ผ่าตัดเนื้องอกต่อมใต้สมอง

ผ่าตัดเนื้องอกต่อมใต้สมอง (Pituitary-tumor surgery) คือการนำเนื้องอกทั้งหมดหรือบางส่วนออก เพื่อบรรเทาการกดเส้นประสาทตา ควบคุมภาวะฮอร์โมนผิดปกติ หรือป้องกันความเสียหายต่อโครงสร้างใกล้เคียง โดยส่วนใหญ่เข้าถึงก้อนผ่านโพรงจมูก แต่ก้อนขนาดใหญ่หรือซับซ้อนบางก้อนอาจต้องผ่าตัดเปิดกะโหลกศีรษะ. ไม่ใช่เนื้องอกทุกก้อนต้องผ่าตัด แพทย์จะพิจารณาจากชนิด ขนาด ตำแหน่ง อาการ การมองเห็น ระดับฮอร์โมน และความเสี่ยงของแต่ละคน

ผ่าตัดเนื้องอกต่อมใต้สมอง คืออะไร

ต่อมใต้สมองเป็นต่อมขนาดเล็กบริเวณฐานสมอง อยู่ด้านหลังจมูกและใกล้เส้นประสาทตา แม้มีขนาดเล็ก แต่ทำหน้าที่ควบคุมฮอร์โมนที่เกี่ยวข้องกับต่อมไทรอยด์ ต่อมหมวกไต ระบบสืบพันธุ์ การเจริญเติบโต และสมดุลน้ำในร่างกาย

เนื้องอกบริเวณนี้ส่วนใหญ่เป็นเนื้องอกที่ไม่ใช่มะเร็ง แต่อาจสร้างปัญหาได้สองทาง ได้แก่

• สร้างฮอร์โมนมากเกินไป ทำให้เกิดอาการแตกต่างกันตามชนิดฮอร์โมน เช่น ประจำเดือนผิดปกติ มีน้ำนมไหลโดยไม่ได้ให้นมบุตร ลักษณะร่างกายเปลี่ยน มือหรือเท้าใหญ่ขึ้น ความดันโลหิตสูง หรือระดับน้ำตาลผิดปกติ
• กดเบียดโครงสร้างรอบข้าง โดยเฉพาะเส้นประสาทตา ทำให้ลานสายตาแคบ มองด้านข้างไม่ชัด เห็นภาพซ้อน หรือการมองเห็นลดลง ก้อนใหญ่อาจรบกวนการทำงานปกติของต่อมใต้สมองด้วย

การผ่าตัดมีเป้าหมายเพื่อนำก้อนออกให้มากเท่าที่ทำได้โดยรักษาเส้นประสาท หลอดเลือด และเนื้อต่อมที่ยังทำงานอยู่ เป้าหมายจริงของแต่ละคนไม่เหมือนกัน ก้อนขนาดเล็กที่แยกจากเนื้อเยื่อรอบข้างชัดอาจนำออกได้มากกว่า ส่วนก้อนที่ลุกลามรอบหลอดเลือดหรือเส้นประสาทอาจต้องเหลือบางส่วนไว้เพื่อลดอันตราย (American Cancer Society)

วิธีผ่าตัดหลักมีสองแบบ

การผ่าตัดผ่านจมูกไม่ได้หมายความว่าเป็นการผ่าตัดเล็ก แม้ไม่มีแผลภายนอก แต่ศัลยแพทย์ทำงานใกล้เส้นประสาทตา เยื่อหุ้มสมอง และหลอดเลือดสำคัญ จึงยังต้องวางแผนจากภาพเอ็มอาร์ไอหรือซีทีอย่างละเอียด และต้องเฝ้าระวังหลังผ่าตัดในโรงพยาบาล

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ใครอาจได้รับคำแนะนำให้ผ่าตัด

แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดเมื่อมีเหตุผลข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้

• ก้อนกดเส้นประสาทตา ทำให้ลานสายตาผิดปกติหรือการมองเห็นลดลง
• ก้อนกำลังโตและเข้าใกล้เส้นประสาทตา สมอง หรือหลอดเลือดสำคัญ
• เนื้องอกสร้างฮอร์โมนมากเกินไป และการผ่าตัดเป็นแนวทางที่เหมาะกับชนิดของก้อน
• ก้อนทำให้ปวดศีรษะหรือเกิดอาการจากการกดเบียด โดยแพทย์ประเมินแล้วว่าอาการสัมพันธ์กับก้อน
• ต้องการชิ้นเนื้อเพื่อแยกชนิดของก้อนและวางแผนรักษา
• เกิดภาวะเลือดออกหรือขาดเลือดในก้อนอย่างเฉียบพลัน ซึ่งอาจทำให้ปวดศีรษะรุนแรง การมองเห็นแย่ลง หนังตาตก หรือระดับความรู้สึกตัวเปลี่ยนไป
• การรักษาด้วยยาไม่สามารถควบคุมฮอร์โมนหรือการเติบโตของก้อนได้ หรือเกิดผลข้างเคียงจนใช้ยาต่อไม่ได้

ขนาดเพียงอย่างเดียวไม่ได้ตัดสินว่าต้องผ่าตัดหรือไม่ ก้อนขนาดเล็กที่สร้างฮอร์โมนมากอาจต้องรักษา ขณะที่ก้อนบางชนิดซึ่งไม่สร้างฮอร์โมน ไม่มีอาการ และไม่กดเส้นประสาทตา อาจติดตามด้วยภาพถ่ายและการตรวจฮอร์โมนได้ (Mayo Clinic)

ใครอาจยังไม่ต้องผ่าตัด

การผ่าตัดอาจไม่ใช่ทางเลือกแรกในกรณีต่อไปนี้

• ก้อนมีขนาดเล็ก ไม่สร้างฮอร์โมน ไม่มีอาการ และภาพติดตามไม่พบการเติบโต
• เนื้องอกบางชนิดตอบสนองต่อยาได้ดี โดยเฉพาะก้อนที่สร้างฮอร์โมนโปรแลคติน
• อาการไม่สัมพันธ์กับก้อน และมีสาเหตุอื่นที่ควรรักษาก่อน
• สุขภาพโดยรวมทำให้ความเสี่ยงจากยาสลบหรือการผ่าตัดสูงกว่าประโยชน์ในขณะนั้น
• มีการติดเชื้อที่ยังควบคุมไม่ได้ หรือมีภาวะฮอร์โมนและเกลือแร่ที่ต้องแก้ไขก่อน
• ก้อนตอบสนองต่อการฉายรังสีหรือการรักษาอื่น และการผ่าตัดไม่น่าลดอาการได้อย่างเหมาะสม

คำว่า “ไม่ควรผ่าตัดตอนนี้” ไม่จำเป็นต้องหมายถึง “ผ่าตัดไม่ได้ตลอดไป” แพทย์อาจรักษาโรคร่วม ปรับฮอร์โมน ควบคุมการติดเชื้อ หรือเก็บข้อมูลเพิ่มเติมก่อนประเมินใหม่

ก่อนตัดสินใจ ควรถามให้ชัดว่าเป้าหมายคือเอาก้อนออกทั้งหมด ลดขนาดก้อน รักษาการมองเห็น ลดฮอร์โมน หรือเก็บชิ้นเนื้อ รวมถึงถามว่าจะเกิดอะไรขึ้นหากเลือกติดตามอาการแทนในช่วงนี้

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

การเตรียมตัวมักเกี่ยวข้องกับศัลยกรรมระบบประสาท อายุรแพทย์ต่อมไร้ท่อ วิสัญญีแพทย์ และบางกรณีมีแพทย์หู คอ จมูกร่วมดูแล

การตรวจที่มักใช้วางแผน

• เอ็มอาร์ไอสมองบริเวณต่อมใต้สมอง หรือซีทีในกรณีที่ต้องดูโครงสร้างกระดูกและไซนัส
• ตรวจเลือดเพื่อประเมินฮอร์โมน การทำงานของไทรอยด์และต่อมหมวกไต ระดับเกลือแร่ น้ำตาล การแข็งตัวของเลือด และสุขภาพทั่วไป
• ตรวจสายตาและลานสายตา หากก้อนอยู่ใกล้เส้นประสาทตาหรือมีอาการทางตา
• ประเมินหัวใจ ปอด และความเสี่ยงจากยาสลบตามอายุและโรคประจำตัว
• ตรวจโพรงจมูกหรือไซนัส หากวางแผนผ่าตัดผ่านจมูก

ภาพเอ็มอาร์ไอหรือซีทีช่วยบอกตำแหน่งก้อน ความสัมพันธ์กับเส้นประสาทตา หลอดเลือด และเนื้อเยื่อรอบข้าง เพื่อเลือกทางเข้าที่ปลอดภัยเหมาะสม (American Cancer Society)

อาหาร น้ำ และยา

โรงพยาบาลจะแจ้งเวลางดอาหารและน้ำตามเวลาผ่าตัดและแนวทางของวิสัญญีแพทย์ ให้ทำตามเอกสารที่ได้รับอย่างเคร่งครัด หากเผลอกินหรือดื่มหลังเวลาที่กำหนด ต้องบอกทีมรักษา ไม่ควรปิดบัง เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงขณะดมยาสลบ

แจ้งยาทุกชนิดที่ใช้อยู่ รวมถึง

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดและยาต้านเกล็ดเลือด
• ยารักษาเบาหวานและอินซูลิน
• ยาฮอร์โมน โดยเฉพาะฮอร์โมนต่อมหมวกไตหรือไทรอยด์
• ยารักษาเนื้องอกที่สร้างฮอร์โมน
• สมุนไพร วิตามิน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
• ยาที่เคยทำให้แพ้หรือมีปฏิกิริยาผิดปกติ

ยาบางชนิดอาจต้องหยุด ปรับ หรือเปลี่ยนชั่วคราว แต่ห้ามกำหนดเวลาเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะให้กำหนดเฉพาะบุคคล เพราะการหยุดยาผิดเวลาอาจทำให้เลือดออก เกิดลิ่มเลือด ระดับน้ำตาลผิดปกติ หรือขาดฮอร์โมนที่จำเป็น

หากใช้ฮอร์โมนทดแทนอยู่ อย่าหยุดเอง แม้ต้องงดอาหาร ทีมรักษาจะบอกว่ายาใดควรรับประทานพร้อมน้ำเล็กน้อยและยาใดควรงด

เรื่องที่ควรแจ้งก่อนวันผ่าตัด

แจ้งทีมรักษาหากมีไข้ ไอ เจ็บคอ ไซนัสอักเสบ มีแผลติดเชื้อ หรืออาการป่วยใหม่ โดยเฉพาะเมื่อจะผ่าตัดผ่านจมูก เพราะการติดเชื้ออาจกระทบแผนผ่าตัด

ควรงดสูบบุหรี่และหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ตามคำแนะนำของทีมรักษา จัดคนพากลับและช่วยดูแลหลังออกจากโรงพยาบาล เตรียมรายการยา เอกสารสิทธิรักษา ผลตรวจเดิม และของใช้จำเป็นสำหรับการนอนโรงพยาบาล

ขั้นตอนการผ่าตัด

ขั้นตอนจริงขึ้นกับทิศทางการเติบโตของก้อนและวิธีที่เลือก แต่โดยทั่วไปมีลำดับดังนี้

1. ดมยาสลบและจัดท่า

การผ่าตัดมักใช้การดมยาสลบ คุณจะหลับและไม่รู้สึกตัวระหว่างผ่าตัด ทีมวิสัญญีติดตามการหายใจ ความดันโลหิต ชีพจร และระดับออกซิเจนตลอดเวลา ศีรษะจะถูกจัดให้อยู่ในมุมที่เข้าถึงก้อนได้เหมาะสม

2. ใช้ภาพถ่ายช่วยระบุตำแหน่ง

ศัลยแพทย์อาจใช้ระบบนำวิถีที่เชื่อมตำแหน่งเครื่องมือกับภาพเอ็มอาร์ไอหรือซีทีก่อนผ่าตัด ช่วยแยกตำแหน่งก้อนออกจากเส้นประสาทตา หลอดเลือด และส่วนสำคัญรอบข้าง (American Cancer Society)

3. เข้าถึงก้อน

กรณีผ่าตัดผ่านจมูก: ศัลยแพทย์สอดกล้องขนาดเล็กผ่านรูจมูก ไปยังไซนัสสฟีนอยด์ แล้วเปิดกระดูกบางส่วนที่ฐานต่อมใต้สมอง จากนั้นเปิดเยื่อหุ้มเพื่อเข้าถึงก้อน โดยทั่วไปไม่มีแผลบนใบหน้า

กรณีเปิดกะโหลก: ศัลยแพทย์เปิดกระดูกกะโหลกบางส่วนและเข้าถึงก้อนอย่างระมัดระวังผ่านช่องว่างระหว่างเนื้อเยื่อสมอง วิธีนี้อาจเหมาะกว่าเมื่อก้อนใหญ่มาก รูปร่างซับซ้อน หรือยื่นไปในตำแหน่งที่ทางจมูกเข้าถึงยาก

4. แยกและนำเนื้องอกออก

ศัลยแพทย์ค่อยๆ แยกก้อนออกเป็นส่วนเล็กๆ เพื่อหลีกเลี่ยงการดึงเส้นประสาทหรือหลอดเลือด เป้าหมายไม่จำเป็นต้องเป็นการนำก้อนออกทั้งหมดเสมอไป หากบางส่วนเกาะติดโครงสร้างสำคัญ การเหลือก้อนเล็กน้อยแล้วรักษาต่อด้วยยา การฉายรังสี หรือการติดตาม อาจปลอดภัยกว่า

ชิ้นเนื้อจะถูกส่งตรวจทางพยาธิวิทยาเพื่อระบุชนิดของก้อน ผลตรวจช่วยกำหนดการติดตามและการรักษาขั้นต่อไป

5. ปิดช่องผ่าตัด

หากมีช่องเชื่อมกับเยื่อหุ้มสมอง ศัลยแพทย์อาจใช้เนื้อเยื่อจากร่างกาย วัสดุปิดแผล หรือกาวทางการแพทย์ช่วยปิด เพื่อลดโอกาสที่น้ำหล่อสมองและไขสันหลังจะรั่วออกทางจมูก

อาจมีวัสดุพยุงหรือวัสดุห้ามเลือดในโพรงจมูก บางชนิดสลายได้เอง ส่วนบางชนิดต้องนำออกภายหลัง

6. เฝ้าระวังหลังผ่าตัด

เมื่อผ่าตัดเสร็จ คุณจะถูกย้ายไปห้องพักฟื้นหรือหอผู้ป่วยที่เหมาะสม ทีมรักษาจะตรวจระดับความรู้สึกตัว การมองเห็น ปริมาณน้ำดื่มและปัสสาวะ ระดับฮอร์โมน และเกลือแร่ในเลือด การปัสสาวะมากผิดปกติหรือกระหายน้ำมากอาจบ่งถึงการขาดฮอร์โมนที่ควบคุมสมดุลน้ำ

ใช้เวลานานแค่ไหน

ระยะเวลาผ่าตัดแตกต่างกันมากตามขนาดและตำแหน่งของก้อน การลุกลามรอบหลอดเลือด วิธีผ่าตัด การซ่อมเยื่อหุ้มสมอง และขั้นตอนเพิ่มเติม โดยศัลยแพทย์จะประเมินจากภาพถ่ายก่อนผ่าตัดและแจ้งเวลาที่คาดหมายสำหรับแต่ละคน

เวลาที่แจ้งหมายถึงเวลาผ่าตัดโดยประมาณ ไม่รวมการเตรียมดมยาสลบ การจัดท่า และเวลาสังเกตอาการในห้องพักฟื้น ครอบครัวจึงอาจต้องรอนานกว่าเวลาที่แจ้งไว้โดยไม่ได้หมายความว่าเกิดภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดนี้ไม่ใช่การทำหัตถการแล้วกลับบ้านทันที ผู้ป่วยต้องนอนโรงพยาบาลจนการมองเห็น ระดับโซเดียม ปริมาณปัสสาวะ และฮอร์โมนอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย ระยะเวลาต่างกันมากตามวิธีผ่าตัด การซ่อมฐานกะโหลก ภาวะแทรกซ้อน และแนวทางของโรงพยาบาลในไทย ให้สอบถามทีมผ่าตัดของตน

พักฟื้นนานแค่ไหน

หลังผ่าตัดผ่านจมูก ผู้ป่วยมักมีคัดจมูก ปวดศีรษะ หรือไม่สบายบริเวณไซนัสในช่วงแรก กลิ่นและรสอาจเปลี่ยนชั่วคราว อาการมักค่อยๆ ดีขึ้น แต่ระยะพักฟื้นขึ้นกับขนาดก้อน การซ่อมฐานกะโหลก การทำงานของฮอร์โมน และสุขภาพเดิม

ระหว่างพักฟื้นต้องเฝ้าระวังสายตา เลือดออก ปริมาณปัสสาวะ ระดับโซเดียม และฮอร์โมน อาจคัดจมูก ปวดศีรษะ หรือมีสารคัดหลั่งปนเลือดเล็กน้อย รวมทั้งเหนื่อยง่ายและต้องพักเป็นช่วงๆ ควรหลีกเลี่ยงสั่งน้ำมูก ยกของหนัก ก้มต่ำ หรือเบ่งแรงตามคำแนะนำ การกลับไปทำงานขึ้นกับชนิดงาน วิธีผ่าตัด การซ่อมฐานกะโหลก ปัญหาฮอร์โมน และอาการหลังผ่าตัด ให้ทีมผ่าตัดประเมินเป็นรายบุคคล

หลังจากนั้นต้องตรวจฮอร์โมน สายตา และภาพสมองตามแผน บางคนต้องใช้ฮอร์โมนทดแทนหรือรับการรักษาเพิ่มเติม

หลังผ่าตัดผ่านจมูก มักต้องหลีกเลี่ยงการสั่งน้ำมูกในช่วงแรก รวมถึงการยกของหนัก ก้มต่ำ หรือเบ่งถ่าย เพราะเพิ่มแรงดันและอาจกระตุ้นให้เลือดออกหรือน้ำหล่อสมองรั่ว ระยะที่เหมาะสมขึ้นกับการซ่อมแผลและคำสั่งของศัลยแพทย์ (Cambridge University Hospitals)

การกลับมาขับรถไม่ควรดูจากจำนวนวันอย่างเดียว ต้องไม่มีการมองเห็นผิดปกติ ชัก เวียนศีรษะรุนแรง หรือผลจากยาที่ทำให้ง่วง และต้องได้รับอนุญาตจากแพทย์ กรณีเปิดกะโหลกมักต้องประเมินเข้มงวดกว่าการผ่าตัดผ่านจมูก

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

ภาวะแทรกซ้อนไม่ได้เกิดกับทุกคน ความเสี่ยงขึ้นกับขนาดและชนิดของก้อน การลุกลามรอบหลอดเลือดหรือเส้นประสาท วิธีผ่าตัด การผ่าตัดซ้ำ และสุขภาพโดยรวม ควรถามศัลยแพทย์ว่าความเสี่ยงใดสำคัญเป็นพิเศษในภาพเอ็มอาร์ไอของคุณ

น้ำหล่อสมองและไขสันหลังรั่ว

น้ำใสที่ล้อมรอบสมองอาจรั่วผ่านแผลและไหลออกทางจมูกหรือด้านหลังคอ อาจมีรสเค็มและไหลต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อก้มตัว การรั่วบางกรณีรักษาด้วยการเฝ้าระวังหรือระบายแรงดัน แต่บางกรณีต้องซ่อมแผลเพิ่มเติม (Mayo Clinic)

เยื่อหุ้มสมองอักเสบหรือการติดเชื้อ

ช่องที่เชื่อมระหว่างโพรงจมูกกับบริเวณรอบสมองทำให้มีโอกาสติดเชื้อ โดยเฉพาะเมื่อมีน้ำหล่อสมองรั่ว อาการเตือนคือไข้ ปวดศีรษะรุนแรง คอแข็ง แพ้แสง ซึมลง หรืออาเจียนมาก

ฮอร์โมนต่อมใต้สมองลดลง

การผ่าตัดอาจกระทบเนื้อต่อมปกติ ทำให้ฮอร์โมนหนึ่งชนิดหรือหลายชนิดต่ำลง บางรายเป็นชั่วคราว บางรายต้องใช้ฮอร์โมนทดแทนระยะยาว จึงต้องตรวจเลือดต่อเนื่องและไม่ควรหยุดฮอร์โมนที่แพทย์สั่งเอง

ภาวะขาดคอร์ติซอล

ภาวะขาดคอร์ติซอลอาจเกิดหลังผ่าตัดและเป็นอันตรายถึงชีวิต หากได้รับ hydrocortisone หรือสเตียรอยด์ทดแทน ห้ามหยุดยาเอง ให้ปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องการเพิ่มยาเมื่อเจ็บป่วย หากอาเจียนจนรับยาไม่ได้ อ่อนแรงมาก หน้ามืด เป็นลม สับสน หรือหมดสติ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันทีและแจ้งว่ามีภาวะต่อมใต้สมอง/ต่อมหมวกไตทำงานต่ำ

ปัสสาวะมากและกระหายน้ำผิดปกติ

หากฮอร์โมนที่ควบคุมสมดุลน้ำไม่เพียงพอ ร่างกายจะสูญเสียน้ำทางปัสสาวะ ทำให้ปัสสาวะบ่อย ปริมาณมาก กระหายน้ำ และอาจมีเกลือแร่ผิดปกติ ภาวะนี้อาจเกิดชั่วคราวหรือถาวรและรักษาได้ แต่ต้องแจ้งทีมรักษาทันที

ระดับโซเดียมผิดปกติ

ระดับโซเดียมอาจสูงหรือต่ำจากการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนควบคุมน้ำ บางครั้งเกิดหลังกลับบ้านแล้ว อาการอาจเป็นอ่อนเพลีย คลื่นไส้ ปวดศีรษะ สับสน ง่วงผิดปกติ หรือชัก จึงอาจต้องตรวจเลือดตามเวลาที่ทีมรักษากำหนด

เลือดออกและความเสียหายต่อหลอดเลือด

บริเวณต่อมใต้สมองอยู่ใกล้หลอดเลือดแดงสำคัญ การบาดเจ็บอาจทำให้เลือดออกรุนแรงหรือโรคหลอดเลือดสมอง แต่เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบไม่บ่อย ความเสี่ยงสูงขึ้นเมื่อก้อนล้อมรอบหรือเกาะติดหลอดเลือด

การมองเห็นแย่ลง

เส้นประสาทตาอยู่ใกล้ก้อน การบวม เลือดออก หรือการบาดเจ็บอาจทำให้ตามัว ลานสายตาผิดปกติ หรือเห็นภาพซ้อน หากการมองเห็นเปลี่ยนหลังผ่าตัดต้องรายงานทันที

ปัญหาจมูกและไซนัส

อาจเกิดคัดจมูก เลือดกำเดา ไซนัสอักเสบ พังผืด กลิ่นหรือรสเปลี่ยน และไม่สบายบริเวณใบหน้า ระยะฟื้นตัวแตกต่างกัน โดยผู้ที่มีการซ่อมแผลซับซ้อนอาจฟื้นนานกว่า

นำก้อนออกได้ไม่หมดหรือก้อนกลับโต

ก้อนที่ลุกลามเข้าโพรงรอบหลอดเลือดหรือเกาะเส้นประสาทอาจไม่สามารถนำออกทั้งหมดได้โดยปลอดภัย ก้อนที่เหลืออาจต้องติดตาม รักษาด้วยยา ฉายรังสี หรือผ่าตัดเพิ่มเติม การนำก้อนออกได้หมดก็ไม่ใช่คำรับรองว่าจะไม่กลับมา จึงต้องติดตามระยะยาว

นอกจากนี้ยังมีความเสี่ยงทั่วไปจากการผ่าตัดและดมยาสลบ เช่น แพ้ยา ลิ่มเลือด ปอดอักเสบ แผลติดเชื้อ และปัญหาหัวใจหรือการหายใจ โดยระดับความเสี่ยงขึ้นกับโรคประจำตัวและระยะเวลาผ่าตัด

แม้พบได้น้อยมาก ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจากเลือดออก โรคหลอดเลือดสมอง การติดเชื้อ ภาวะฮอร์โมนวิกฤต หรือการดมยาสลบอาจทำให้พิการถาวรหรือเสียชีวิตได้ ความเสี่ยงเฉพาะบุคคลต้องประเมินจากก้อน โรคร่วม และประสบการณ์ของทีมผ่าตัด

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

ติดต่อทีมผ่าตัดหรือไปห้องฉุกเฉินทันทีหากมีอาการต่อไปนี้

• มีน้ำใสไหลจากจมูกต่อเนื่อง หรือไหลลงคอพร้อมรสเค็ม โดยเฉพาะเมื่อก้มตัว
• เลือดออกจากจมูกมาก ไหลไม่หยุด หรือไหลลงคอจนหายใจลำบาก
• ปวดศีรษะรุนแรงขึ้น ร่วมกับไข้ คอแข็ง แพ้แสง อาเจียน หรือซึมลง
• การมองเห็นลดลง ลานสายตาเปลี่ยน เห็นภาพซ้อน หรือปวดตาอย่างเฉียบพลัน
• ปัสสาวะมากผิดปกติ กระหายน้ำตลอดเวลา อ่อนแรง หรือเวียนศีรษะ
• คลื่นไส้มาก สับสน ง่วงผิดปกติ กล้ามเนื้อกระตุก หรือชัก ซึ่งอาจสัมพันธ์กับระดับโซเดียมผิดปกติ
• แขนขาอ่อนแรง หน้าเบี้ยว พูดไม่ชัด หมดสติ หรือมีอาการทางระบบประสาทใหม่
• หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก หรือขาบวมข้างเดียว
• ไข้ร่วมกับอาการทรุดลง หรือมีสารคัดหลั่งจากจมูกที่มีกลิ่นผิดปกติ
• อาเจียนจนรับประทานยาและน้ำไม่ได้ โดยเฉพาะหากต้องใช้ฮอร์โมนทดแทน
• หากได้รับ hydrocortisone หรือสเตียรอยด์ทดแทนแล้วมีอ่อนแรงมาก หน้ามืด ความดันต่ำ เป็นลม สับสน หรือหมดสติ

น้ำมูกข้นหรือสารคัดหลั่งปนเลือดเล็กน้อยอาจพบได้ในระยะแรก แต่น้ำใสเหมือนน้ำที่ไหลต่อเนื่องไม่ควรรอดูเอง แหล่งข้อมูลการดูแลหลังผ่าตัดระบุว่าน้ำใสจากจมูก เลือดออกมาก ไข้ร่วมกับคอแข็ง การมองเห็นแย่ลง และปัสสาวะมากร่วมกับกระหายน้ำเป็นอาการที่ต้องขอความช่วยเหลือ (Cambridge University Hospitals)

ทางเลือกอื่น

ทางเลือกขึ้นกับชนิดก้อน การสร้างฮอร์โมน ขนาด ตำแหน่ง อัตราการโต และอาการ การพบก้อนไม่ได้แปลว่าต้องผ่าตัดทันทีเสมอไป

เฝ้าติดตาม

ก้อนขนาดเล็กที่ไม่สร้างฮอร์โมน ไม่กดเส้นประสาทตา และไม่มีอาการ อาจติดตามด้วยเอ็มอาร์ไอ ตรวจฮอร์โมน และตรวจสายตาเป็นระยะ หากก้อนโตหรือเริ่มมีผลต่อการมองเห็นจึงประเมินการรักษาใหม่ (Mayo Clinic)

การใช้ยา

เนื้องอกบางชนิด โดยเฉพาะชนิดที่สร้างฮอร์โมนโปรแลคติน มักพิจารณายาเป็นแนวทางแรก เพราะยาอาจลดระดับฮอร์โมนและทำให้ก้อนเล็กลงได้ เนื้องอกที่สร้างฮอร์โมนชนิดอื่นอาจใช้ยาเพื่อควบคุมฮอร์โมนก่อนผ่าตัด หลังผ่าตัด หรือเมื่อผ่าตัดไม่เหมาะสม

การฉายรังสี

การฉายรังสีอาจใช้กับก้อนที่เหลือหลังผ่าตัด ก้อนที่กลับโต หรือผู้ที่ไม่เหมาะกับการผ่าตัด ผลต่อการควบคุมก้อนและฮอร์โมนอาจค่อยเป็นค่อยไป และมีความเสี่ยงต่อการทำงานของต่อมใต้สมองในระยะยาว

การผ่าตัดอีกวิธีหนึ่ง

หากทางจมูกเข้าถึงก้อนไม่เหมาะสม การเปิดกะโหลกอาจให้มุมมองและการควบคุมเส้นเลือดที่ดีกว่าในก้อนขนาดใหญ่หรือซับซ้อน ในทางกลับกัน หากเคยเปิดกะโหลกมาก่อน บางกรณีอาจประเมินการเข้าทางจมูกสำหรับก้อนที่เหลือได้ การเลือกวิธีต้องดูภาพถ่ายเป็นรายคน ไม่ใช่เลือกจากขนาดก้อนอย่างเดียว

บางคนต้องใช้หลายวิธีร่วมกัน เช่น ผ่าตัดลดขนาดก้อน ตามด้วยยาเพื่อควบคุมฮอร์โมน หรือฉายรังสีก้อนส่วนที่เหลือ การรักษาร่วมไม่ได้แปลว่าการผ่าตัดล้มเหลว แต่อาจเป็นแผนที่ลดความเสี่ยงต่อเส้นประสาทและหลอดเลือดมากกว่า

สิทธิการรักษา

การใช้สิทธิขึ้นกับการวินิจฉัย โรงพยาบาลตามสิทธิ การส่งต่อ และเงื่อนไขของแต่ละกองทุน ควรให้โรงพยาบาลตรวจสอบก่อนวันนัด เพราะการมีสิทธิไม่ได้หมายความว่าทุกขั้นตอนจะดำเนินการได้โดยไม่ต้องมีเอกสารส่งต่อ

บัตรทอง

เริ่มติดต่อหน่วยบริการประจำตามสิทธิ หากจำเป็นต้องรักษาในโรงพยาบาลที่มีทีมศัลยกรรมระบบประสาท หน่วยบริการจะดำเนินการส่งต่อตามระบบ กรณีฉุกเฉิน เช่น ปวดศีรษะรุนแรงร่วมกับการมองเห็นลดลงหรือหมดสติ ควรไปห้องฉุกเฉินก่อน ไม่ควรรอเอกสารตามนัดปกติ

ควรถามว่าใบส่งต่อครอบคลุมการตรวจเอ็มอาร์ไอ การตรวจฮอร์โมน การตรวจสายตา การผ่าตัด พยาธิวิทยา และการติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่

ประกันสังคม

ติดต่อโรงพยาบาลที่ลงทะเบียนไว้เพื่อรับการประเมินและส่งต่อเมื่อสถานพยาบาลต้นทางไม่มีศักยภาพทำการผ่าตัด ตรวจสอบว่าโรงพยาบาลปลายทางได้รับเอกสารอนุมัติและผลตรวจครบแล้วหรือยัง รวมถึงถามขั้นตอนหากต้องติดตามกับอายุรแพทย์ต่อมไร้ท่อหลังผ่าตัด

ประกันสุขภาพเอกชน

ความคุ้มครองขึ้นกับกรมธรรม์ ระยะเวลารอคอย ข้อยกเว้นโรคเดิม วงเงิน และเงื่อนไขการอนุมัติก่อนรักษา ส่งรายงานแพทย์ ผลเอ็มอาร์ไอ แผนการผ่าตัด และรายการที่คาดว่าจะใช้ให้บริษัทตรวจสอบก่อน ควรถามแยกเรื่องค่าดมยาสลบ ห้องผู้ป่วย การตรวจพยาธิวิทยา การตรวจฮอร์โมน การติดตาม และการรักษาเพิ่มเติมหากมีภาวะแทรกซ้อน โดยไม่ควรอาศัยคำยืนยันทางโทรศัพท์เพียงอย่างเดียว

หากใช้สิทธิใดสิทธิหนึ่ง ควรเก็บสำเนาใบส่งต่อ หนังสืออนุมัติ ผลตรวจ และรายชื่อยาปัจจุบันไว้กับตัว โดยเฉพาะเมื่อการรักษาเกี่ยวข้องกับหลายโรงพยาบาล

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

เนื้องอกต่อมใต้สมองทุกก้อนต้องผ่าตัดไหม

ไม่ทุกก้อนต้องผ่าตัด ก้อนที่เล็ก ไม่สร้างฮอร์โมน ไม่กดเส้นประสาทตา และไม่โต อาจติดตามด้วยภาพถ่าย ตรวจฮอร์โมน และตรวจสายตาแทน ส่วนก้อนที่สร้างฮอร์โมนบางชนิดอาจเริ่มด้วยยา

การผ่าตัดผ่านจมูกมีแผลบนใบหน้าหรือไม่

โดยทั่วไปไม่มีแผลที่มองเห็นบนใบหน้า เพราะกล้องและเครื่องมือผ่านรูจมูกไปยังไซนัสด้านหลัง แต่ภายในจมูกและฐานกะโหลกยังมีแผลผ่าตัด จึงต้องหลีกเลี่ยงการสั่งน้ำมูกและการเพิ่มแรงดันตามที่แพทย์กำหนด

ผ่าตัดแล้วจะนำเนื้องอกออกได้ทั้งหมดหรือไม่

อาจนำออกได้ทั้งหมดหรือเพียงบางส่วน ขึ้นกับขนาดและตำแหน่งของก้อน หากก้อนเกาะเส้นประสาทตาหรือล้อมรอบหลอดเลือด การเหลือก้อนบางส่วนอาจปลอดภัยกว่าการฝืนนำออกทั้งหมด และสามารถวางแผนยา ฉายรังสี หรือเฝ้าติดตามต่อได้

การมองเห็นจะดีขึ้นหลังผ่าตัดไหม

การมองเห็นอาจดีขึ้นเมื่อคลายการกดเส้นประสาทตา แต่รับประกันไม่ได้ ผลขึ้นกับระยะเวลาที่เส้นประสาทถูกกด ความรุนแรงก่อนผ่าตัด อายุ และความเสียหายที่เกิดขึ้นแล้ว ผู้ที่มีสายตาแย่ลงอย่างรวดเร็วควรได้รับการประเมินโดยไม่ชะลอ

ต้องใช้ฮอร์โมนตลอดชีวิตหลังผ่าตัดหรือไม่

บางคนไม่ต้องใช้ บางคนใช้ชั่วคราว และบางคนต้องใช้ระยะยาว ขึ้นกับการทำงานของต่อมก่อนผ่าตัด ปริมาณเนื้อต่อมที่ยังทำงาน และผลเลือดหลังผ่าตัด ห้ามหยุดฮอร์โมนเองแม้รู้สึกปกติ หากได้รับ hydrocortisone หรือสเตียรอยด์ทดแทน ต้องปฏิบัติตามแผนเพิ่มยาเมื่อเจ็บป่วย และไปห้องฉุกเฉินทันทีหากอาเจียนจนรับยาไม่ได้ อ่อนแรงมาก หน้ามืด เป็นลม สับสน หรือหมดสติ

หลังผ่าตัดคัดจมูกและไม่ได้กลิ่นเป็นเรื่องปกติไหม

อาการคัดจมูกและกลิ่นหรือรสเปลี่ยนชั่วคราวพบได้หลังผ่าตัดผ่านจมูก อาการมักค่อยๆ ดีขึ้นในช่วงหลายสัปดาห์ แต่หากมีกลิ่นเหม็น ไข้ ปวดมากขึ้น หรืออาการไม่ดีขึ้นตามที่ทีมรักษาคาด ควรแจ้งแพทย์

หลังผ่าตัดควรหลีกเลี่ยงอะไร

ควรหลีกเลี่ยงการสั่งน้ำมูก ยกของหนัก ก้มต่ำ และเบ่งแรงในช่วงที่แผลยังไม่แข็งแรง ระยะเวลาขึ้นกับวิธีซ่อมฐานกะโหลกและคำสั่งของศัลยแพทย์ อย่าเริ่มล้างจมูก ว่ายน้ำ ออกกำลังหนัก หรือเดินทางทางอากาศจนกว่าทีมรักษาจะอนุญาต

กลับไปทำงานได้เมื่อไร

ระยะกลับไปทำงานแตกต่างกันตามชนิดงาน วิธีผ่าตัด การซ่อมฐานกะโหลก อาการ และการทำงานของฮอร์โมน งานใช้แรง งานขับรถ งานบนที่สูง หรือผู้ที่มีปัญหาการมองเห็นและฮอร์โมนต้องรอการประเมินเพิ่มเติม ให้ทีมผ่าตัดเป็นผู้แนะนำว่าเมื่อใดจึงปลอดภัย

ทำไมต้องตรวจเลือดหลังกลับบ้าน

เพื่อตรวจระดับโซเดียมและฮอร์โมนที่อาจเปลี่ยนหลังผ่าตัด ความผิดปกติบางอย่างไม่ได้เกิดทันทีในโรงพยาบาล แต่อาจปรากฏภายหลัง หากมีอ่อนเพลียมาก คลื่นไส้ สับสน กระหายน้ำ หรือปัสสาวะมาก ไม่ควรรอถึงวันนัด

น้ำใสไหลจากจมูกหลังผ่าตัดอันตรายไหม

น้ำใสที่ไหลต่อเนื่องอาจเป็นน้ำหล่อสมองและต้องติดต่อโรงพยาบาลทันที โดยเฉพาะหากไหลมากขึ้นเมื่อก้ม มีรสเค็ม หรือไหลลงคอ อย่าพยายามอุดจมูก สั่งน้ำมูก หรือรอดูอาการเอง

เนื้องอกกลับมาโตได้หรือไม่

ก้อนอาจเหลือหรือกลับโตได้ จึงต้องติดตามระยะยาว ความเสี่ยงขึ้นกับชนิดก้อน ปริมาณที่นำออก และการตอบสนองต่อการรักษา การติดตามอาจรวมการตรวจฮอร์โมน สายตา และเอ็มอาร์ไอ

หากก้อนเป็นเนื้องอกไม่ร้าย ยังต้องรีบรักษาหรือไม่

คำว่าไม่ร้ายไม่ได้หมายความว่าไม่อันตราย ก้อนที่ไม่ใช่มะเร็งยังอาจกดเส้นประสาทตา ทำให้ฮอร์โมนผิดปกติ หรือมีเลือดออกเฉียบพลันได้ ความเร่งด่วนจึงพิจารณาจากอาการและตำแหน่ง ไม่ใช่จากคำว่าเป็นมะเร็งหรือไม่เพียงอย่างเดียว

ควรถามศัลยแพทย์อะไรบ้างก่อนตัดสินใจ

ควรถามเป้าหมายของการผ่าตัด วิธีเข้าถึงก้อน โอกาสที่ต้องเหลือก้อน และความเสี่ยงเฉพาะจากภาพเอ็มอาร์ไอของคุณ รวมถึงถามว่าหากไม่ผ่าตัดตอนนี้จะเกิดอะไรขึ้น ต้องใช้ฮอร์โมนหรือการรักษาอื่นต่อหรือไม่ และมีอาการใดที่ต้องกลับโรงพยาบาลทันที

ข้อมูลอ้างอิง

• NHS: Going home following removal of a pituitary tumour | CUH — เกี่ยวกับ Pituitary tumor surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Healthline: What to Expect After Pituitary Tumor Surgery — เกี่ยวกับ Pituitary tumor surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• American Cancer Society: Surgery for Pituitary Tumors — เกี่ยวกับ Pituitary tumor surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Mayo Clinic: Transsphenoidal surgery — เกี่ยวกับ Pituitary-tumor surgery — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที