แผ่นเนื้อเยื่ออาจเพิ่มแรงกดและเป็นแหล่งสะสมของเชื้อได้

หากแผลยังปนเปื้อนมากหรือผู้ป่วยยังไม่พร้อมสำหรับการปิดแผล ศัลยแพทย์อาจเลือกผ่าตัดเป็นหลายระยะ โดยตัดเล็มและดูแลแผลก่อน แล้วจึงปิดแผลในภายหลัง การยังไม่ปิดแผลทันทีไม่ได้แปลว่าการรักษาล้มเหลว แต่อาจเป็นแผนเพื่อให้ก้นแผลเหมาะสมกว่าเดิม

4. เลือกเนื้อเยื่อสำหรับปิดแผล

ศัลยแพทย์วางแผนแผ่นเนื้อเยื่อจากบริเวณใกล้เคียง โดยพิจารณาว่าเนื้อเยื่อต้องหนาพอเติมโพรง มีเลือดมาเลี้ยงดี และไม่ทำให้ตำแหน่งที่นำเนื้อเยื่อมาเสียหน้าที่มากเกินไป

ชนิดที่อาจใช้ ได้แก่

• แผ่นผิวหนังและไขมันใต้ผิวหนัง
• แผ่นเนื้อเยื่อที่รวมพังผืด
• แผ่นกล้ามเนื้อหรือกล้ามเนื้อร่วมกับผิวหนัง
• การปลูกถ่ายผิวหนังในแผลบางลักษณะ ซึ่งไม่มีโพรงลึกและมีก้นแผลที่เหมาะสม

ไม่มีวิธีเดียวที่ดีที่สุดสำหรับทุกแผล หลักฐานเปรียบเทียบเทคนิคต่างๆ โดยตรงยังไม่เพียงพอที่จะสรุปความเหนือกว่าของวิธีใดวิธีหนึ่ง ( (PubMed Central))

5. เคลื่อนเนื้อเยื่อและปิดแผล

ศัลยแพทย์เคลื่อนแผ่นเนื้อเยื่อเข้าเติมช่องว่างโดยไม่ให้ตึงหรือบิดเส้นเลือด จากนั้นเย็บยึดเป็นชั้นๆ เพื่อลดโพรงภายใน บางกรณีใส่ท่อระบายเลือดและของเหลวใต้แผล

หากมีแผลอยู่ใกล้บริเวณที่สัมผัสปัสสาวะหรืออุจจาระ ทีมรักษาจะวางแผนควบคุมความชื้นและการปนเปื้อนเป็นรายบุคคล การทำหัตถการเพื่อเบี่ยงทางของเสียไม่ได้จำเป็นในผู้ป่วยทุกคน และต้องชั่งประโยชน์กับความเสี่ยงแยกต่างหาก

6. ปิดแผลและย้ายไปดูแลหลังผ่าตัด

แผลอาจปิดด้วยวัสดุปิดแผลทั่วไปหรือระบบช่วยจัดการของเหลวตามความเหมาะสม หลังผ่าตัด ทีมจะตรวจสี อุณหภูมิ ความตึง และเลือดที่มาเลี้ยงแผ่นเนื้อเยื่อ รวมถึงติดตามของเหลวจากท่อระบาย

ใช้เวลานานแค่ไหน

การผ่าตัดแผลกดทับเป็นการผ่าตัดใหญ่ในหลายกรณี แต่ไม่มีช่วงเวลาเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน ระยะเวลาขึ้นกับจำนวนแผล ตำแหน่ง ความลึก ปริมาณเนื้อตาย การติดเชื้อ การตัดแต่งกระดูก และชนิดของแผ่นเนื้อเยื่อที่ใช้

แผลที่ต้องตัดเล็มอย่างเดียวอาจใช้เวลาสั้นกว่าการตัดเล็มร่วมกับสร้างแผ่นเนื้อเยื่อขนาดใหญ่ หากมีแผลหลายตำแหน่งหรือจำเป็นต้องผ่าตัดเป็นระยะ เวลารวมของการรักษาจะนานขึ้น ศัลยแพทย์จะประเมินช่วงเวลาได้ชัดขึ้นหลังตรวจแผลและดูภาพถ่ายที่จำเป็น แต่ขอบเขตอาจเปลี่ยนเมื่อเห็นเนื้อเยื่อจริงในห้องผ่าตัด

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ต้องได้รับการดูแลในโรงพยาบาล ไม่ใช่การผ่าตัดแล้วกลับบ้านทันที ระยะนอนโรงพยาบาลขึ้นกับความแข็งแรงของแผ่นเนื้อเยื่อ การติดเชื้อ การควบคุมโรคประจำตัว ความสามารถในการเปลี่ยนท่า และความพร้อมของผู้ดูแลหรือสถานฟื้นฟู

การระงับความรู้สึกมักเป็นการดมยาสลบสำหรับการตัดเล็มและบูรณะแผลขนาดใหญ่ แต่บางกรณีอาจใช้การระงับความรู้สึกเฉพาะส่วน ทีมวิสัญญีจะเลือกโดยพิจารณาตำแหน่งแผล ระยะเวลาผ่าตัด การทำงานของหัวใจและปอด และยาที่ผู้ป่วยใช้อยู่

พักฟื้นนานแค่ไหน

การพักฟื้นหลังผ่าตัดแผลกดทับมักนับเป็นหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน มากกว่านับเพียงวันที่แผลภายนอกแห้ง ระยะเวลาขึ้นกับขนาดแผล ชนิดแผ่นเนื้อเยื่อ การติดเชื้อ โรคประจำตัว โภชนาการ และความสามารถในการหลีกเลี่ยงแรงกด

ข้อมูลเกี่ยวกับระยะหายของแผลกดทับตามธรรมชาติไม่ควรนำมาใช้ทำนายการพักฟื้นหลังผ่าตัดโดยตรง แหล่งอ้างอิงทั่วไปแสดงว่าแผลลึกอาจใช้เวลานานหลายเดือน และแผลระยะรุนแรงบางรายอาจนานกว่านั้นมาก ( (Healthline)) แต่ศัลยแพทย์ต้องประเมินกำหนดของคุณจากสภาพแผลจริง

ช่วงแรกหลังผ่าตัด

ทีมรักษาจะเน้นป้องกันแรงกดบนแผล ตรวจเลือดที่มาเลี้ยงแผ่นเนื้อเยื่อ ดูของเหลวจากท่อระบาย และควบคุมความเจ็บปวด คุณอาจต้องนอนในท่าที่กำหนดและยังไม่สามารถนั่งทับตำแหน่งผ่าตัดได้

บุคลากรจะช่วยเปลี่ยนท่าโดยไม่ดึงรั้งแผล พร้อมตรวจผิวหนังตำแหน่งอื่น เพราะการหลีกเลี่ยงแผลเดิมอาจทำให้น้ำหนักไปกดบริเวณใหม่ได้ การดูแลผิวหนังทั้งร่างกายจึงยังจำเป็น

ระหว่างพักในโรงพยาบาล

ทีมรักษาจะติดตามว่าแผลบวม แดง มีเลือดคั่ง หรือแยกออกหรือไม่ ท่อระบายจะถูกถอดเมื่อแพทย์เห็นว่าเหมาะสม ไม่ควรดึงหรือปรับท่อเอง

นักกายภาพบำบัดหรือทีมฟื้นฟูอาจช่วยวางแผนการขยับตัว การย้ายจากเตียง และการรักษาความแข็งแรงของข้อกับกล้ามเนื้อ โดยไม่เพิ่มแรงกดที่แผล ผู้ป่วยที่มีภาวะเกร็งอาจต้องปรับแผนควบคุมการเกร็งเพื่อไม่ให้แผลถูกดึง

การเริ่มนั่งและกลับไปทำกิจกรรม

การเริ่มนั่งต้องเป็นไปตามแผนของศัลยแพทย์ ไม่ควรทดลองนั่งเองเพียงเพราะรู้สึกเจ็บน้อยลง ความรู้สึกเจ็บไม่ได้บอกว่าแผ่นเนื้อเยื่อทนแรงกดได้แล้ว โดยเฉพาะผู้ที่รับความรู้สึกบริเวณแผลได้น้อย

เมื่อแผลแข็งแรงพอ ทีมอาจให้เริ่มนั่งเป็นช่วงสั้นๆ แล้วเพิ่มเวลาทีละน้อย พร้อมตรวจผิวหนังหลังยกตัว หากมีรอยแดง สีคล้ำ บวม หรือผิวไม่คืนสภาพ ควรหยุดและแจ้งทีมรักษา

การกลับไปทำงานขึ้นกับลักษณะงานมาก งานที่ทำจากท่านอนหรือปรับท่าได้อาจกลับได้เร็วกว่างานที่ต้องนั่งต่อเนื่อง ขับรถ ยกของ หรือเคลื่อนย้ายผู้ป่วย ผู้ที่ต้องนั่งรถเข็นควรได้รับการประเมินเบาะและท่านั่งก่อนกลับไปใช้ชีวิตตามปกติ

หลังแผลปิดแล้ว

แผลปิดไม่ได้หมายความว่าเนื้อเยื่อทนแรงกดได้เหมือนเดิมทันที การป้องกันระยะยาวยังรวมถึง

• เปลี่ยนท่าและยกน้ำหนักออกจากปุ่มกระดูกอย่างสม่ำเสมอ
• ตรวจผิวหนังทุกวัน โดยใช้กระจกหรือให้ผู้ดูแลช่วยดู
• รักษาผิวหนังให้สะอาดและแห้ง
• ใช้ที่นอนและเบาะที่เหมาะกับรูปร่างและการเคลื่อนไหว
• รับประทานอาหารให้เพียงพอตามแผนโภชนาการ
• ควบคุมเบาหวานและโรคประจำตัว
• หลีกเลี่ยงการลากตัวบนเตียงหรือรถเข็น
• ติดตามภาวะเกร็งและการจัดท่านั่ง

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดมีเป้าหมายกำจัดเนื้อเยื่อที่เสียหายและปิดแผล แต่ไม่สามารถตัดความเสี่ยงจากแรงกด การติดเชื้อ หรือโรคประจำตัวออกทั้งหมดได้ หลักฐานวิจัยแบบสุ่มเกี่ยวกับประโยชน์และอันตรายของเทคนิคต่างๆ ยังมีน้อย และยังไม่ควรใช้ตัวเลขจากการศึกษาขนาดเล็กเป็นการคาดการณ์ผลของผู้ป่วยแต่ละคน ( (PubMed Central))

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่

แผลแยกหรือแผ่นเนื้อเยื่อเสียหาย

แรงตึง เลือดไปเลี้ยงไม่พอ แรงกด เลือดคั่ง การติดเชื้อ หรือภาวะโภชนาการไม่เหมาะสม อาจทำให้ขอบแผลแยกหรือเนื้อเยื่อบางส่วนเสียหาย บางกรณีดูแลแผลต่อได้ แต่บางกรณีต้องตัดเล็มหรือผ่าตัดซ้ำ

การติดเชื้อ

การติดเชื้ออาจเกิดที่ผิวหนัง เนื้อเยื่อชั้นลึก หรือกระดูก ความเสี่ยงสูงขึ้นเมื่อมีเนื้อตาย แผลปนเปื้อน เบาหวานควบคุมไม่ดี หรือภูมิคุ้มกันต่ำ แพทย์อาจเก็บตัวอย่างจากเนื้อเยื่อเพื่อช่วยเลือกการรักษา

เลือดออก เลือดคั่ง และของเหลวคั่ง

เลือดหรือของเหลวที่สะสมใต้แผ่นเนื้อเยื่อเพิ่มแรงกดและขัดขวางการสมานแผล จึงอาจต้องใส่ท่อระบาย หากก้อนเลือดมีขนาดมากหรือกดเส้นเลือด อาจต้องเปิดแผลเพื่อเอาออกและห้ามเลือด

แผลกดทับเกิดซ้ำ

แม้แผลปิดแล้วก็กลับมาได้ หากตำแหน่งเดิมรับแรงกดต่อเนื่อง เบาะหรือท่านั่งไม่เหมาะสม ผิวหนังชื้น หรือผู้ป่วยตรวจผิวหนังไม่ได้ การป้องกันการเกิดซ้ำเป็นส่วนหนึ่งของการรักษา ไม่ใช่เพียงคำแนะนำเสริม

แผลกดทับตำแหน่งใหม่

การนอนหลีกเลี่ยงแผลเดิมอาจทำให้ส้นเท้า ข้อเท้า สะโพก หรือไหล่ด้านอื่นรับแรงกดมากขึ้น ทีมรักษาจึงต้องกระจายแรงกดและตรวจผิวหนังหลายตำแหน่ง

ลิ่มเลือดและภาวะแทรกซ้อนจากการนอนนาน

การเคลื่อนไหวน้อยเพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือดที่ขา ปอดทำงานลดลง ข้อติด และกล้ามเนื้ออ่อนแรง ทีมรักษาจะวางแผนป้องกันตามความเสี่ยงของแต่ละคน โดยสมดุลกับความเสี่ยงเลือดออกและการกระทบต่อแผล

ความเสี่ยงจากการระงับความรู้สึก

อาจเกิดคลื่นไส้ สับสน ความดันผิดปกติ ปัญหาการหายใจ หรือภาวะแทรกซ้อนทางหัวใจ ความเสี่ยงขึ้นกับอายุ โรคประจำตัว ชนิดการระงับความรู้สึก และระยะเวลาผ่าตัด วิสัญญีแพทย์จะประเมินก่อนผ่าตัดและอธิบายความเสี่ยงที่เกี่ยวข้องกับคุณโดยตรง

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

หลังออกจากโรงพยาบาล ให้ติดต่อทีมผ่าตัดหรือไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อมีอาการต่อไปนี้

อย่ารอถึงวันนัดหากแผลเปลี่ยนสีอย่างรวดเร็ว แผลเปิด หรือมีอาการหายใจลำบาก ระหว่างเดินทางให้หลีกเลี่ยงแรงกดบนแผลเท่าที่ทำได้ และนำรายการยากับเอกสารการผ่าตัดไปด้วย

ทางเลือกอื่น

การผ่าตัดไม่ใช่ทางเลือกแรกสำหรับแผลกดทับส่วนใหญ่ โดยเฉพาะแผลตื้นหรือแผลที่เริ่มดีขึ้นหลังลดแรงกด การรักษาที่ไม่ผ่าตัดอาจใช้เดี่ยวๆ หรือใช้เตรียมแผลก่อนผ่าตัด

ลดแรงกดและแรงเฉือน

การเปลี่ยนท่า ใช้ที่นอนหรือเบาะกระจายแรงกด และยกตัวแทนการลากตัว เป็นพื้นฐานของการรักษาทุกระยะ แผลระยะแรกอาจดีขึ้นได้เมื่อเอาแรงกดออกและดูแลผิวอย่างเหมาะสม ( (Healthline))

อุปกรณ์ช่วยไม่ได้ทดแทนการเปลี่ยนท่าทั้งหมด ต้องเลือกตามตำแหน่งแผล น้ำหนัก การทรงตัว ความชื้น และกิจวัตรของผู้ป่วย ไม่ควรใช้หมอนหรือวงแหวนรองแผลโดยไม่ได้ประเมิน เพราะอาจเพิ่มแรงกดรอบขอบแผล

ดูแลแผลและควบคุมความชื้น

วัสดุปิดแผลช่วยรักษาสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม ดูดซับของเหลว และป้องกันการปนเปื้อน การเลือกชนิดขึ้นกับความลึก ปริมาณสารคัดหลั่ง เนื้อตาย และผิวหนังรอบแผล

ควรจัดการปัสสาวะ อุจจาระ เหงื่อ และการเสียดสีอย่างเป็นระบบ หากมีภาวะกลั้นไม่ได้ ทีมรักษาอาจวางแผนการขับถ่ายและการปกป้องผิว ไม่ควรใช้สารทำความสะอาดที่ระคายเคืองหรือโรยผลิตภัณฑ์ลงในแผลเอง

ตัดเล็มแผลโดยไม่ปิดด้วยแผ่นเนื้อเยื่อ

เนื้อตายอาจถูกกำจัดด้วยวิธีที่เหมาะกับสภาพแผล เช่น ใช้เครื่องมือผ่าตัด วัสดุปิดแผลที่ช่วยให้ร่างกายกำจัดเนื้อตาย หรือวิธีอื่นตามการประเมิน การตัดเล็มอย่างเดียวอาจเหมาะเมื่อเป้าหมายคือควบคุมการติดเชื้อ หรือเมื่อผู้ป่วยยังไม่พร้อมสำหรับการผ่าตัดบูรณะ

การดูแลโภชนาการและโรคประจำตัว

การแก้ภาวะกินได้น้อย กลืนลำบาก ขาดสารอาหาร เบาหวาน และภาวะซีด ช่วยสร้างเงื่อนไขที่เหมาะกับการหายของแผล แต่ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเพียงอย่างเดียวไม่สามารถชดเชยแรงกดต่อเนื่องหรือเนื้อตายที่ยังอยู่ได้

การรักษาแผลด้วยระบบแรงดัน

แพทย์อาจใช้ระบบปิดแผลที่ช่วยระบายของเหลวและส่งเสริมการสร้างเนื้อเยื่อในแผลบางชนิด วิธีนี้อาจใช้หลังตัดเล็ม ระหว่างรอการปิดแผล หรือช่วยให้แผลค่อยๆ ตื้นขึ้น แต่ไม่ได้เหมาะกับทุกแผล โดยเฉพาะเมื่อยังมีเนื้อตาย การติดเชื้อที่ไม่ได้ควบคุม หรือโครงสร้างสำคัญที่ไม่ได้รับการปกป้อง

การรักษาแบบประคับประคอง

สำหรับผู้ที่มีโรครุนแรงมากหรือไม่เหมาะกับการผ่าตัด เป้าหมายอาจเป็นการลดปวด ลดกลิ่น ควบคุมสารคัดหลั่ง ป้องกันเลือดออก และช่วยให้ดูแลง่ายขึ้น แนวทางนี้ไม่ใช่การหยุดดูแล แต่เป็นการเลือกเป้าหมายที่ลดภาระและสอดคล้องกับความต้องการของผู้ป่วย

สิทธิการรักษา

ความครอบคลุมขึ้นกับสิทธิ โรงพยาบาลตามสิทธิ ข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ และขั้นตอนการส่งต่อ ควรตรวจสอบก่อนผ่าตัด เพราะการดูแลอาจครอบคลุมตั้งแต่การตัดเล็มแผล การรักษาการติดเชื้อ การผ่าตัดบูรณะ ไปจนถึงการฟื้นฟูและอุปกรณ์ลดแรงกด ซึ่งอาจใช้เงื่อนไขต่างกัน

ประกันสังคม

โดยทั่วไปควรเริ่มติดต่อโรงพยาบาลที่ลงทะเบียนไว้ แพทย์จะประเมินแผลและส่งต่อไปยังศัลยแพทย์หรือโรงพยาบาลที่มีศักยภาพ หากสถานพยาบาลเดิมทำหัตถการไม่ได้

ควรถามว่า

• ต้องใช้หนังสือส่งตัวหรือไม่
• การตัดเล็มและการผ่าตัดบูรณะอยู่ในแผนเดียวกันหรือแยกกัน
• การรักษากระดูกอักเสบและการฟื้นฟูครอบคลุมอย่างไร
• ที่นอน เบาะรองนั่ง และอุปกรณ์ดูแลที่บ้านต้องผ่านการประเมินใด
• การติดตามหลังผ่าตัดต้องกลับที่โรงพยาบาลใด

หากมีภาวะฉุกเฉิน เช่น ติดเชื้อรุนแรง หายใจลำบาก หรือซึมลง ควรไปโรงพยาบาลทันที ไม่ควรรอจัดการเอกสารก่อน

บัตรทอง

เริ่มที่หน่วยบริการประจำตามสิทธิ เว้นแต่เป็นเหตุฉุกเฉิน แพทย์จะประเมินและออกเอกสารส่งต่อตามระบบเมื่อจำเป็นต้องพบทีมศัลยกรรมเสริมสร้างหรือทีมเฉพาะทางอื่น

ควรตรวจสอบว่าโรงพยาบาลปลายทางรับดูแลส่วนใดบ้าง รวมถึงการนอนโรงพยาบาล การดูแลแผลต่อเนื่อง การฟื้นฟู และการจัดอุปกรณ์ลดแรงกด หากผู้ป่วยเคลื่อนย้ายลำบาก ให้สอบถามเรื่องการประสานบริการใกล้บ้านและเอกสารที่ผู้ดูแลสามารถดำเนินการแทนได้

ประกันสุขภาพเอกชน

บริษัทประกันมักพิจารณาข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ เงื่อนไขกรมธรรม์ โรคที่เป็นมาก่อน ระยะเวลารอคอย และการอนุมัติก่อนรักษา ควรให้โรงพยาบาลส่งรายละเอียดที่แยกให้ชัดระหว่างการรักษาการติดเชื้อ การตัดเล็มแผล และการผ่าตัดบูรณะ

คำถามสำคัญ ได้แก่

• ต้องขออนุมัติก่อนผ่าตัดหรือก่อนนอนโรงพยาบาลหรือไม่
• ต้องใช้รายงานแผล ผลตรวจ หรือภาพถ่ายทางการแพทย์ใด
• การรักษาแผลเรื้อรังและโรคที่เป็นมาก่อนอยู่ภายใต้เงื่อนไขใด
• การนอนฟื้นฟู การพยาบาลที่บ้าน และอุปกรณ์ลดแรงกดครอบคลุมหรือไม่
• หากต้องผ่าตัดหลายระยะ ต้องขออนุมัติแยกแต่ละครั้งหรือไม่

ขอคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษรเมื่อทำได้ เพราะแผนผ่าตัดอาจเปลี่ยนหลังศัลยแพทย์เห็นขอบเขตจริงของเนื้อตาย

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

แผลกดทับทุกระยะต้องผ่าตัดหรือไม่

ไม่ต้องผ่าตัดทุกระยะ แผลตื้นจำนวนมากรักษาด้วยการลดแรงกด ดูแลผิว ใช้วัสดุปิดแผล และแก้โภชนาการได้ ส่วนการผ่าตัดมักพิจารณาเมื่อแผลลึก มีเนื้อตายหรือติดเชื้อ หรือไม่ดีขึ้นด้วยการรักษาเหล่านี้

ถ้าเห็นกระดูกแปลว่าต้องผ่าตัดทันทีหรือไม่

ไม่จำเป็นต้องผ่าตัดบูรณะทันทีทุกคน แต่ต้องได้รับการประเมินโดยเร็ว เพราะแผลที่เห็นกระดูกเป็นแผลลึกและเสี่ยงต่อการติดเชื้อ แพทย์อาจต้องตรวจเพิ่มเติม ตัดเล็มแผล หรือควบคุมการติดเชื้อก่อนตัดสินใจปิดแผล

ผ่าตัดแล้วแผลกดทับจะกลับมาอีกไหม

แผลสามารถกลับมาได้ โดยเฉพาะหากยังมีแรงกด ความชื้น แรงเสียดสี หรือท่านั่งที่ไม่เหมาะสม การเปลี่ยนท่า ตรวจผิวหนัง และใช้อุปกรณ์กระจายแรงกดจึงต้องทำต่อแม้แผลปิดแล้ว

ทำไมต้องใช้เนื้อจากบริเวณอื่นมาปิดแผล

เพราะแผลลึกมักมีโพรงและเนื้อเยื่อเดิมเสียหายจนเย็บขอบผิวหนังเข้าหากันอย่างเดียวไม่ได้ แผ่นเนื้อเยื่อช่วยเติมช่องว่างและนำเลือดมาเลี้ยงบริเวณที่ผ่านการตัดเล็ม

ต้องนอนคว่ำหลังผ่าตัดหรือไม่

บางคนต้องนอนคว่ำหรือนอนตะแคงเพื่อหลีกเลี่ยงแรงกด แต่ไม่ใช่ทุกคน ท่าที่ใช้ขึ้นกับตำแหน่งแผล แผ่นเนื้อเยื่อ และสภาพการหายใจ ควรทำตามแผนที่ทีมผ่าตัดกำหนด ไม่ควรเปลี่ยนท่าเองโดยกดทับแผล

หลังผ่าตัดจะเริ่มนั่งได้เมื่อไร

เริ่มนั่งได้เมื่อศัลยแพทย์เห็นว่าแผลและแผ่นเนื้อเยื่อแข็งแรงพอ โดยมักเริ่มเป็นช่วงสั้นๆ แล้วเพิ่มทีละน้อย กำหนดจริงต่างกันมากตามตำแหน่ง ขนาดแผล การติดเชื้อ และการสมานแผล

แผลไม่เจ็บแปลว่าหายดีแล้วหรือไม่

ไม่เสมอไป โดยเฉพาะผู้ที่มีอัมพาตหรือการรับความรู้สึกลดลง แผลอาจถูกกดจนเสียหายโดยไม่รู้สึกเจ็บ จึงต้องตรวจสีผิว อุณหภูมิ อาการบวม และสภาพขอบแผลแทนการใช้ความเจ็บเป็นตัวตัดสิน

ต้องใส่ท่อระบายทุกคนหรือไม่

ไม่ทุกคน ศัลยแพทย์จะใส่เมื่อเห็นว่ามีโอกาสเกิดเลือดหรือของเหลวคั่งใต้แผ่นเนื้อเยื่อ ระยะเวลาที่ใส่ขึ้นกับปริมาณและลักษณะของของเหลว รวมถึงสภาพแผล

ถ้ามีกระดูกอักเสบยังปิดแผลได้หรือไม่

อาจปิดได้หลังประเมินและควบคุมการติดเชื้ออย่างเหมาะสม แผนอาจรวมการตัดเนื้อเยื่อหรือกระดูกที่เสียหาย เก็บตัวอย่างส่งตรวจ และรักษาการติดเชื้อก่อนหรือร่วมกับการบูรณะ

ผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยติดเตียงผ่าตัดได้ไหม

อายุหรือการติดเตียงเพียงอย่างเดียวไม่ได้ตัดสิทธิการผ่าตัด แต่แพทย์ต้องประเมินโรคประจำตัว โภชนาการ ความเสี่ยงจากการระงับความรู้สึก เป้าหมายการรักษา และความสามารถในการลดแรงกดหลังผ่าตัด

ดูแลแผลที่บ้านแทนการผ่าตัดได้หรือไม่

ทำได้ในแผลบางชนิด โดยเฉพาะแผลตื้นหรือแผลที่กำลังดีขึ้น แต่แผลลึก มีเนื้อตาย เห็นกระดูก มีกลิ่น หนอง ไข้ หรือแดงบวมเพิ่มขึ้น ควรได้รับการประเมิน ไม่ควรรักษาเองต่อโดยไม่มีแผนจากทีมดูแลแผล

ต้องหยุดยาละลายลิ่มเลือดก่อนผ่าตัดไหม

ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือดบางชนิดอาจต้องหยุดหรือปรับ แต่ห้ามหยุดเอง ศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาตามเหตุผลที่ใช้ยาและความเสี่ยงของคุณ

ถ้าผ่าตัดไม่ได้ยังมีวิธีช่วยหรือไม่

ยังมีวิธีช่วยลดอาการและควบคุมแผล เช่น ลดแรงกด ตัดเล็มเท่าที่เหมาะสม เลือกวัสดุปิดแผล ควบคุมกลิ่นและสารคัดหลั่ง ดูแลโภชนาการ และรักษาการติดเชื้อเมื่อมีข้อบ่งชี้ เป้าหมายอาจเป็นการช่วยให้สบายและดูแลง่ายขึ้นแทนการปิดแผลทั้งหมด

ควรถามศัลยแพทย์เรื่องใดก่อนตัดสินใจ

ควรถามว่าเป้าหมายของการผ่าตัดคืออะไร ต้องตัดเนื้อเยื่อหรือกระดูกมากเพียงใด จะใช้เนื้อเยื่อส่วนใดปิดแผล และหลังผ่าตัดต้องหลีกเลี่ยงการนั่งหรือนอนทับอย่างไร นอกจากนี้ควรถามถึงแผนเมื่อแผลติดเชื้อ แผลแยก หรือจำเป็นต้องผ่าตัดหลายระยะด้วย

ข้อมูลอ้างอิง

• PubMed Central (U.S. National Library of Medicine): Reconstructive surgery for treating pressure ulcers - PMC - NIH — เกี่ยวกับ Pressure sore reconstruction — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Healthline: Stages of Pressure Ulcers: Stages, Treatments, and More — เกี่ยวกับ Pressure sore reconstruction — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที