ผ่าตัดไส้เลื่อนเด็ก

ผ่าตัดไส้เลื่อนเด็ก (Pediatric hernia repair) คือการนำอวัยวะหรือเนื้อเยื่อที่ยื่นผ่านช่องอ่อนแอกลับเข้าที่ แล้วเย็บปิดช่องนั้น เพื่อรักษาไส้เลื่อนที่ขาหนีบ สะดือ หรือตำแหน่งอื่น การจำเป็นต้องผ่าตัดและความเร่งด่วนขึ้นอยู่กับชนิดของไส้เลื่อน อายุ อาการ และมีลำไส้ติดค้างหรือขาดเลือดหรือไม่

ผ่าตัดไส้เลื่อนเด็ก คืออะไร

ไส้เลื่อนเกิดเมื่ออวัยวะหรือเนื้อเยื่อในช่องท้องดันผ่านช่องเปิดหรือบริเวณกล้ามเนื้อที่อ่อนแอ ทำให้เห็นหรือคลำได้เป็นก้อน ก้อนอาจชัดขึ้นเวลาเด็กร้อง ไอ เบ่ง หรือยืน และอาจเล็กลงเมื่อนอนหรือผ่อนคลาย

ไส้เลื่อนที่พบในเด็กไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด ตำแหน่งที่พบบ่อยมีดังนี้

ไส้เลื่อนขาหนีบ

ไส้เลื่อนขาหนีบมักเกิดจากช่องทางที่เชื่อมระหว่างช่องท้องกับขาหนีบยังไม่ปิดสนิทหลังคลอด ลำไส้ ไขมันในช่องท้อง หรือในเด็กหญิงอาจเป็นรังไข่ เลื่อนลงมาตามช่องนี้ได้ จึงเห็นก้อนที่ขาหนีบหรือถุงอัณฑะ

ก้อนอาจยุบเองหรือดันกลับได้ในระยะแรก แต่ช่องเปิดยังคงอยู่ การดันก้อนกลับจึงไม่ได้เป็นการรักษาสาเหตุ โดยทั่วไปศัลยแพทย์เด็กมักแนะนำให้ซ่อมช่องเปิดหลังยืนยันการวินิจฉัย เพราะมีโอกาสที่อวัยวะจะติดอยู่ในถุงไส้เลื่อน

ไส้เลื่อนสะดือ

ไส้เลื่อนสะดือเกิดจากช่องบริเวณที่สายสะดือเคยผ่านปิดไม่สมบูรณ์ ทำให้ลำไส้หรือไขมันดันออกมาเป็นก้อนตรงสะดือ ก้อนมักชัดขึ้นเวลาเด็กร้องหรือเบ่ง และไส้เลื่อนชนิดนี้มักไม่ทำให้เด็กเจ็บ

ไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็กจำนวนมากปิดเองได้ระหว่างที่เด็กเติบโต จึงไม่จำเป็นต้องรีบผ่าตัดทุกคน แพทย์อาจติดตามจนถึงช่วงอายุประมาณ 4-5 ปี หากไม่มีอาการฉุกเฉิน ส่วนก้อนที่เจ็บ ติดค้าง มีขนาดใหญ่ หรือยังไม่ปิดเมื่อถึงวัยที่เหมาะสม อาจได้รับการพิจารณาผ่าตัด วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

การผ่าตัดซ่อมไส้เลื่อนมีเป้าหมายเพื่อนำเนื้อเยื่อกลับเข้าไปในช่องท้อง แยกหรือจัดการถุงไส้เลื่อน และปิดช่องที่เป็นต้นเหตุ วิธีซ่อมอาจเป็นการผ่าตัดแบบเปิดผ่านแผลเล็กใกล้ก้อน หรือการผ่าตัดผ่านกล้องในบางกรณี การเลือกวิธีขึ้นอยู่กับตำแหน่ง ไส้เลื่อนข้างเดียวหรือสองข้าง เคยผ่าตัดมาก่อนหรือไม่ และประสบการณ์ของทีมผ่าตัด

ไส้เลื่อนติดค้าง หมายถึงอวัยวะเข้าไปอยู่ในถุงไส้เลื่อนและไม่สามารถกลับเข้าช่องท้องได้ หากเลือดไปเลี้ยงอวัยวะนั้นลดลงหรือหยุดลง เรียกว่าไส้เลื่อนรัดคอ ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินและอาจทำให้ลำไส้เสียหายได้ วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

การเห็นก้อนที่ขาหนีบหรือสะดือไม่ได้แปลว่าเด็กทุกคนต้องเข้ารับการผ่าตัดทันที ศัลยแพทย์เด็กจะตรวจตำแหน่ง ลักษณะของก้อน อาการร่วม และสุขภาพโดยรวมก่อนตัดสินใจ

เด็กที่มักได้รับการพิจารณาผ่าตัด

• เด็กที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นไส้เลื่อนขาหนีบ แม้ก้อนจะยุบได้เอง เพราะช่องเปิดมักยังคงอยู่
• เด็กที่มีก้อนติดค้าง ดันกลับไม่ได้ หรือเคยมีอาการติดค้างซ้ำ
• เด็กที่สงสัยว่าอวัยวะในถุงไส้เลื่อนขาดเลือด ซึ่งต้องประเมินและรักษาเป็นกรณีฉุกเฉิน
• เด็กที่มีไส้เลื่อนสะดือเจ็บหรือรบกวนการใช้ชีวิต
• เด็กที่มีไส้เลื่อนสะดือขนาดใหญ่ หรือช่องเปิดไม่ปิดเองเมื่อถึงวัยที่แพทย์เห็นว่าเหมาะสม
• เด็กที่ไส้เลื่อนกลับมาเป็นซ้ำหลังเคยซ่อม
• เด็กหญิงที่มีก้อนขาหนีบและสงสัยว่ารังไข่ติดอยู่ในถุงไส้เลื่อน

แหล่งอ้างอิงระบุว่าไส้เลื่อนสะดืออาจต้องผ่าตัดเมื่อก้อนเจ็บและติดค้าง เลือดไปเลี้ยงอวัยวะผิดปกติ ยังไม่ปิดเมื่ออายุประมาณ 5 ปี หรือมีช่องเปิดขนาดใหญ่และสร้างปัญหา วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

เด็กที่อาจยังไม่ต้องผ่าตัดทันที

เด็กที่มีไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็ก ดันกลับได้ ไม่มีอาการเจ็บ และยังอยู่ในวัยที่มีโอกาสปิดเอง อาจติดตามอาการกับแพทย์ก่อน ไส้เลื่อนสะดือที่ไม่มีอาการจำนวนมากมีโอกาสปิดเอง โดยโอกาสขึ้นกับอายุและขนาดช่องเปิด แพทย์อาจติดตามจนถึงช่วงก่อนวัยเรียนตามลักษณะของเด็กแต่ละราย วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

การนำเหรียญมาวางแล้วใช้ผ้าหรือเทปรัดสะดือไม่ช่วยให้ช่องปิด และอาจทำให้ผิวหนังระคายเคืองหรือติดเชื้อ จึงไม่แนะนำ วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

ภาวะที่อาจต้องเลื่อนการผ่าตัดตามนัด

หากเด็กมีไข้ ไอมาก หายใจมีเสียงผิดปกติ อาเจียน ท้องเสีย มีผื่นหรือติดเชื้อบริเวณที่จะผ่าตัด ควรแจ้งทีมรักษาก่อนเดินทาง โรงพยาบาลอาจประเมินว่าควรดำเนินการหรือเลื่อนจนเด็กแข็งแรงขึ้น โดยเฉพาะเมื่อจำเป็นต้องดมยาสลบ

โรคประจำตัวที่ยังควบคุมไม่ได้ ปัญหาการแข็งตัวของเลือด หรือประวัติแพ้ยาสลบรุนแรงไม่ได้หมายความว่าจะผ่าตัดไม่ได้เสมอไป แต่ต้องประเมินและวางแผนเพิ่มเติม หากเป็นไส้เลื่อนติดค้างหรือสงสัยขาดเลือด ความเสี่ยงของการรออาจสูงกว่าความเสี่ยงจากการผ่าตัด ทีมรักษาจะตัดสินใจตามความเร่งด่วน

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

โรงพยาบาลจะให้คำแนะนำเฉพาะสำหรับเด็กแต่ละคน ควรทำตามใบนัดของโรงพยาบาลเป็นหลัก เพราะเวลางดอาหารและน้ำขึ้นอยู่กับอายุ ชนิดอาหาร เวลาผ่าตัด และแนวทางของทีมวิสัญญี

แจ้งข้อมูลสุขภาพให้ครบ

ผู้ปกครองควรแจ้งศัลยแพทย์และวิสัญญีแพทย์เรื่องต่อไปนี้

• โรคประจำตัว โดยเฉพาะโรคหัวใจ ปอด ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ โรคเลือด และโรคทางระบบประสาท
• ประวัติคลอดก่อนกำหนด น้ำหนักแรกเกิดน้อย หรือเคยมีปัญหาการหายใจ
• การแพ้ยา แพ้อาหาร แพ้ยาง หรือแพ้วัสดุปิดแผล
• การผ่าตัดและการดมยาสลบครั้งก่อน รวมถึงปัญหาที่เคยเกิดขึ้น
• ประวัติสมาชิกครอบครัวมีภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจากยาสลบ
• ยาทุกชนิดที่เด็กใช้ รวมทั้งยาที่ซื้อเอง สมุนไพร วิตามิน และอาหารเสริม
• อาการหวัด ไข้ ไอ หอบ อาเจียน หรือท้องเสียที่เกิดขึ้นก่อนวันผ่าตัด
• เวลาที่ก้อนปรากฏ ดันกลับได้หรือไม่ และเคยมีอาการเจ็บหรืออาเจียนร่วมด้วยหรือไม่

ยาบางกลุ่มอาจต้องปรับหรือหยุดชั่วคราว เช่น ยาที่มีผลต่อการแข็งตัวของเลือด ยารักษาเบาหวาน และอาหารเสริมบางชนิด อย่าหยุดยาเอง ศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์จะกำหนดเวลาที่เหมาะกับเด็กแต่ละคน

การงดอาหารและน้ำ

เด็กต้องท้องว่างตามเวลาที่ทีมวิสัญญีกำหนด เพื่อลดความเสี่ยงที่อาหารหรือน้ำจะย้อนเข้าปอดระหว่างดมยาสลบ อาหารแข็ง นม น้ำใส และนมแม่อาจมีเวลากำหนดไม่เหมือนกัน จึงไม่ควรใช้คำแนะนำของเด็กคนอื่นแทนคำสั่งจากโรงพยาบาล

แหล่งอ้างอิงหนึ่งระบุแนวทางงดอาหารก่อนผ่าตัดไส้เลื่อนสะดือไว้ที่ประมาณ 6 ชั่วโมง แต่ย้ำให้ตรวจสอบกับศัลยแพทย์หรือวิสัญญีแพทย์ วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน ในทางปฏิบัติ เด็กแต่ละวัยและเครื่องดื่มแต่ละชนิดอาจได้รับคำสั่งต่างกัน หากเด็กเผลอกินหรือดื่มหลังเวลาที่กำหนด ให้บอกทีมรักษาตามจริง อย่าปิดบัง เพราะอาจต้องเลื่อนเวลาเพื่อความปลอดภัย

สิ่งที่ควรนำไปโรงพยาบาล

• บัตรประชาชนหรือสูติบัตรของเด็กตามที่โรงพยาบาลกำหนด
• เอกสารสิทธิการรักษา หนังสือส่งตัว หรือเอกสารอนุมัติจากบริษัทประกัน
• รายชื่อยาและอาหารเสริมทั้งหมด
• ผลตรวจเดิมและใบนัด
• เสื้อผ้าหลวม เปลี่ยนง่าย
• ผ้าอ้อม นม หรืออุปกรณ์ดูแลประจำตัวสำหรับใช้หลังได้รับอนุญาต
• ของเล่นหรือสิ่งของที่ช่วยให้เด็กรู้สึกปลอดภัย
• เบอร์โทรศัพท์ของผู้ดูแลที่ติดต่อได้

ควรมีผู้ใหญ่ที่รับผิดชอบพาเด็กกลับบ้านและอยู่ดูแลหลังผ่าตัด ไม่ควรวางแผนให้เด็กกลับเองหรือให้ผู้ดูแลต้องไปทำธุระทันทีหลังออกจากโรงพยาบาล

ขั้นตอนการผ่าตัด

รายละเอียดจะแตกต่างตามตำแหน่งและความซับซ้อน แต่โดยทั่วไปมีลำดับดังนี้

1. ตรวจยืนยันและทบทวนแผน

ทีมรักษาจะตรวจเด็ก ทบทวนตำแหน่งก้อน ประวัติการเจ็บป่วย การงดอาหาร และยาที่ใช้อยู่ ผู้ปกครองจะได้พูดคุยเรื่องวิธีผ่าตัด การดมยาสลบ ประโยชน์ ความเสี่ยง และลงนามยินยอม

หากก้อนเคยโผล่แต่ไม่เห็นในวันผ่าตัด ภาพถ่ายที่ผู้ปกครองถ่ายไว้ตอนก้อนชัดอาจช่วยยืนยันตำแหน่งได้ แต่ไม่ควรพยายามทำให้เด็กร้องหรือเบ่งเพื่อให้ก้อนปรากฏ

2. ให้ยาสลบและควบคุมความเจ็บปวด

การซ่อมไส้เลื่อนในเด็กส่วนใหญ่มักทำภายใต้การดมยาสลบ เพื่อให้เด็กหลับ ไม่เคลื่อนไหว และไม่รับรู้ระหว่างผ่าตัด ทีมวิสัญญีจะเฝ้าระวังการหายใจ ชีพจร ความดัน และระดับออกซิเจนตลอดกระบวนการ

การควบคุมความเจ็บปวดอาจใช้ยาหลายรูปแบบหรือการฉีดยาชาเฉพาะบริเวณร่วมด้วย วิธีที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับอายุ น้ำหนัก สุขภาพ และชนิดการผ่าตัด

3. เปิดแผลหรือสอดกล้อง

สำหรับการผ่าตัดแบบเปิด ศัลยแพทย์จะเปิดแผลขนาดเล็กบริเวณขาหนีบ ใต้สะดือ หรือใกล้ตำแหน่งไส้เลื่อน

สำหรับการผ่าตัดผ่านกล้อง ศัลยแพทย์จะเปิดแผลเล็กเพื่อสอดกล้องและเครื่องมือเข้าไปในช่องท้อง วิธีนี้อาจช่วยให้เห็นช่องเปิดอีกข้างในกรณีไส้เลื่อนขาหนีบ แต่ไม่ใช่ตัวเลือกที่จำเป็นหรือเหมาะกับเด็กทุกคน

4. นำอวัยวะกลับเข้าที่และปิดช่องไส้เลื่อน

ศัลยแพทย์จะตรวจสิ่งที่อยู่ในถุงไส้เลื่อน แล้วนำลำไส้ ไขมัน หรืออวัยวะอื่นกลับเข้าสู่ตำแหน่ง หากเป็นไส้เลื่อนติดค้าง จะต้องตรวจว่าอวัยวะยังมีเลือดไปเลี้ยงดีหรือไม่

ในไส้เลื่อนสะดือ ศัลยแพทย์มักเปิดแผลตามขอบสะดือ นำเนื้อเยื่อกลับเข้าช่องท้อง และเย็บปิดชั้นกล้ามเนื้อ วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

ในไส้เลื่อนขาหนีบ ศัลยแพทย์จะจัดการถุงไส้เลื่อนและปิดช่องทางที่ติดต่อกับช่องท้อง เด็กส่วนใหญ่มักไม่ต้องใช้ตาข่ายเสริมแบบที่พบในการผ่าตัดผู้ใหญ่ แต่การตัดสินใจขึ้นอยู่กับชนิดของไส้เลื่อน การกลับเป็นซ้ำ และสภาพเนื้อเยื่อ

หากลำไส้ขาดเลือดจนเนื้อเยื่อเสียหาย อาจต้องตัดส่วนที่เสียออกและต่อลำไส้กลับเข้าหากัน ทำให้การผ่าตัดและการพักรักษาซับซ้อนขึ้น ทีมรักษาจะอธิบายสิ่งที่พบและสิ่งที่ต้องทำกับผู้ปกครอง

5. ปิดแผลและเฝ้าดูในห้องพักฟื้น

แผลอาจปิดด้วยไหมละลาย กาวปิดแผล หรือแถบปิดผิวหนัง จากนั้นเด็กจะไปห้องพักฟื้นเพื่อเฝ้าดูการหายใจ ระดับความรู้สึกตัว ความเจ็บ คลื่นไส้ และแผลผ่าตัด

เมื่อเด็กตื่นดี หายใจปกติ ดื่มได้ตามเกณฑ์ของโรงพยาบาล และควบคุมอาการเจ็บได้ ทีมรักษาจึงพิจารณาให้กลับบ้าน เด็กที่คลอดก่อนกำหนด มีโรคประจำตัว อายุน้อยมาก หรือผ่านการผ่าตัดฉุกเฉินและซับซ้อน อาจต้องพักสังเกตอาการนานกว่า

ใช้เวลานานแค่ไหน

การผ่าตัดไส้เลื่อนเด็กที่ไม่ซับซ้อนมักเป็นหัตถการระยะสั้น แต่ไม่ควรกำหนดเวลาเป็นตัวเลขเดียว เวลาจริงขึ้นอยู่กับตำแหน่งของไส้เลื่อน ผ่าข้างเดียวหรือสองข้าง วิธีเปิดหรือผ่านกล้อง เคยผ่าตัดมาก่อนหรือไม่ และมีอวัยวะติดค้างหรือขาดเลือดหรือไม่

เวลาที่ครอบครัวอยู่โรงพยาบาลจะนานกว่าเวลาผ่าตัด เพราะรวมการลงทะเบียน การประเมินก่อนดมยาสลบ การเตรียมตัว และการเฝ้าดูในห้องพักฟื้น หากเป็นการซ่อมไส้เลื่อนขนาดเล็กและเด็กฟื้นดี มักกลับบ้านได้ภายในวันเดียว แหล่งอ้างอิงระบุว่าเด็กที่ผ่าตัดไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็กมักกลับบ้านได้หลังพักฟื้นไม่กี่ชั่วโมง แต่การซ่อมที่ซับซ้อนอาจต้องอยู่โรงพยาบาลนานขึ้น วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

การผ่าตัดมักใช้การดมยาสลบ เด็กจึงควรมีผู้ใหญ่พากลับและดูแลใกล้ชิดในคืนแรก หากเด็กต้องนอนโรงพยาบาล ทีมรักษาจะพิจารณาจากอายุ โรคประจำตัว การหายใจ ความสามารถในการกินหรือดื่ม ระดับความเจ็บ และสิ่งที่พบระหว่างผ่าตัด

พักฟื้นนานแค่ไหน

หลังผ่าตัด เด็กส่วนใหญ่มักเริ่มขยับตัวและเดินตามกำลังได้ในวันผ่าตัด เด็กจำนวนมากกลับไปทำกิจวัตรเบา ๆ ได้เมื่ออาการเอื้อ แต่การกลับไปโรงเรียน กีฬา และกิจกรรมหนักต้องประเมินตามแผล วิธีผ่าตัด และคำแนะนำเฉพาะของศัลยแพทย์

ช่วงเวลาในตารางเป็นภาพรวม ไม่ใช่กำหนดตายตัว เด็กที่ผ่าตัดฉุกเฉิน ต้องตัดต่อลำไส้ หรือมีโรคประจำตัวอาจใช้เวลานานกว่า

การเคลื่อนไหวและกลับไปโรงเรียน

การเดินและเคลื่อนไหวเบาๆ มักทำได้เร็วตามกำลัง ไม่จำเป็นต้องให้เด็กนอนนิ่งทั้งวัน เด็กเล็กที่ได้รับการซ่อมไส้เลื่อนตามปกติอาจไม่ต้องจำกัดกิจกรรมมากเท่าเด็กโต เด็กโตควรหลีกเลี่ยงกีฬาปะทะ การยกของหนัก และกิจกรรมที่กระแทกแผลจนกว่าศัลยแพทย์ผู้รักษาจะอนุญาต ระยะเวลาขึ้นกับวิธีผ่าตัดและการสมานแผล

การกลับโรงเรียนไม่ควรดูจากจำนวนวันเพียงอย่างเดียว ควรพิจารณาว่าเด็กเดินและนั่งได้สบาย กินอาหารได้ เข้าห้องน้ำได้ ควบคุมอาการเจ็บได้ และโรงเรียนสามารถช่วยหลีกเลี่ยงการวิ่ง กระโดด หรือการชนกันได้หรือไม่

การดูแลแผลและอาบน้ำ

วิธีอาบน้ำขึ้นอยู่กับวัสดุปิดแผล แผลที่ใช้กาว แถบปิดผิวหนัง หรือผ้าปิดแผลอาจมีข้อกำหนดต่างกัน จึงควรทำตามใบแนะนำของโรงพยาบาล

ข้อมูลอ้างอิงระบุว่าอาจเช็ดตัวทารกหรือให้เด็กโตอาบฝักบัวได้ตั้งแต่วันถัดไป แต่ควรหลีกเลี่ยงการแช่น้ำอย่างน้อยประมาณ 5 วัน เพราะอาจทำให้แถบปิดแผลหลุดและแผลแยก เมดไลน์พลัส อย่างไรก็ตาม หากศัลยแพทย์ให้คำแนะนำต่างจากนี้ ให้ทำตามคำแนะนำเฉพาะของเด็ก

อย่าดึงกาวหรือแถบปิดแผลออกเอง ไม่ทาแป้ง สมุนไพร ยาฆ่าเชื้อ หรือครีมลงบนแผล เว้นแต่ทีมผ่าตัดสั่ง

อาหารและการขับถ่าย

หลังได้รับอนุญาต เด็กอาจเริ่มจากน้ำหรืออาหารที่ย่อยง่าย แล้วค่อยกลับสู่อาหารปกติตามที่รับได้ อาการคลื่นไส้หรือเบื่ออาหารช่วงแรกอาจเกิดจากยาสลบ ความเจ็บ หรือความกังวล

ควรให้เด็กดื่มน้ำตามเหมาะสมและรับประทานอาหารที่มีกากใยเมื่อกลับมากินได้ตามปกติ เพราะการเบ่งถ่ายทำให้เจ็บแผลมากขึ้น หากเด็กท้องผูกต่อเนื่อง ท้องอืดมาก อาเจียน หรือไม่ผายลม ควรติดต่อทีมรักษา

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การผ่าตัดไส้เลื่อนในเด็กมักดำเนินไปโดยไม่มีปัญหารุนแรง แต่ไม่มีการผ่าตัดใดปราศจากความเสี่ยง ความเสี่ยงจริงต่างกันตามอายุ สุขภาพ ชนิดไส้เลื่อน การผ่าตัดตามนัดหรือฉุกเฉิน และมีอวัยวะติดค้างหรือไม่

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจพบ ได้แก่

• เลือดออกหรือเลือดคั่งใต้แผล
• แผลติดเชื้อ
• แผลบวม ช้ำ หรือมีของเหลวคั่ง
• ปวดแผลนานกว่าที่คาด
• แผลแยก
• ไส้เลื่อนกลับเป็นซ้ำ
• บาดเจ็บต่ออวัยวะหรือโครงสร้างใกล้เคียง
• ภาวะแทรกซ้อนจากยาสลบ เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ปัญหาการหายใจ หรือปฏิกิริยาแพ้
• ลำไส้ทำงานช้าชั่วคราวหลังการผ่าตัดที่ซับซ้อน

สำหรับไส้เลื่อนขาหนีบ โครงสร้างสำคัญบริเวณนั้นรวมถึงหลอดเลือดอัณฑะและท่อนำอสุจิในเด็กชาย รวมถึงรังไข่ในเด็กหญิง การบาดเจ็บต่อท่อนำอสุจิหรือหลอดเลือดอัณฑะอาจทำให้เลือดไปเลี้ยงอัณฑะลดลงจนลูกอัณฑะขาดเลือด เสียหาย หรือฝ่อได้ ส่วนในเด็กหญิงอาจเกิดการบาดเจ็บหรือสูญเสียรังไข่ โดยเฉพาะเมื่ออวัยวะติดค้าง ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับภาวะติดค้าง ความเสียหายเดิม และความซับซ้อนของการผ่าตัด และอาจกระทบภาวะเจริญพันธุ์

ข้อมูลอ้างอิงเกี่ยวกับไส้เลื่อนสะดือระบุว่าแผลติดเชื้อและเลือดคั่งพบได้น้อย และรายงานความเสี่ยงของการกลับเป็นซ้ำในการติดตามระยะยาวประมาณ 2% วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลของไส้เลื่อนสะดือจากแหล่งต่างประเทศ ไม่ควรใช้ทำนายผลของเด็กแต่ละคนหรือใช้แทนข้อมูลของทีมรักษาในประเทศไทย

การผ่าตัดฉุกเฉินมักซับซ้อนกว่าการผ่าตัดตามนัด เพราะอวัยวะอาจบวม ขาดเลือด หรือเสียหาย หากต้องตัดลำไส้ ความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ การพักรักษานานขึ้น และการฟื้นตัวช้าลงย่อมเพิ่มขึ้นตามสภาพที่พบ

ก่อนลงนามยินยอม ผู้ปกครองควรถามว่าศัลยแพทย์คาดว่าจะซ่อมแบบใด มีโอกาสต้องเปลี่ยนแผนระหว่างผ่าตัดหรือไม่ และมีปัจจัยเฉพาะของเด็กที่เพิ่มความเสี่ยงอย่างไร

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

ก่อนผ่าตัด ให้ไปห้องฉุกเฉินหากก้อนไส้เลื่อนมีอาการต่อไปนี้

• ก้อนแข็ง ตึง เจ็บ หรือดันกลับไม่ได้
• เด็กร้องกวนมากผิดปกติหรือเจ็บท้องรุนแรง
• อาเจียน โดยเฉพาะเมื่อท้องอืดหรือไม่ถ่าย
• ผิวหนังเหนือก้อนแดงคล้ำ ม่วง หรือเปลี่ยนสี
• เด็กซึมลง ไม่กิน หรือดูป่วยอย่างชัดเจน

อาการปวดท้องรุนแรงและอาเจียนอาจเป็นสัญญาณว่าไส้เลื่อนติดค้างหรือรัดอวัยวะจนเลือดไปเลี้ยงไม่ได้ ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉิน วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

หลังผ่าตัด ให้ติดต่อทีมผ่าตัดหรือกลับไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อพบว่า

• เด็กหายใจลำบาก ปลุกไม่ตื่น หรือริมฝีปากเขียว
• มีเลือดออกจากแผลมากหรือเลือดไม่หยุด
• แผลบวมแดง ร้อน ปวดมากขึ้น หรือมีหนองและกลิ่นผิดปกติ
• แผลแยก
• มีไข้สูงหรือหนาวสั่น โดยเฉพาะเมื่อร่วมกับอาการผิดปกติที่แผล
• ปวดมากขึ้นหรือปวดไม่ลดลงแม้ใช้ยาตามที่แพทย์สั่ง
• อาเจียนซ้ำ ดื่มไม่ได้ หรือมีสัญญาณขาดน้ำ เช่น ปัสสาวะน้อย ปากแห้ง และซึม
• ท้องอืดมาก ไม่ผายลม หรือไม่ถ่ายร่วมกับอาการปวดและอาเจียน
• มีก้อนกลับมาที่ตำแหน่งเดิมและก้อนแข็งหรือเจ็บ
• ถุงอัณฑะบวมมากขึ้นอย่างรวดเร็ว เปลี่ยนสี หรือเจ็บรุนแรง

แหล่งอ้างอิงแนะนำให้ติดต่อศัลยแพทย์เมื่อปวดรุนแรงหรือปวดมากขึ้น มีไข้สูง หนาวสั่น แผลบวมแดง เลือดออก มีสิ่งคัดหลั่งกลิ่นผิดปกติ หรือไม่ถ่ายอุจจาระเป็นเวลาประมาณ 3 วัน วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน อย่างไรก็ตาม หากเด็กดูป่วยมาก ไม่จำเป็นต้องรอให้ครบเวลาหรือรออาการทุกข้อ ควรไปโรงพยาบาลทันที

ทางเลือกอื่น

ทางเลือกขึ้นอยู่กับชนิดของไส้เลื่อน ไม่ควรใช้แนวทางของไส้เลื่อนสะดือกับไส้เลื่อนขาหนีบโดยอัตโนมัติ

เฝ้าติดตามไส้เลื่อนสะดือ

สำหรับไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็กที่ดันกลับได้ ไม่เจ็บ และไม่มีอาการติดค้าง การตรวจติดตามอาจเหมาะสม เพราะช่องสามารถปิดเองเมื่อเด็กโตขึ้น แหล่งอ้างอิงระบุว่าไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็กจำนวนมากปิดเองในช่วงอายุแรกๆ และอาจติดตามจนถึงอายุประมาณ 5 ปี วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

ระหว่างติดตาม ผู้ปกครองควรรู้วิธีสังเกตก้อนติดค้างและมาตามนัด การเฝ้าดูไม่ได้หมายถึงปล่อยทิ้งโดยไม่ประเมินซ้ำ

การดันก้อนกลับโดยบุคลากรทางการแพทย์

หากก้อนติดค้างแต่ยังไม่พบสัญญาณขาดเลือด แพทย์อาจพยายามดันกลับอย่างระมัดระวังในบางสถานการณ์ แม้ดันกลับสำเร็จ ช่องที่ทำให้เกิดไส้เลื่อนยังอยู่ เด็กจึงมักต้องวางแผนผ่าตัดภายหลัง

ผู้ปกครองไม่ควรบีบ ดันแรง นวด หรือใช้ความร้อนกับก้อนที่เจ็บ แข็ง หรือทำให้เด็กร้อง เพราะอาจทำให้อวัยวะบาดเจ็บและทำให้การไปโรงพยาบาลล่าช้า

การเลือกวิธีผ่าตัด

การผ่าตัดแบบเปิดและการผ่าตัดผ่านกล้องเป็นวิธีซ่อมที่ต่างกัน ไม่ใช่ว่าวิธีหนึ่งดีกว่าสำหรับเด็กทุกคน วิธีเปิดมักใช้แผลเล็กตรงตำแหน่งไส้เลื่อน ส่วนวิธีผ่านกล้องใช้กล้องมองจากในช่องท้องและอาจประเมินช่องเปิดอีกข้างได้

การเลือกวิธีพิจารณาจากชนิดและตำแหน่งของไส้เลื่อน ไส้เลื่อนข้างเดียวหรือสองข้าง การกลับเป็นซ้ำ อายุ สุขภาพ ประวัติการผ่าตัด และความชำนาญของทีม ศัลยแพทย์ควรอธิบายว่าเหตุใดจึงแนะนำวิธีนั้นสำหรับเด็ก

ไม่มีครีม ยากิน การออกกำลังกาย หรือสายรัดที่ทำให้ช่องไส้เลื่อนขาหนีบปิดได้ และไม่ควรติดเหรียญหรือรัดสะดือเพื่อพยายามรักษาไส้เลื่อนสะดือ วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

สิทธิการรักษา

การใช้สิทธิขึ้นอยู่กับการวินิจฉัย ความจำเป็นทางการแพทย์ สถานพยาบาลตามสิทธิ ระบบส่งต่อ และเงื่อนไขของแต่ละกองทุน ควรตรวจสอบก่อนวันผ่าตัด โดยเฉพาะกรณีผ่าตัดตามนัด

บัตรทอง

ผู้มีสิทธิบัตรทองควรเริ่มติดต่อหน่วยบริการประจำหรือสถานพยาบาลตามสิทธิ หากแพทย์เห็นว่าต้องรับการประเมินโดยศัลยแพทย์เด็ก อาจออกใบส่งตัวไปยังโรงพยาบาลที่มีศักยภาพผ่าตัด

ควรถามว่าใช้ใบส่งตัวหรือเอกสารใดบ้าง ต้องตรวจอะไรก่อน และนัดประเมินยาสลบที่ใด หากมีอาการฉุกเฉิน เช่น ก้อนติดค้าง เจ็บมาก และอาเจียน ให้ไปห้องฉุกเฉินใกล้ที่สุดก่อน ไม่ควรรอจัดเอกสารจนทำให้การรักษาล่าช้า

ประกันสังคม

เด็กบางคนอาจมีสิทธิในฐานะผู้ประกันตนเองหรือใช้สิทธิอื่นตามสถานะครอบครัว ต้องตรวจสอบโรงพยาบาลตามสิทธิและกระบวนการส่งต่อกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ก่อนนัดผ่าตัดควรถามโรงพยาบาลว่า การตรวจศัลยแพทย์ การตรวจยาสลบ การนอนโรงพยาบาล และการติดตามหลังผ่าตัดอยู่ในระบบสิทธิหรือไม่ รวมถึงต้องมีหนังสือส่งตัวหรือการอนุมัติล่วงหน้าหรือไม่

ประกันสุขภาพเอกชน

ความคุ้มครองขึ้นอยู่กับกรมธรรม์ เช่น ข้อยกเว้นโรคที่เป็นมาก่อน ระยะเวลารอคอย ความคุ้มครองการผ่าตัดแบบผู้ป่วยนอกหรือผู้ป่วยใน และข้อกำหนดเรื่องการอนุมัติก่อนรักษา

ควรส่งรายงานแพทย์ แผนการรักษา และเอกสารที่บริษัทประกันขอให้ครบ ถามให้ชัดว่าต้องสำรองจ่ายหรือไม่ ต้องใช้หนังสือรับรองใด และการผ่าตัดฉุกเฉินมีขั้นตอนแจ้งเหตุอย่างไร การอนุมัติจากบริษัทประกันเป็นเรื่องสิทธิความคุ้มครอง ไม่ได้แทนการตัดสินใจทางการแพทย์ของศัลยแพทย์

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ก้อนไส้เลื่อนยุบเอง แปลว่าไม่ต้องผ่าตัดใช่ไหม

ไม่เสมอไป เพราะก้อนที่ยุบหมายถึงอวัยวะกลับเข้าช่องท้อง แต่ช่องเปิดอาจยังอยู่ ไส้เลื่อนขาหนีบมักยังต้องซ่อม ส่วนไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็กอาจติดตามให้ปิดเองได้ตามอายุและลักษณะของช่อง

ไส้เลื่อนสะดือของเด็กต้องรีบผ่าตัดทุกคนไหม

ไม่ต้องรีบผ่าตัดทุกคน เพราะไส้เลื่อนสะดือขนาดเล็กที่ไม่เจ็บจำนวนมากปิดเองได้เมื่อเด็กโตขึ้น แพทย์อาจติดตามจนใกล้อายุ 4-5 ปี เว้นแต่มีก้อนติดค้าง เจ็บ มีขนาดใหญ่ หรือมีเหตุผลเฉพาะที่ควรผ่าตัดเร็วกว่านั้น

ไส้เลื่อนขาหนีบเด็กหายเองได้ไหม

โดยทั่วไปไส้เลื่อนขาหนีบในเด็กไม่ควรคาดหวังว่าจะหายเอง เพราะเกิดจากช่องทางที่ยังเปิดอยู่และมีโอกาสให้อวัยวะเลื่อนลงมาอีก ศัลยแพทย์เด็กจะประเมินช่วงเวลาผ่าตัดตามอายุ สุขภาพ และความเสี่ยงของก้อนติดค้าง

ถ้าก้อนแข็งและดันกลับไม่ได้ควรทำอย่างไร

ควรพาเด็กไปห้องฉุกเฉินทันที โดยเฉพาะเมื่อมีอาการเจ็บ อาเจียน ท้องอืด ซึม หรือผิวหนังเหนือก้อนเปลี่ยนสี ไม่ควรนวด บีบ หรือรอดูอาการข้ามคืน

ผ่าตัดไส้เลื่อนเด็กต้องดมยาสลบหรือไม่

ส่วนใหญ่มักใช้การดมยาสลบเพื่อให้เด็กหลับและไม่เคลื่อนไหวระหว่างผ่าตัด ทีมวิสัญญีจะประเมินโรคประจำตัว ประวัติคลอดก่อนกำหนด การติดเชื้อทางเดินหายใจ และประวัติการแพ้ก่อนวางแผน

เด็กกลับบ้านวันเดียวกับวันผ่าตัดได้ไหม

เด็กจำนวนมากกลับบ้านได้ในวันเดียวหากเป็นการผ่าตัดที่ไม่ซับซ้อน ตื่นดี หายใจปกติ และควบคุมความเจ็บได้ แต่เด็กอายุน้อยมาก มีโรคประจำตัว หรือผ่าตัดฉุกเฉินอาจต้องพักสังเกตอาการหรือนอนโรงพยาบาล

หลังผ่าตัดเด็กกลับไปโรงเรียนเมื่อไร

เด็กกลับไปโรงเรียนได้เมื่อเดิน นั่ง กิน และเข้าห้องน้ำได้สบาย รวมถึงไม่ต้องใช้ยาที่ทำให้ง่วง ระยะเวลาขึ้นอยู่กับอายุ วิธีผ่าตัด และกิจกรรมที่โรงเรียน จึงควรขอข้อจำกัดเฉพาะจากศัลยแพทย์

หลังผ่าตัดวิ่งหรือเล่นกีฬาได้เมื่อไร

การเดินและเล่นเบาๆ มักเริ่มได้ตามกำลัง แต่เด็กโตควรหลีกเลี่ยงกีฬาปะทะ การยกของหนัก และกิจกรรมที่กระแทกแผลจนกว่าศัลยแพทย์ผู้รักษาจะอนุญาต ระยะเวลาขึ้นกับวิธีผ่าตัดและการสมานแผล

แผลบวมและช้ำหลังผ่าตัดเป็นเรื่องปกติไหม

อาการบวมและช้ำเล็กน้อยรอบแผลอาจเกิดได้ในช่วงแรก แต่ควรค่อยๆ ลดลง หากบวมเร็ว ตึงมาก แดงร้อน มีเลือดออก มีหนอง หรือเด็กปวดมากขึ้น ควรติดต่อโรงพยาบาล

เด็กอาบน้ำได้เมื่อไร

เวลาที่อาบน้ำได้ขึ้นอยู่กับชนิดแผลและวัสดุปิดแผล บางกรณีเช็ดตัวหรืออาบฝักบัวได้ในวันถัดไป แต่ควรหลีกเลี่ยงการแช่น้ำจนกว่าทีมผ่าตัดจะอนุญาต และไม่ควรแกะกาวหรือแถบปิดแผลเอง

ไส้เลื่อนกลับมาเป็นซ้ำได้ไหม

กลับเป็นซ้ำได้แต่ไม่ควรใช้ตัวเลขเดียวทำนายเด็กทุกคน ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดไส้เลื่อน เนื้อเยื่อ วิธีซ่อม การติดค้าง และการเคยผ่าตัดมาก่อน หากเห็นก้อนกลับมาที่ตำแหน่งเดิม ควรนัดตรวจ โดยเฉพาะเมื่อก้อนเจ็บหรือดันกลับไม่ได้

ต้องใช้ตาข่ายซ่อมไส้เลื่อนในเด็กหรือไม่

เด็กส่วนใหญ่มักซ่อมช่องไส้เลื่อนด้วยการเย็บหรือปิดช่องโดยไม่ใช้ตาข่าย แต่กรณีซับซ้อนหรือกลับเป็นซ้ำอาจมีแนวทางต่างออกไป ศัลยแพทย์จะเลือกตามตำแหน่ง ขนาด และคุณภาพของเนื้อเยื่อ

ติดเหรียญหรือใช้ผ้ารัดสะดือช่วยให้หายไหม

ไม่ช่วยให้ช่องไส้เลื่อนสะดือปิด และอาจทำให้ผิวหนังระคายเคืองหรือเกิดแผล การติดตามโดยแพทย์หรือการผ่าตัดเมื่อมีข้อบ่งชี้เป็นแนวทางที่เหมาะสมกว่า วิทยาลัยศัลยแพทย์อเมริกัน

ถ้าเด็กเป็นหวัดก่อนวันผ่าตัดควรทำอย่างไร

ควรโทรแจ้งโรงพยาบาลก่อนเดินทางและไม่ควรตัดสินใจเองว่าจะงดหรือดำเนินการต่อ วิสัญญีแพทย์จะประเมินไข้ อาการไอ การหายใจ อายุ และความเร่งด่วนของไส้เลื่อนเพื่อพิจารณาว่าควรผ่าตัดหรือเลื่อนนัด

ผู้ปกครองควรถามอะไรในวันพบศัลยแพทย์

ควรถามให้ชัดว่าเป็นไส้เลื่อนชนิดใด ต้องผ่าตัดเร่งด่วนเพียงใด จะใช้วิธีเปิดหรือผ่านกล้อง ต้องนอนโรงพยาบาลหรือไม่ และควรจำกัดกิจกรรมนานแค่ไหน นอกจากนี้ควรถามว่าอาการใดต้องไปฉุกเฉิน และติดต่อทีมรักษาหลังกลับบ้านได้ทางใด

ข้อมูลอ้างอิง

• MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): Inguinal hernia repair - series—Aftercare — เกี่ยวกับ Pediatric hernia repair — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• facs.org: Pediatric Umbilical Hernia | ACS - American College of Surgeons — เกี่ยวกับ Pediatric hernia repair — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที