คลอดธรรมชาติแบบมีตัวช่วย

คลอดธรรมชาติแบบมีตัวช่วย (Normal delivery with surgical support) คือการคลอดทางช่องคลอดที่สูติแพทย์ใช้เครื่องดูดสุญญากาศหรือคีมช่วยประคองศีรษะทารกออกมาในช่วงเบ่งคลอด เมื่อแม่เบ่งต่อได้ยาก การคลอดไม่คืบหน้า หรือทารกมีสัญญาณว่าควรคลอดให้เร็วขึ้น วิธีนี้ช่วยให้คลอดทางช่องคลอดต่อได้โดยไม่ต้องผ่าคลอดในบางกรณี แต่ต้องมีเงื่อนไขด้านตำแหน่งทารกและความปลอดภัยครบถ้วน

คลอดธรรมชาติแบบมีตัวช่วย คืออะไร

ชื่อทางการของวิธีนี้คือ การคลอดทางช่องคลอดโดยใช้หัตถการช่วยคลอด หมายถึงการที่สูติแพทย์ใช้อุปกรณ์ช่วยดึงหรือประคองศีรษะทารกอย่างสอดคล้องกับจังหวะมดลูกหดตัวและการเบ่งของแม่ จุดประสงค์ไม่ใช่การดึงทารกออกด้วยแรงเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการเพิ่มแรงช่วยในช่วงที่ทารกอยู่ใกล้ทางออกแล้ว

อุปกรณ์ที่ใช้บ่อยมี 2 ชนิด

เครื่องดูดสุญญากาศมีถ้วยที่ยึดกับหนังศีรษะทารก ส่วนคีมเป็นเครื่องมือโลหะผิวเรียบและมีความโค้งตามศีรษะทารกกับอุ้งเชิงกราน แพทย์จะไม่ใช้เครื่องมือทั้งสองโดยอัตโนมัติ แต่ประเมินว่าชนิดใดมีโอกาสช่วยได้โดยเพิ่มความเสี่ยงน้อยที่สุดในสถานการณ์นั้น NHS

การคลอดแบบนี้มักถูกพิจารณาในระยะที่สองของการคลอด หรือระยะเบ่ง หลังปากมดลูกเปิดเต็มแล้ว หากการคลอดหยุดนิ่ง แม่อ่อนล้า เบ่งได้ไม่เต็มที่ หรืออัตราการเต้นหัวใจของทารกเปลี่ยนไปจนทีมรักษาเห็นว่าควรเร่งให้คลอด แพทย์อาจเสนอการใช้เครื่องมือแทนการรอต่อหรือการผ่าคลอดทันที

แม้ชื่อทั่วไปจะมีคำว่า “คลอดธรรมชาติ” แต่วิธีนี้เป็นหัตถการทางการแพทย์ ต้องทำโดยผู้ที่ได้รับการฝึกและในสถานที่ที่สามารถติดตามหัวใจทารก ให้ยาระงับความเจ็บปวด ดูแลทารกแรกเกิด และเปลี่ยนเป็นการผ่าคลอดได้หากจำเป็น

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

แพทย์อาจเสนอการใช้เครื่องมือเมื่อการคลอดทางช่องคลอดยังเป็นไปได้ แต่การรอต่ออาจเพิ่มความเสี่ยงต่อแม่หรือทารก เหตุผลที่พบบ่อย ได้แก่

• ระยะเบ่งไม่คืบหน้า แม้มีการหดตัวของมดลูกและพยายามเบ่งแล้ว
• แม่อ่อนล้าจนไม่สามารถออกแรงเบ่งได้เพียงพอ
• ทารกอยู่ในท่าที่ทำให้ผ่านช่องคลอดได้ยาก และเครื่องมืออาจช่วยประคองหรือปรับทิศทางได้
• การติดตามหัวใจทารกแสดงความเปลี่ยนแปลงที่ทำให้ควรเร่งการคลอด
• แม่มีโรคประจำตัวบางอย่าง เช่น โรคหัวใจหรือความดันโลหิตสูงรุนแรง ซึ่งแพทย์เห็นว่าควรลดระยะเวลาหรือแรงในการเบ่ง
• ได้รับยาระงับความรู้สึกทางหลังและแรงเบ่งลดลง โดยทารกลงมาอยู่ในตำแหน่งที่ใช้เครื่องมือได้แล้ว

ก่อนใช้เครื่องมือ แพทย์ต้องตรวจว่าปากมดลูกเปิดเต็ม ถุงน้ำคร่ำแตกแล้ว ศีรษะทารกลงต่ำพอ ทราบตำแหน่งศีรษะ และไม่มีข้อบ่งชี้ชัดเจนว่าศีรษะทารกไม่สามารถผ่านอุ้งเชิงกรานได้ กระเพาะปัสสาวะมักต้องว่างด้วย เพื่อลดการกีดขวางและการบาดเจ็บ

กรณีที่มักไม่ใช้เครื่องมือช่วยคลอด

การคลอดแบบนี้อาจไม่เหมาะหาก

• ปากมดลูกยังเปิดไม่เต็ม
• ศีรษะทารกยังอยู่สูงเกินไป
• ไม่ทราบตำแหน่งศีรษะทารกอย่างชัดเจน
• สงสัยว่าศีรษะหรือขนาดตัวทารกไม่สัมพันธ์กับอุ้งเชิงกราน
• ทารกไม่ได้อยู่ในท่าศีรษะ หรือมีท่าที่เครื่องมือไม่สามารถช่วยได้อย่างปลอดภัย
• ทารกมีโรคเลือดออกง่ายหรือโรคกระดูกบางชนิด
• มีภาวะฉุกเฉินที่ต้องนำทารกออกทันทีและการผ่าคลอดเป็นทางที่เร็วหรือปลอดภัยกว่า
• อายุครรภ์ ตำแหน่งทารก หรือสภาพหนังศีรษะทำให้การใช้เครื่องดูดสุญญากาศไม่เหมาะสม

หากทารกคลอดก่อนกำหนดมาก แพทย์อาจหลีกเลี่ยงเครื่องดูดสุญญากาศ เพราะศีรษะทารกยังบอบบาง และอาจพิจารณาคีมหรือผ่าคลอดตามสถานการณ์ แหล่งข้อมูลต่างประเทศระบุว่าในทารกอายุครรภ์ต่ำกว่า 36 สัปดาห์อาจเลือกคีมมากกว่าเครื่องดูด แต่แนวทางจริงต้องขึ้นกับการประเมินของสูติแพทย์และมาตรฐานของสถานพยาบาล NHS

คุณไม่จำเป็นต้องตัดสินใจเลือกเครื่องมือด้วยตัวเองล่วงหน้าเพียงชนิดเดียว เพราะสถานการณ์ระหว่างคลอดอาจเปลี่ยนได้ สิ่งที่ควรรู้คือเหตุผลที่แพทย์เสนอ โอกาสที่วิธีนั้นจะช่วยได้ ความเสี่ยงสำคัญ และแผนสำรองหากไม่สำเร็จ เมื่อไม่ใช่เหตุฉุกเฉิน ทีมรักษาควรอธิบายและขอความยินยอมก่อนทำหัตถการ

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

โดยทั่วไป การใช้เครื่องมือช่วยคลอดไม่ใช่การผ่าตัดที่นัดทำเป็นกิจวัตร แต่เป็นการตัดสินใจระหว่างการคลอด จึงไม่มีการเตรียมตัวแบบเดียวกับการผ่าตัดตามนัด อย่างไรก็ตาม คุณสามารถเตรียมข้อมูลและพูดคุยเรื่องนี้ในช่วงฝากครรภ์ได้ โดยเฉพาะหากมีโรคประจำตัว เคยคลอดยาก หรือเคยผ่าตัดบริเวณอุ้งเชิงกราน

ก่อนถึงวันคลอด

แจ้งสูติแพทย์เกี่ยวกับข้อมูลต่อไปนี้

• โรคประจำตัว โดยเฉพาะโรคหัวใจ ความดันโลหิตสูง โรคเลือดออกง่าย และโรคทางระบบประสาท
• ประวัติการผ่าตัดมดลูก ปากมดลูก ช่องคลอด หรืออุ้งเชิงกราน
• ประวัติคลอดยาก การใช้เครื่องมือช่วยคลอด หรือการฉีกขาดรุนแรงในการคลอดครั้งก่อน
• ยาทุกชนิดที่ใช้อยู่ รวมถึงยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยารักษาเบาหวาน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
• ประวัติแพ้ยา แพ้วัสดุ หรือมีปัญหาจากการระงับความรู้สึกในอดีต
• ความต้องการเกี่ยวกับการบรรเทาปวด การมีผู้ติดตาม และการสัมผัสทารกหลังคลอด หากสภาพแม่และทารกเอื้ออำนวย

อย่าหยุดยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาเบาหวาน หรือยาอื่นด้วยตนเอง สูติแพทย์และวิสัญญีแพทย์จะเป็นผู้กำหนดว่าต้องปรับหรือหยุดยาเมื่อใด โดยดูจากชนิดยา เหตุผลที่ใช้ อายุครรภ์ และแผนการระงับความรู้สึก

เรื่องอาหารและน้ำ

หากคุณเจ็บครรภ์และเข้ารับการดูแลแล้ว ให้ทำตามคำแนะนำเรื่องอาหารและน้ำของทีมรักษา นโยบายอาจต่างกันตามความเสี่ยงของการผ่าคลอดและชนิดการระงับความรู้สึก ไม่ควรงดอาหารเป็นเวลานานเองก่อนเริ่มเจ็บครรภ์ และไม่ควรรับประทานต่อเมื่อทีมรักษาแจ้งให้งดแล้ว

หากเกิดเหตุที่ต้องเปลี่ยนเป็นการผ่าคลอด วิสัญญีแพทย์จะประเมินเวลาที่รับประทานอาหารหรือดื่มน้ำครั้งล่าสุด และเลือกวิธีระงับความรู้สึกที่เหมาะสมกับความเร่งด่วน

เมื่อแพทย์เสนอให้ใช้เครื่องมือ

หากสถานการณ์ยังมีเวลาพอ คุณหรือผู้ดูแลอาจถามสั้นๆ ว่า

• เหตุใดจึงควรช่วยให้คลอดตอนนี้
• แนะนำเครื่องดูดหรือคีม เพราะอะไร
• หากรอต่อจะมีความเสี่ยงอะไร
• มีโอกาสต้องตัดฝีเย็บหรือไม่
• หากเครื่องมือไม่ช่วย แผนถัดไปคืออะไร
• สามารถเปลี่ยนเป็นผ่าคลอดได้รวดเร็วเพียงใด

ก่อนเริ่ม ทีมรักษามักตรวจภายในเพื่อยืนยันตำแหน่งทารก ติดตามหัวใจทารก ประเมินการระงับปวด และอาจสวนปัสสาวะเพื่อให้กระเพาะปัสสาวะว่าง หากยาระงับปวดเดิมไม่เพียงพอ อาจให้ยาชาเฉพาะที่บริเวณช่องคลอดและฝีเย็บ หรือปรับการระงับความรู้สึกทางหลัง NHS

ขั้นตอนการผ่าตัด

แม้หัวข้อทั่วไปจะเรียกว่า “ขั้นตอนการผ่าตัด” แต่การใช้เครื่องดูดหรือคีมเป็นหัตถการช่วยคลอดทางช่องคลอด ไม่ใช่การเปิดแผลหน้าท้อง ขั้นตอนโดยรวมเป็นดังนี้

1. ประเมินแม่และทารก

แพทย์ตรวจการเปิดของปากมดลูก ระดับศีรษะ ตำแหน่งที่ศีรษะหัน และความสัมพันธ์กับอุ้งเชิงกราน ทีมรักษาติดตามอัตราการเต้นหัวใจทารก การหดตัวของมดลูก ความดันโลหิต และอาการของแม่

หากข้อมูลยังไม่ชัด หรือแพทย์เห็นว่าทารกอยู่สูงเกินไป จะไม่เริ่มใช้เครื่องมือ บางสถานพยาบาลอาจเตรียมห้องผ่าตัดไว้ใกล้เคียงเมื่อมีโอกาสต้องเปลี่ยนเป็นผ่าคลอด

2. อธิบายเหตุผลและขอความยินยอม

แพทย์อธิบายว่าทำไมควรเร่งการคลอด เครื่องมือชนิดใดเหมาะสม ความเสี่ยงที่สำคัญ และสิ่งที่จะทำหากไม่สำเร็จ ในเหตุฉุกเฉิน คำอธิบายอาจสั้นเพราะต้องลดเวลาที่ทารกอยู่ในภาวะเสี่ยง แต่คุณยังควรได้รับข้อมูลเท่าที่สถานการณ์เอื้ออำนวย

3. จัดท่าและเตรียมการระงับปวด

คุณมักอยู่ในท่าคลอดที่เปิดพื้นที่ให้แพทย์เข้าถึงช่องคลอดได้ ทีมรักษาจะตรวจว่าการระงับปวดเพียงพอหรือไม่ หากยังไม่ได้รับการระงับความรู้สึกทางหลัง อาจใช้ยาชาเฉพาะที่บริเวณช่องคลอดและฝีเย็บ

อาจใส่สายสวนปัสสาวะชั่วคราวเพื่อให้กระเพาะปัสสาวะว่าง แพทย์อาจพิจารณาตัดฝีเย็บ คือการกรีดบริเวณระหว่างช่องคลอดกับทวารหนักเพื่อเพิ่มพื้นที่ แต่ไม่จำเป็นต้องทำกับทุกคน การตัดสินใจขึ้นกับชนิดเครื่องมือ ความตึงของเนื้อเยื่อ ทิศทางศีรษะ และความเร่งด่วน

4. วางเครื่องมือ

หากใช้เครื่องดูด แพทย์จะวางถ้วยในตำแหน่งที่เหมาะสมบนศีรษะทารก ตรวจว่าไม่มีเนื้อเยื่อของแม่ติดอยู่ แล้วค่อยสร้างแรงดูด

หากใช้คีม แพทย์จะสอดคีมแต่ละข้างอย่างระมัดระวังให้โอบรับศีรษะทารก จากนั้นตรวจตำแหน่งก่อนประกบด้าม เครื่องมือมีความโค้งให้เข้ากับศีรษะและอุ้งเชิงกราน ไม่ได้หนีบศีรษะแบบคีมทั่วไป Cleveland Clinic

5. ช่วยพร้อมจังหวะหดตัวและการเบ่ง

เมื่อมดลูกหดตัว ทีมรักษาจะบอกให้คุณเบ่ง แพทย์ออกแรงช่วยอย่างควบคุมไปตามแนวช่องคลอด จุดสำคัญคือศีรษะทารกต้องเคลื่อนต่ำลงตามที่คาด ไม่ใช่เพียงใช้แรงเพิ่มต่อเนื่อง

แหล่งอ้างอิงระบุว่าการใช้คีมส่วนใหญ่ควรเห็นความก้าวหน้าภายในจำนวนครั้งของการดึงที่จำกัด และต้องหยุดหากเครื่องมือไม่ช่วย แต่ไม่ได้หมายความว่าจะใช้จำนวนครั้งเดียวกันกับทุกคน แพทย์ประเมินความก้าวหน้า ความปลอดภัย และแนวทางของสถานพยาบาลเป็นหลัก

6. คลอดศีรษะและลำตัวทารก

เมื่อศีรษะใกล้ออก แพทย์จะถอดเครื่องมือในเวลาที่เหมาะสม จากนั้นช่วยคลอดไหล่และลำตัวตามขั้นตอนการคลอดทั่วไป หากสภาพทารกดี อาจวางทารกบนตัวแม่และเริ่มสัมผัสผิวต่อผิวได้ แต่ถ้าทารกต้องได้รับการประเมินหรือช่วยหายใจ ทีมทารกแรกเกิดจะดูแลทันที

7. คลอดรกและซ่อมแซมบาดแผล

หลังทารกคลอด ทีมรักษาจะช่วยให้รกคลอด ตรวจการหดตัวของมดลูก และประเมินเลือดออก แพทย์ตรวจช่องคลอด ปากมดลูก และฝีเย็บว่ามีการฉีกขาดหรือไม่ หากมีแผลตัดฝีเย็บหรือแผลฉีกจะเย็บซ่อมด้วยไหมที่ละลายได้

หากเครื่องมือไม่ทำให้ทารกเคลื่อนต่ำลง ถ้วยหลุดซ้ำ ตำแหน่งไม่เหมาะ หรือสภาพทารกแย่ลง แพทย์จะหยุดและพิจารณาผ่าคลอด การหยุดไม่ถือว่าเป็นความล้มเหลวของแม่ แต่เป็นการเปลี่ยนแผนเพื่อความปลอดภัย

ใช้เวลานานแค่ไหน

ช่วงที่ใช้เครื่องมือจริงมักเป็นช่วงสั้นในตอนท้ายของการคลอด แต่ไม่สามารถกำหนดเวลาเดียวสำหรับทุกคนได้ ระยะเวลาขึ้นกับตำแหน่งศีรษะ แรงเบ่ง การหดตัวของมดลูก ชนิดเครื่องมือ และเหตุผลที่ต้องเร่งคลอด หากไม่เห็นความก้าวหน้า แพทย์ไม่ควรยืดเวลาการใช้เครื่องมือโดยไม่มีประโยชน์

อย่างไรก็ตาม เวลารวมตั้งแต่เริ่มประเมิน ให้ยาระงับปวด เตรียมอุปกรณ์ คลอดทารก คลอดรก และเย็บซ่อมแผลจะนานกว่าช่วงใช้เครื่องมือจริง คุณอาจต้องอยู่ในห้องคลอดต่อเพื่อสังเกตเลือดออก การหดตัวของมดลูก การปัสสาวะ ความดันโลหิต และอาการของทารก

วิธีระงับความเจ็บปวดที่อาจใช้ ได้แก่

• การระงับความรู้สึกทางหลังที่มีอยู่แล้วระหว่างคลอด
• การเพิ่มยาผ่านสายระงับความรู้สึกทางหลัง หากแพทย์เห็นว่าเหมาะสม
• ยาชาเฉพาะที่บริเวณช่องคลอดและฝีเย็บ
• การระงับความรู้สึกสำหรับผ่าคลอด หากต้องเปลี่ยนแผน

หลังคลอดทางช่องคลอดโดยใช้เครื่องมือ บางคนกลับบ้านได้ตามระยะพักหลังคลอดตามปกติของสถานพยาบาล ขณะที่บางคนต้องพักนานขึ้นหากมีแผลฉีกขาดมาก เสียเลือด ปัสสาวะไม่ได้ ทารกต้องสังเกตอาการ หรือมีโรคประจำตัว ทีมรักษาจะเป็นผู้ประเมินทั้งแม่และทารกก่อนอนุญาตให้กลับบ้าน

พักฟื้นนานแค่ไหน

การพักฟื้นขึ้นกับชนิดเครื่องมือ ระดับการฉีกขาดหรือการตัดฝีเย็บ ปริมาณเลือดที่เสีย ภาวะแทรกซ้อน และสุขภาพก่อนคลอด หลายคนดูแลทารกและเคลื่อนไหวเบาๆ ได้ตั้งแต่ระยะแรก แต่ความเจ็บบริเวณฝีเย็บและความเหนื่อยอาจเด่นกว่าการคลอดทางช่องคลอดที่ไม่ใช้เครื่องมือ

ช่วงเวลาในตารางเป็นภาพรวม ไม่ใช่กำหนดที่ใช้ได้กับทุกคน หากมีแผลฉีกขาดลึกถึงกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก การฟื้นตัวและการติดตามจะต่างจากแผลตื้น และอาจต้องได้รับคำแนะนำเฉพาะเรื่องการขับถ่าย อาหาร การทำงาน และการบริหารอุ้งเชิงกราน

การเคลื่อนไหวและกลับไปทำงาน

ควรเริ่มขยับขาและเดินเมื่อทีมรักษาเห็นว่าปลอดภัย การเคลื่อนไหวช่วยลดความเสี่ยงลิ่มเลือด แต่ไม่ควรฝืนเมื่อเวียนศีรษะ ปวดมาก หรือยังไม่มีแรง ควรมีคนช่วยดูแลทารกและงานบ้านในช่วงแรก โดยเฉพาะหากนั่งหรือยืนแล้วปวดแผล

การกลับไปทำงานไม่มีระยะตายตัว งานนั่งโต๊ะอาจกลับได้เร็วกว่างานที่ต้องยืนนาน ยกของ หรือเดินมาก ระยะลาคลอด สุขภาพจิต การนอน การให้นม และภาวะแทรกซ้อนมีผลต่อความพร้อมเช่นกัน แพทย์จะประเมินจากแผล การควบคุมปัสสาวะและอุจจาระ รวมถึงอาการโดยรวม

การขับถ่ายและอุ้งเชิงกราน

หลังคลอด คุณอาจปัสสาวะลำบากจากอาการบวม ความเจ็บ หรือผลของยาระงับความรู้สึก บางรายต้องใส่สายสวนปัสสาวะชั่วคราว แหล่งอ้างอิงระบุว่าอาจต้องใช้สายสวนถึงช่วงประมาณ 24 ชั่วโมงในบางคน โดยเฉพาะหลังได้รับการระงับความรู้สึกทางหลัง แต่ระยะจริงขึ้นกับการประเมินของทีมรักษา NHS

อาการปัสสาวะเล็ดอาจเกิดจากการยืดหรือบาดเจ็บของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน หากยังรบกวนชีวิตประจำวันหลังระยะแรก หรือมีอุจจาระเล็ด ควบคุมลมไม่ได้ หรือรู้สึกมีก้อนถ่วงในช่องคลอด ควรแจ้งแพทย์ ไม่ควรรอจนถึงการตั้งครรภ์ครั้งต่อไป

การฟื้นตัวของทารก

ทารกอาจมีรอยแดง รอยกด รอยช้ำ หรือก้อนนูนบนศีรษะจากถ้วยดูด รอยตื้นจำนวนมากลดลงเองในช่วงแรกหลังคลอด แหล่งอ้างอิงระบุว่ารอยจากถ้วยหรือคีมบางชนิดมักจางภายในประมาณ 48 ชั่วโมง แต่รอยช้ำหรือก้อนเลือดบางประเภทอาจใช้เวลานานกว่าและควรได้รับการติดตาม NHS

หากทารกดูดนมน้อยลง ซึม ร้องผิดปกติ ตัวเหลืองมากขึ้น หายใจลำบาก หรือมีอาการกระตุก ต้องให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมินทันที

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

การคลอดทุกแบบมีความเสี่ยง การเสนอเครื่องมือช่วยคลอดมักเกิดเมื่อแพทย์เห็นว่าประโยชน์ของการนำทารกออกในเวลานั้นมากกว่าการรอต่อ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีภาวะแทรกซ้อน

ความเสี่ยงต่อแม่

แผลฉีกขาดหรือตัดฝีเย็บ

อาจเกิดการฉีกขาดตั้งแต่ผิวหนังไปจนถึงกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน ในบางรายแผลลึกถึงกล้ามเนื้อหูรูดหรือผนังทวารหนัก การใช้เครื่องมือสัมพันธ์กับโอกาสเกิดแผลลึกมากขึ้นเมื่อเทียบกับการคลอดทางช่องคลอดที่ไม่ใช้เครื่องมือ โดยเฉพาะในบางสถานการณ์และเครื่องมือบางชนิด NHS

ปวด บวม และช้ำบริเวณฝีเย็บ

อาการมักเด่นในช่วงวันแรกและค่อยๆ ดีขึ้น หากปวดมากขึ้นแทนที่จะลดลง ต้องตรวจหาก้อนเลือดคั่ง การติดเชื้อ หรือแผลแยก

เลือดออกหลังคลอด

อาจเกิดจากมดลูกหดตัวไม่ดี แผลฉีกขาด หรือรกค้าง ทีมรักษาจะตรวจสาเหตุและให้การรักษาตามความรุนแรง

ปัสสาวะลำบากหรือปัสสาวะเล็ด

อาการปัสสาวะไม่ออกอาจเกิดชั่วคราวจากอาการบวม ความเจ็บ หรือยาระงับความรู้สึก ส่วนปัสสาวะเล็ดอาจสัมพันธ์กับการยืดของกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน

ควบคุมลมหรืออุจจาระผิดปกติ

พบได้เมื่อมีการบาดเจ็บของกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก หากเกิดอาการต้องแจ้งแพทย์ เพราะอาจต้องตรวจแผลเพิ่มเติมและฟื้นฟูกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน

การติดเชื้อ

อาจเกิดที่แผลฝีเย็บ มดลูก หรือทางเดินปัสสาวะ โดยเฉพาะเมื่อมีแผลมาก ใช้สายสวน หรือมีปัจจัยเสี่ยงอื่น

ลิ่มเลือดอุดตัน

ช่วงหลังคลอดมีความเสี่ยงลิ่มเลือดสูงขึ้นอยู่แล้ว และความเสี่ยงอาจเพิ่มเมื่อเคลื่อนไหวน้อย มีภาวะแทรกซ้อน หรือมีปัจจัยส่วนบุคคล การขยับตัวเมื่อปลอดภัยและมาตรการป้องกันตามที่แพทย์แนะนำมีความสำคัญ

ผลต่ออุ้งเชิงกรานระยะยาว

บางคนอาจมีอวัยวะในอุ้งเชิงกรานหย่อน ความรู้สึกถ่วงช่องคลอด หรือเจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ ความเสี่ยงไม่ได้ขึ้นกับเครื่องมือเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับการตั้งครรภ์ ระยะเบ่ง ขนาดและท่าทารก ระดับแผลฉีกขาด และปัจจัยของแต่ละคน

ความเสี่ยงต่อทารก

รอยกด รอยช้ำ หรือแผลตื้น

อาจเกิดบริเวณใบหน้าหรือหนังศีรษะ รอยจำนวนมากจางลงเอง แต่ควรได้รับการตรวจหลังคลอด

ก้อนบวมบนศีรษะ

เครื่องดูดอาจทำให้เกิดก้อนบวมตรงตำแหน่งถ้วย ส่วนใหญ่ยุบลง แต่ก้อนเลือดบางชนิดต้องติดตามเพราะอาจสัมพันธ์กับภาวะตัวเหลืองหรือภาวะแทรกซ้อนอื่น

ตัวเหลือง

รอยช้ำทำให้มีการสลายเม็ดเลือดเพิ่มขึ้นและอาจทำให้บิลิรูบินสูง ทีมทารกแรกเกิดจะประเมินตามอายุหลังคลอด อาการ และปัจจัยเสี่ยง

การบาดเจ็บของเส้นประสาทใบหน้า

คีมอาจกดเส้นประสาทใบหน้า ทำให้กล้ามเนื้อใบหน้าอ่อนแรงชั่วคราว อาการจำนวนหนึ่งดีขึ้นได้ แต่ต้องประเมินเพื่อแยกการบาดเจ็บชนิดอื่น

เลือดออกหรือการบาดเจ็บรุนแรง

พบได้น้อยกว่ารอยช้ำตื้น แต่มีความสำคัญ โดยเฉพาะเลือดออกใต้หนังศีรษะหรือในกะโหลก ความเสี่ยงขึ้นกับชนิดเครื่องมือ อายุครรภ์ ตำแหน่งทารก และความยากของการคลอด

แพทย์ลดความเสี่ยงด้วยการใช้เครื่องมือเฉพาะเมื่อเงื่อนไขครบ เลือกชนิดให้เหมาะ วางเครื่องมือถูกตำแหน่ง จำกัดความพยายาม และหยุดเมื่อไม่เห็นความก้าวหน้า ไม่มีวิธีใดรับประกันว่าจะหลีกเลี่ยงภาวะแทรกซ้อนได้ทั้งหมด

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

หลังกลับบ้าน ให้ไปโรงพยาบาลหรือขอความช่วยเหลือฉุกเฉินเมื่อมีอาการต่อไปนี้

อาการของแม่

• เลือดออกมากขึ้นอย่างรวดเร็ว เลือดชุ่มผ้าอนามัยต่อเนื่อง หรือมีลิ่มเลือดขนาดใหญ่ร่วมกับหน้ามืด ใจสั่น หรืออ่อนแรง
• ไข้ หนาวสั่น หรือรู้สึกป่วยมาก
• แผลฝีเย็บแดง บวม ร้อน มีหนอง มีกลิ่นผิดปกติ หรือปวดมากขึ้น
• ปวดท้องหรือปวดอุ้งเชิงกรานรุนแรง
• ปัสสาวะไม่ออก ปวดแสบมาก หรือมีเลือดปน
• แผลแยก หรือรู้สึกว่ามีเนื้อเยื่อโป่งออกจากช่องคลอด
• ควบคุมอุจจาระไม่ได้ หรือมีอุจจาระออกทางช่องคลอด
• ขาข้างหนึ่งบวม แดง ร้อน หรือเจ็บ โดยเฉพาะบริเวณน่อง
• เจ็บหน้าอก หายใจไม่อิ่ม ไอเป็นเลือด หน้ามืด หรือหมดสติ
• ปวดศีรษะรุนแรง ตามัว จุกแน่นลิ้นปี่ หรือความดันโลหิตสูง
• สับสน นอนไม่หลับรุนแรง ได้ยินหรือเห็นสิ่งที่ผู้อื่นไม่เห็น หรือคิดทำร้ายตนเองหรือทารก

ความเศร้าและวิตกกังวลเล็กน้อยอาจเกิดในช่วงหลังคลอด แต่หากอาการไม่ลดลง รบกวนการดูแลตัวเอง หรือมีความคิดทำร้ายตนเองหรือทารก ต้องขอความช่วยเหลือทันที

อาการของทารก

• หายใจเร็ว หายใจลำบาก หน้าอกบุ๋ม ตัวเขียว หรือหยุดหายใจ
• ซึมผิดปกติ ปลุกยาก ดูดนมน้อยลงมาก หรือไม่ยอมกิน
• ร้องเสียงแหลมต่อเนื่อง กระสับกระส่ายผิดปกติ หรือมีอาการชัก
• ก้อนบวมบนศีรษะขยายใหญ่ ผิวซีดลง หัวใจเต้นเร็ว หรือดูอ่อนแรง
• ตัวเหลืองมากขึ้นอย่างรวดเร็ว หรือเหลืองร่วมกับซึมและดูดนมไม่ดี
• มีไข้หรือตัวเย็นผิดปกติ
• อาเจียนซ้ำ หรือปัสสาวะและอุจจาระน้อยผิดปกติ

หากไม่แน่ใจว่าอาการรุนแรงเพียงใด ให้ติดต่อห้องคลอดหรือโรงพยาบาลที่ทำคลอด โดยบอกว่าเป็นการคลอดโดยใช้เครื่องมือ ชนิดของเครื่องมือ และวันที่คลอด

ทางเลือกอื่น

การใช้เครื่องมือไม่ใช่ทางเลือกเดียวในทุกสถานการณ์ แพทย์จะเทียบประโยชน์และความเสี่ยงของการรอต่อ การช่วยคลอด และการผ่าคลอด โดยดูว่าทารกอยู่ต่ำเพียงใดและต้องเร่งคลอดแค่ไหน

รอและสนับสนุนให้คลอดต่อ

หากหัวใจทารกยังปกติ แม่ยังมีแรง และการคลอดยังคืบหน้า อาจให้เวลาเพิ่ม ปรับท่า ช่วยจัดการความเจ็บปวด หรือแก้ปัจจัยที่ทำให้เบ่งไม่เต็มที่ วิธีนี้ไม่เหมาะเมื่อมีสัญญาณว่าทารกหรือแม่อาจได้รับอันตรายจากการรอต่อ

ปรับการหดตัวของมดลูก

หากการหดตัวไม่เพียงพอ ทีมรักษาอาจพิจารณาวิธีเพิ่มการหดตัวตามข้อบ่งชี้ พร้อมติดตามหัวใจทารกอย่างใกล้ชิด วิธีนี้ไม่ใช่คำตอบเมื่อศีรษะทารกติดจากขนาดหรือตำแหน่งที่ไม่เหมาะ และไม่ควรใช้แทนการนำทารกออกเมื่อเกิดภาวะฉุกเฉิน

ผ่าคลอด

การผ่าคลอดอาจเหมาะกว่าเมื่อศีรษะทารกยังสูง ไม่ทราบตำแหน่ง ทารกไม่อยู่ในท่าศีรษะ สงสัยว่าผ่านอุ้งเชิงกรานไม่ได้ หรือมีข้อห้ามต่อเครื่องมือ นอกจากนี้ยังเป็นแผนสำรองเมื่อทดลองใช้เครื่องมือแล้วไม่เกิดความก้าวหน้า

ผ่าคลอดหลีกเลี่ยงแรงกดจากเครื่องมือผ่านช่องคลอด แต่เป็นการผ่าตัดช่องท้อง มีแผลผ่าตัด ระยะฟื้นตัวมักนานกว่า และมีความเสี่ยงจากเลือดออก การติดเชื้อ ลิ่มเลือด การระงับความรู้สึก และผลต่อการตั้งครรภ์ในอนาคต การเปรียบเทียบจึงต้องดูสถานการณ์ ณ เวลานั้น ไม่ใช่ตัดสินว่าวิธีหนึ่งดีกว่าเสมอ

เปรียบเทียบทางเลือกโดยสรุป

สิทธิการรักษา

สิทธิครอบคลุมขึ้นกับเหตุผลทางการแพทย์ สถานพยาบาลตามสิทธิ การส่งต่อ และเงื่อนไขของแต่ละระบบ การใช้เครื่องมือช่วยคลอดมักเกิดระหว่างการรักษาการคลอด จึงควรถามว่าสิทธิครอบคลุมการฝากครรภ์ การคลอด ภาวะแทรกซ้อน การดูแลทารก และการส่งต่ออย่างไร

สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ

โดยทั่วไป ผู้มีสิทธิควรเข้ารับบริการฝากครรภ์และคลอดที่หน่วยบริการประจำหรือสถานพยาบาลที่ได้รับการส่งต่อ ในภาวะฉุกเฉิน โรงพยาบาลจะประเมินและให้การรักษาตามความเร่งด่วน ควรตรวจสอบหน่วยบริการประจำ เอกสารที่ต้องใช้ และขั้นตอนส่งต่อก่อนใกล้กำหนดคลอด

สิทธิประกันสังคม

เงื่อนไขการใช้สิทธิด้านการคลอดและการรักษาภาวะแทรกซ้อนอาจแยกกันตามประเภทบริการและสถานพยาบาล ควรสอบถามสำนักงานประกันสังคมหรือโรงพยาบาลตามสิทธิว่า ต้องใช้เอกสารใด การดูแลทารกแรกเกิดใช้สิทธิของใคร และกรณีส่งต่อฉุกเฉินดำเนินการอย่างไร

สิทธิสวัสดิการข้าราชการ

การใช้สิทธิขึ้นกับสถานพยาบาลและหลักเกณฑ์ของผู้มีสิทธิ ควรแจ้งสิทธิตั้งแต่ฝากครรภ์และสอบถามการเบิกกรณีคลอด ภาวะแทรกซ้อน ยา ห้องพัก และการดูแลทารก เนื่องจากรายการที่เกี่ยวข้องอาจมีหลักเกณฑ์ต่างกัน

ประกันสุขภาพเอกชน

ตรวจสอบว่าแผนครอบคลุมการคลอดตามปกติ หัตถการช่วยคลอด ภาวะแทรกซ้อนของแม่ และการดูแลทารกแรกเกิดหรือไม่ บางกรมธรรม์แยกความคุ้มครองการตั้งครรภ์ออกจากการรักษาโรคทั่วไป และอาจมีระยะรอหรือเงื่อนไขการอนุมัติล่วงหน้า

คำถามที่ควรถามบริษัทประกันและโรงพยาบาล ได้แก่

• ต้องแจ้งหรือขออนุมัติก่อนเข้าคลอดหรือไม่
• หากต้องใช้เครื่องมือหรือเปลี่ยนเป็นผ่าคลอด ต้องมีเอกสารเพิ่มหรือไม่
• ภาวะแทรกซ้อนหลังคลอดนับอยู่ในหมวดใด
• ทารกแรกเกิดได้รับความคุ้มครองตั้งแต่เมื่อใด
• หากทารกต้องเข้าหออภิบาล ต้องดำเนินการเรื่องสิทธิอย่างไร
• หากต้องส่งต่อไปสถานพยาบาลอื่น ใครเป็นผู้ประสานสิทธิ

ควรนำบัตรประชาชน เอกสารสิทธิ สมุดฝากครรภ์ ผลตรวจสำคัญ รายการยา และข้อมูลติดต่อผู้รับผิดชอบสิทธิมาด้วย หากเป็นภาวะฉุกเฉิน ให้รับการรักษาก่อนแล้วให้ญาติช่วยติดต่อเรื่องเอกสารตามขั้นตอนของโรงพยาบาล

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

คลอดธรรมชาติแบบมีตัวช่วยเหมือนผ่าคลอดไหม

ไม่เหมือน เพราะทารกยังคลอดผ่านช่องคลอด โดยแพทย์ใช้เครื่องดูดสุญญากาศหรือคีมช่วยในช่วงท้าย ส่วนผ่าคลอดนำทารกออกผ่านแผลที่หน้าท้องและมดลูก

อย่างไรก็ตาม การช่วยคลอดต้องทำในสถานที่ที่สามารถเปลี่ยนเป็นผ่าคลอดได้หากเครื่องมือไม่ช่วยหรือเกิดภาวะฉุกเฉิน

การใช้เครื่องดูดหรือคีมเจ็บไหม

คุณอาจรู้สึกแรงกดและการตึง แม้ได้รับยาระงับปวดแล้ว แต่ทีมรักษาควรประเมินและเพิ่มการระงับปวดตามความเหมาะสม หากมีการตัดฝีเย็บหรือแผลฉีก อาการปวดมักชัดในช่วงวันแรกและค่อยๆ ลดลง

หากปวดมากขึ้น มีไข้ แผลบวม หรือมีกลิ่นผิดปกติ ต้องกลับไปตรวจ ไม่ควรถือว่าเป็นอาการปกติของการพักฟื้นเสมอไป

เลือกเองได้ไหมว่าจะใช้เครื่องดูดหรือคีม

คุณสามารถร่วมตัดสินใจได้ แต่สูติแพทย์ต้องเลือกเครื่องมือที่เหมาะกับตำแหน่งทารก อายุครรภ์ ความเร่งด่วน และความชำนาญของผู้ทำ บางสถานการณ์เครื่องมือชนิดหนึ่งไม่เหมาะหรือไม่มีความปลอดภัยเพียงพอ

ก่อนทำ คุณควรได้รับคำอธิบายเหตุผล ความเสี่ยง และแผนสำรองเท่าที่สถานการณ์อนุญาต

ใช้เครื่องมือแล้วทารกจะมีรอยบนศีรษะหรือใบหน้าไหม

อาจมีรอยแดง รอยกด รอยช้ำ หรือก้อนบวมชั่วคราวได้ รอยตื้นจำนวนมากลดลงในช่วงแรก แต่บางลักษณะต้องติดตามนานกว่า

หากก้อนบวมใหญ่ขึ้น ทารกซีด ซึม ดูดนมไม่ดี หรือเหลืองมากขึ้น ให้ไปโรงพยาบาลทันที

ถ้วยดูดหลุดหมายความว่าอันตรายหรือไม่

ถ้วยหลุดอาจเกิดได้และเป็นข้อมูลที่แพทย์ใช้ประเมินว่าควรลองต่อ หยุด หรือเปลี่ยนแผน การหลุดซ้ำหรือศีรษะไม่เคลื่อนต่ำลงทำให้ต้องทบทวนความปลอดภัย ไม่ควรพยายามต่อโดยไม่มีความก้าวหน้า

แผนถัดไปอาจเป็นการใช้วิธีอื่นหรือผ่าคลอด ขึ้นกับตำแหน่งทารกและความเร่งด่วน

ต้องตัดฝีเย็บทุกคนไหม

ไม่จำเป็นต้องตัดฝีเย็บทุกคน แพทย์พิจารณาจากชนิดเครื่องมือ พื้นที่บริเวณช่องคลอด ทิศทางศีรษะ ความตึงของเนื้อเยื่อ และความจำเป็นในการเร่งคลอด

แม้ไม่ตัดฝีเย็บก็ยังเกิดแผลฉีกได้ ส่วนการตัดฝีเย็บไม่ได้ป้องกันแผลฉีกลึกได้ทุกกรณี

ถ้าใช้เครื่องมือไม่สำเร็จจะเกิดอะไรขึ้น

แพทย์จะหยุดเมื่อไม่เห็นความก้าวหน้าหรือเห็นว่าการพยายามต่อไม่ปลอดภัย และมักพิจารณาผ่าคลอดเป็นแผนถัดไป การตัดสินใจขึ้นกับสภาพของแม่และทารก ตำแหน่งศีรษะ และเหตุผลที่ต้องเร่งคลอด

ทีมรักษาอาจเตรียมห้องผ่าตัดไว้ล่วงหน้าหากประเมินว่ามีโอกาสเปลี่ยนแผนสูง

หลังคลอดสามารถให้นมได้หรือไม่

ส่วนใหญ่เริ่มให้นมได้เมื่อแม่และทารกมีอาการคงที่ การใช้เครื่องมือเองไม่ได้เป็นเหตุให้ต้องงดนม แต่ความเหนื่อย ปวดแผล หรือการที่ทารกต้องได้รับการประเมินอาจทำให้เริ่มช้าลง

หากท่านั่งทำให้เจ็บแผล ลองท่านอนตะแคงหรือใช้หมอนช่วยพยุง โดยให้บุคลากรที่ดูแลการให้นมช่วยจัดท่า

หลังคลอดควรรอนานเท่าใดจึงมีเพศสัมพันธ์ได้

ควรรอจนเลือดออกลดลง แผลหายดี และคุณไม่รู้สึกเจ็บ โดยแพทย์อาจประเมินเพิ่มเติมในการติดตามหลังคลอด ระยะพร้อมของแต่ละคนต่างกัน โดยเฉพาะผู้ที่มีแผลฉีกขาดลึกหรือยังปวดอุ้งเชิงกราน

หากมีเพศสัมพันธ์แล้วเจ็บมาก เลือดออก หรือความเจ็บไม่ดีขึ้น ควรรับการตรวจ ไม่จำเป็นต้องทนเพราะคิดว่าเป็นเรื่องปกติหลังคลอด

การคลอดครั้งต่อไปต้องใช้เครื่องมืออีกไหม

ไม่จำเป็น เพราะเหตุที่ใช้เครื่องมือครั้งนี้อาจไม่เกิดซ้ำ การวางแผนครั้งต่อไปขึ้นกับสาเหตุเดิม ระดับแผลฉีกขาด การฟื้นตัวของอุ้งเชิงกราน ขนาดและท่าทารก รวมถึงสุขภาพของแม่

หากเคยฉีกขาดถึงกล้ามเนื้อหูรูด มีอุจจาระเล็ด หรือยังมีอาการอุ้งเชิงกรานผิดปกติ ควรปรึกษาสูติแพทย์ก่อนตั้งครรภ์หรือในช่วงฝากครรภ์ระยะแรก

การใช้เครื่องมือมีผลต่อพัฒนาการของทารกหรือไม่

รอยตื้นและอาการบวมจำนวนมากเป็นอาการชั่วคราว แต่การบาดเจ็บรุนแรงแม้พบไม่บ่อยอาจต้องติดตามเฉพาะทาง ทารกควรได้รับการตรวจหลังคลอด และติดตามการกินนม ตัวเหลือง การเคลื่อนไหว และพัฒนาการตามนัด

หากคุณกังวลเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวใบหน้า แขนขา การได้ยิน การมองเห็น หรือพัฒนาการ ควรบอกกุมารแพทย์พร้อมแจ้งประวัติการใช้เครื่องมือช่วยคลอด

ทำอย่างไรหากกลัวการใช้เครื่องมือช่วยคลอด

บอกความกังวลกับสูติแพทย์ตั้งแต่ฝากครรภ์ และขอให้อธิบายว่าโรงพยาบาลใช้เครื่องมือภายใต้เงื่อนไขใด คุณสามารถเขียนความต้องการไว้ในแผนการคลอด เช่น ต้องการคำอธิบายก่อนทำ ต้องการให้ผู้ติดตามอยู่ด้วยเมื่อปลอดภัย และต้องการทราบแผนสำรอง

แผนการคลอดช่วยให้ทีมเข้าใจความต้องการ แต่ไม่สามารถรับประกันว่าจะหลีกเลี่ยงเครื่องมือหรือผ่าคลอดได้ หากสถานการณ์ของแม่หรือทารกเปลี่ยนไปอย่างฉุกเฉิน.

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: Forceps Delivery: What To Expect, Risks & Recovery — เกี่ยวกับ Normal delivery with surgical support — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• NHS: Forceps or vacuum delivery — เกี่ยวกับ Normal delivery with surgical support — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• Mayo Clinic: C-section recovery: What to expect — เกี่ยวกับ Normal delivery with surgical support — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที