ใส่ตัวอ่อน

ใส่ตัวอ่อน (Embryo transfer) คือการนำตัวอ่อนที่เกิดจากการปฏิสนธินอกร่างกายเข้าสู่โพรงมดลูกผ่านสายขนาดเล็ก เพื่อให้ตัวอ่อนมีโอกาสฝังตัวและเกิดการตั้งครรภ์ ขั้นตอนนี้มักใช้เวลาไม่นาน ไม่ต้องเปิดแผลหน้าท้อง และโดยทั่วไปไม่ต้องดมยาสลบ แต่การใส่ตัวอ่อนไม่ได้หมายความว่าจะตั้งครรภ์ทุกครั้ง

ใส่ตัวอ่อน คืออะไร

การใส่ตัวอ่อนมีชื่อทางการว่า การย้ายตัวอ่อนเข้าสู่โพรงมดลูก เป็นขั้นตอนปลายทางของการปฏิสนธินอกร่างกายหรือการทำเด็กหลอดแก้ว ไข่จะถูกเก็บจากรังไข่และนำไปปฏิสนธิกับอสุจิในห้องปฏิบัติการ เมื่อตัวอ่อนพัฒนาได้ตามเกณฑ์ ทีมรักษาจะเลือกตัวอ่อนที่เหมาะสมแล้วนำเข้าสู่โพรงมดลูก หลังจากนั้นต้องรอว่าตัวอ่อนจะฝังตัวในเยื่อบุโพรงมดลูกหรือไม่ (Cleveland Clinic)

การรักษาอาจใช้ตัวอ่อนจากรอบกระตุ้นรังไข่เดียวกัน หรือใช้ตัวอ่อนที่แช่แข็งไว้จากรอบก่อน การเลือกวิธีขึ้นอยู่กับความพร้อมของเยื่อบุโพรงมดลูก ระดับฮอร์โมน สุขภาพของผู้รับตัวอ่อน และแผนที่แพทย์กับนักวิทยาศาสตร์เพาะเลี้ยงตัวอ่อนกำหนดร่วมกัน

ตัวอ่อนที่นำมาใช้อาจอยู่ในระยะการเจริญต่างกัน ขึ้นกับแผนของห้องปฏิบัติการและพัฒนาการของตัวอ่อน แพทย์จะพิจารณาทั้งจำนวนตัวอ่อน คุณภาพตัวอ่อน ประวัติการรักษา และความเสี่ยงของการตั้งครรภ์แฝด ไม่ควรเข้าใจว่าการใส่ตัวอ่อนหลายตัวจะดีกว่าเสมอ เพราะการตั้งครรภ์หลายทารกเพิ่มความเสี่ยงต่อทั้งผู้ตั้งครรภ์และทารก เช่น การคลอดก่อนกำหนด

ขั้นตอนนี้ต่างจากการเก็บไข่ การเก็บไข่ใช้เข็มผ่านผนังช่องคลอดไปยังรังไข่และมักต้องใช้ยาระงับความรู้สึก ส่วนการใส่ตัวอ่อนใช้สายอ่อนผ่านปากมดลูก จึงมักไม่ต้องใช้เข็ม ไม่เกิดแผลผ่าตัด และไม่ต้องพักฟื้นเหมือนการผ่าตัดช่องท้อง

สิ่งสำคัญคือ การใส่ตัวอ่อนเป็นการนำตัวอ่อนไปวางในตำแหน่งที่เหมาะสม ไม่ใช่การบังคับให้ตัวอ่อนฝังตัว การฝังตัวเป็นกระบวนการทางชีววิทยาที่ขึ้นอยู่กับทั้งตัวอ่อน เยื่อบุโพรงมดลูก และปัจจัยสุขภาพอื่นๆ จึงไม่มีวิธีรับประกันผลจากขั้นตอนนี้

ใครควรทำ / ใครไม่ควรทำ

ใครอาจได้รับการพิจารณาให้ใส่ตัวอ่อน

ผู้ที่มีตัวอ่อนจากการปฏิสนธินอกร่างกายและมีความพร้อมทางการแพทย์อาจได้รับการพิจารณาให้ใส่ตัวอ่อน เหตุผลที่ทำการรักษาด้วยวิธีนี้อาจรวมถึง

• ท่อนำไข่อุดตันหรือเสียหาย
• ปัจจัยด้านอสุจิ เช่น จำนวนหรือการเคลื่อนไหวไม่เหมาะสม
• ความผิดปกติของการตกไข่หรือการทำงานของรังไข่
• ภาวะมีบุตรยากที่ยังไม่พบสาเหตุชัดเจน
• การรักษาวิธีที่ซับซ้อนน้อยกว่ายังไม่สำเร็จ
• การใช้ไข่หรืออสุจิจากผู้บริจาคตามข้อบ่งชี้และข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง
• การวางแผนตรวจพันธุกรรมของตัวอ่อนในครอบครัวที่มีความเสี่ยงส่งต่อโรคบางชนิด

การทำเด็กหลอดแก้วเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ โดยนำไข่และอสุจิมาปฏิสนธินอกร่างกายก่อนนำตัวอ่อนกลับเข้าสู่มดลูก (Cleveland Clinic) อย่างไรก็ตาม การมีข้อบ่งชี้ข้อใดข้อหนึ่งไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องรักษาด้วยวิธีนี้ แพทย์จะประเมินอายุ ประวัติการตั้งครรภ์ ผลตรวจรังไข่และมดลูก คุณภาพอสุจิ โรคประจำตัว และวิธีที่เคยลองมาก่อน

เมื่อใดควรเลื่อนการใส่ตัวอ่อน

แพทย์อาจแนะนำให้แช่แข็งตัวอ่อนไว้ก่อนและเลื่อนการใส่ออกไป หากสภาพร่างกายหรือโพรงมดลูกยังไม่เหมาะ เช่น

• เยื่อบุโพรงมดลูกยังไม่พร้อมตามการประเมิน
• มีเลือดออกผิดปกติที่ยังไม่ทราบสาเหตุ
• สงสัยการติดเชื้อในอุ้งเชิงกรานหรือระบบสืบพันธุ์
• มีไข้หรือเจ็บป่วยเฉียบพลัน
• ระดับฮอร์โมนไม่สอดคล้องกับแผนการรักษา
• เสี่ยงหรือมีอาการจากภาวะรังไข่ถูกกระตุ้นมากเกินไป
• พบความผิดปกติในโพรงมดลูกที่อาจต้องประเมินหรือรักษาก่อน
• มีโรคประจำตัวที่ยังควบคุมไม่เหมาะกับการตั้งครรภ์

ภาวะรังไข่ถูกกระตุ้นมากเกินไปเกิดจากการตอบสนองต่อยากระตุ้นรังไข่มากกว่าที่คาด ทำให้รังไข่โตและอาจมีอาการท้องอืด ปวดท้อง คลื่นไส้ ปัสสาวะน้อย หรืออาการรุนแรงอื่นๆ การแช่แข็งตัวอ่อนทั้งหมดและเลื่อนการใส่อาจเป็นหนึ่งในวิธีลดความเสี่ยงในผู้ที่แพทย์ประเมินว่าไม่ควรตั้งครรภ์ในรอบนั้น

ใครอาจไม่เหมาะกับการตั้งครรภ์ในขณะนั้น

ผู้ที่มีโรคหัวใจ โรคปอด ความดันโลหิตสูง เบาหวาน โรคไต โรคตับ หรือโรคทางภูมิคุ้มกันที่ยังควบคุมไม่ได้ อาจต้องประเมินและปรับการรักษาก่อน ไม่ใช่เพราะสายใส่ตัวอ่อนเป็นอันตรายโดยตรง แต่เพราะการตั้งครรภ์อาจเพิ่มภาระต่อร่างกาย

หากมีความผิดปกติของมดลูก เนื้องอก ติ่งเนื้อ พังผืด หรือภาวะอื่นที่กระทบโพรงมดลูก แพทย์จะพิจารณาว่าควรรักษาก่อนหรือใส่ตัวอ่อนได้เลย การตัดสินใจขึ้นกับตำแหน่ง ขนาด อาการ และผลต่อโพรงมดลูก ไม่ใช่เพียงการพบความผิดปกติจากอัลตราซาวนด์

เตรียมตัวก่อนผ่าตัด

แม้หัวข้อนี้ใช้คำว่า “ก่อนผ่าตัด” แต่การใส่ตัวอ่อนโดยทั่วไปไม่ใช่การผ่าตัดเปิดแผล การเตรียมตัวจึงต่างจากการผ่าตัดใหญ่ คุณควรยึดคำสั่งของหน่วยรักษาเป็นหลัก เพราะแผนฮอร์โมนและเวลาของแต่ละคนไม่เหมือนกัน

ใช้ยาให้ตรงตามแผน

ยาฮอร์โมนอาจใช้เพื่อเตรียมเยื่อบุโพรงมดลูกหรือประคองระยะหลังใส่ตัวอ่อน ต้องใช้ตามเวลาและวิธีที่กำหนด ไม่เพิ่ม ลด หยุด หรือชดเชยยาเอง หากลืมใช้ยา ให้ติดต่อหน่วยรักษาเพื่อรับคำแนะนำเฉพาะราย

แจ้งแพทย์เรื่องยาทั้งหมดที่ใช้อยู่ โดยเฉพาะ

• ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด
• ยารักษาเบาหวาน
• ยาควบคุมความดันโลหิตหรือโรคหัวใจ
• ฮอร์โมนอื่นนอกแผนการรักษา
• สมุนไพร อาหารเสริม และผลิตภัณฑ์ที่ซื้อใช้เอง
• ยาที่อาจไม่เหมาะในช่วงวางแผนตั้งครรภ์

อย่าหยุดยาที่ป้องกันลิ่มเลือด โรคหัวใจ เบาหวาน หรือโรคประจำตัวด้วยตนเอง แพทย์ผู้รักษาและทีมเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์จะกำหนดว่าต้องปรับหรือหยุดหรือไม่ รวมถึงกำหนดเวลาให้เหมาะกับความเสี่ยงของคุณ

ต้องงดอาหารหรือไม่

การใส่ตัวอ่อนที่ไม่ใช้ยาระงับความรู้สึกมักไม่ต้องเตรียมเหมือนการดมยาสลบ แต่แนวทางของแต่ละหน่วยรักษาอาจต่างกัน หากมีแผนใช้ยาคลายกังวลหรือยาระงับความรู้สึก ต้องปฏิบัติตามคำสั่งงดอาหารและน้ำที่ทีมวิสัญญีกำหนด

อย่าอดอาหารเองโดยไม่ได้รับคำสั่ง โดยเฉพาะหากมีเบาหวาน ตั้งครรภ์ได้แล้วจากรอบก่อน หรือใช้ยาที่สัมพันธ์กับมื้ออาหาร หากไม่แน่ใจควรถามหน่วยรักษาก่อนวันทำ

เตรียมกระเพาะปัสสาวะตามคำแนะนำ

บางแห่งขอให้มีกระเพาะปัสสาวะค่อนข้างเต็ม เพื่อช่วยให้อัลตราซาวนด์ทางหน้าท้องมองเห็นแนวมดลูกและสายได้ชัดขึ้น แต่ไม่ใช่ทุกคนต้องเตรียมแบบเดียวกัน หน่วยรักษาจะบอกว่าควรดื่มน้ำหรือเข้าห้องน้ำเมื่อใด

หากปวดปัสสาวะมากจนทนไม่ได้ ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ ไม่จำเป็นต้องฝืนจนเจ็บ เพราะอาจปรับปริมาณปัสสาวะให้เหมาะกับการตรวจได้

สิ่งที่ควรนำไป

• บัตรประจำตัวและเอกสารนัดหมาย
• รายการยาประจำ ยาฮอร์โมน สมุนไพร และอาหารเสริม
• ผลตรวจหรือเอกสารจากสถานพยาบาลอื่น หากทีมรักษาขอ
• เอกสารยินยอมที่เกี่ยวกับตัวอ่อนตามที่หน่วยรักษาแจ้ง
• ผ้าอนามัยแบบแผ่น เผื่อมีมูกหรือเลือดออกเล็กน้อย
• ผู้ติดตาม หากได้รับยาที่ทำให้ง่วงหรือหน่วยรักษากำหนดให้มีผู้พากลับ

ก่อนวันทำ ควรตรวจสอบจำนวนตัวอ่อนที่วางแผนใส่ เหตุผลที่เลือกจำนวนดังกล่าว และแผนสำหรับตัวอ่อนที่เหลือ การเลือกจำนวนตัวอ่อนต้องชั่งระหว่างโอกาสตั้งครรภ์กับความเสี่ยงของการตั้งครรภ์หลายทารก (NHS)

ขั้นตอนการผ่าตัด

ขั้นตอนจริงอาจต่างกันเล็กน้อยตามลักษณะปากมดลูก ตำแหน่งมดลูก และแนวทางของหน่วยรักษา โดยทั่วไปเป็นดังนี้

• ยืนยันตัวบุคคลและแผนการรักษา

ทีมรักษาตรวจสอบข้อมูลของผู้รับตัวอ่อน จำนวนตัวอ่อน และรายละเอียดที่เกี่ยวข้องก่อนเริ่มขั้นตอน คุณอาจถูกถามชื่อ วันเกิด และข้อมูลซ้ำมากกว่าหนึ่งครั้งเพื่อความถูกต้อง

• เปลี่ยนเสื้อผ้าและจัดท่า

คุณนอนบนเตียงตรวจในท่าคล้ายการตรวจภายใน ขาจะวางบนที่รอง แพทย์และเจ้าหน้าที่จะช่วยจัดท่าให้เห็นปากมดลูกและลดความเกร็ง

• ใส่เครื่องมือเพื่อเห็นปากมดลูก

แพทย์ใส่เครื่องมือถ่างช่องคลอดอย่างช้าๆ จากนั้นทำความสะอาดบริเวณปากมดลูกตามความเหมาะสม คุณอาจรู้สึกตึงหรือกดคล้ายตอนตรวจภายใน

• เตรียมสายใส่ตัวอ่อน

นักวิทยาศาสตร์เพาะเลี้ยงตัวอ่อนเตรียมตัวอ่อนในสายขนาดเล็กตามระบบตรวจสอบของห้องปฏิบัติการ ทีมรักษาจะยืนยันรายละเอียดก่อนส่งสายให้แพทย์

• นำสายผ่านปากมดลูกเข้าสู่โพรงมดลูก

แพทย์ค่อยๆ สอดสายผ่านปากมดลูก บางกรณีใช้อัลตราซาวนด์ช่วยดูทิศทางและตำแหน่งปลายสาย โดยเฉพาะเมื่อมดลูกเอียงหรือแนวปากมดลูกไม่ตรง

• ปล่อยตัวอ่อนในตำแหน่งที่วางแผนไว้

เมื่อสายอยู่ในตำแหน่งเหมาะสม ตัวอ่อนจะถูกปล่อยเข้าสู่โพรงมดลูก การปฏิสนธิเกิดขึ้นก่อนหน้านี้ในห้องปฏิบัติการแล้ว หน้าที่ของขั้นตอนนี้คือการนำตัวอ่อนกลับเข้าสู่มดลูก (Cleveland Clinic)

• นำสายออกและตรวจสอบ

หลังถอนสาย นักวิทยาศาสตร์อาจตรวจสายเพื่อยืนยันว่าไม่มีตัวอ่อนค้างอยู่ หากพบว่าต้องดำเนินการเพิ่มเติม ทีมรักษาจะจัดการตามระบบของหน่วยนั้น

• พักสังเกตอาการช่วงสั้นๆ

คุณอาจได้นอนพักก่อนลุกเปลี่ยนเสื้อผ้า ระยะพักขึ้นกับนโยบายของสถานพยาบาลและอาการหลังทำ การลุกเดินหรือเข้าห้องน้ำไม่ได้หมายความว่าตัวอ่อนจะหลุดออกมา เพราะตัวอ่อนถูกนำเข้าไปในโพรงมดลูก ไม่ได้วางอยู่ในช่องคลอด

ระหว่างทำอาจรู้สึกแน่นจากกระเพาะปัสสาวะ ปวดเกร็งเล็กน้อย หรือไม่สบายจากเครื่องมือถ่างช่องคลอด หากเจ็บมากควรบอกแพทย์ทันที บางคนมีปากมดลูกแคบ แนวปากมดลูกคด หรือมีประวัติผ่าตัดบริเวณปากมดลูก ทำให้ขั้นตอนใช้เวลาหรือใช้เครื่องมือช่วยมากขึ้น

ใช้เวลานานแค่ไหน

ตัวขั้นตอนการใส่ตัวอ่อนมักใช้เวลาไม่นาน แต่เวลาที่อยู่ในหน่วยรักษาจะยาวกว่านั้น เพราะมีการลงทะเบียน ตรวจสอบข้อมูล เตรียมตัวอ่อน เตรียมกระเพาะปัสสาวะ ทำหัตถการ และสังเกตอาการหลังทำ ระยะเวลาจริงขึ้นกับความพร้อมของห้องปฏิบัติการ ลักษณะปากมดลูก ตำแหน่งมดลูก และระบบของแต่ละสถานพยาบาล

โดยทั่วไปไม่ต้องดมยาสลบ เพราะสายมีขนาดเล็กและผ่านทางปากมดลูก ไม่มีแผลหน้าท้อง ผู้ที่กังวลมาก มีภาวะช่องคลอดเกร็ง เจ็บจากการตรวจภายใน หรือคาดว่าจะสอดสายยาก ควรแจ้งแพทย์ล่วงหน้าเพื่อวางแผนลดความไม่สบายอย่างเหมาะสม

ส่วนใหญ่มักกลับบ้านได้ในวันเดียว หากไม่มีอาการผิดปกติและไม่ได้รับยาที่ทำให้ง่วง ผู้ที่ได้รับยาระงับความรู้สึกหรือยาคลายกังวลอาจต้องมีผู้พากลับ และไม่ควรขับรถจนกว่าฤทธิ์ยาจะหมดตามคำแนะนำของทีมรักษา

อย่าสับสนระหว่างระยะเวลาของการใส่ตัวอ่อนกับระยะเวลาของการทำเด็กหลอดแก้วทั้งรอบ กระบวนการทั้งหมดมีหลายขั้น ตั้งแต่การเตรียมรอบเดือน กระตุ้นรังไข่ เก็บไข่ ปฏิสนธิ เพาะเลี้ยงตัวอ่อน จนถึงตรวจการตั้งครรภ์ จึงใช้เวลานานกว่าตัวหัตถการมาก (Cleveland Clinic)

พักฟื้นนานแค่ไหน

การพักฟื้นหลังใส่ตัวอ่อนมักสั้น เพราะไม่มีแผลผ่าตัดและโดยทั่วไปไม่ใช้ยาสลบ หลายคนกลับไปทำกิจวัตรเบาๆ ได้หลังออกจากหน่วยรักษา แต่ควรยึดข้อแนะนำเฉพาะของแพทย์ โดยเฉพาะหากเพิ่งผ่านการกระตุ้นรังไข่หรือเก็บไข่

ช่วงแรกหลังทำ

อาจมีอาการต่อไปนี้ได้

• ปวดหน่วงหรือเกร็งเล็กน้อย
• แน่นท้องหรือท้องอืด
• มีมูกจากช่องคลอด
• มีเลือดเปื้อนเล็กน้อยหลังเครื่องมือสัมผัสปากมดลูก
• คัดเต้านม อ่อนเพลีย หรืออารมณ์เปลี่ยนจากฮอร์โมน

อาการเหล่านี้ไม่สามารถใช้ยืนยันว่าตัวอ่อนฝังตัวหรือไม่ เพราะอาจเกิดจากยา กระบวนการรักษา หรือการระคายเคืองจากหัตถการ การไม่มีอาการก็ไม่ได้แปลว่าการรักษาไม่สำเร็จ

การทำงานและกิจกรรม

งานนั่งโต๊ะหรืองานเบามักกลับไปทำได้เร็ว หากคุณรู้สึกสบายดี งานที่ต้องยกของหนัก ออกแรงมาก อยู่ในความร้อนสูง หรือเสี่ยงกระแทกท้องควรถามแพทย์ว่าต้องปรับนานเพียงใด โดยเฉพาะเมื่อรังไข่ยังโตจากการกระตุ้น

ไม่จำเป็นต้องนอนนิ่งตลอดวัน เว้นแต่ทีมรักษาให้คำแนะนำเป็นกรณีพิเศษ การเดินเบาๆ เข้าห้องน้ำ ไอ จาม หรือขึ้นบันไดตามปกติไม่ได้ทำให้ตัวอ่อนตกออกจากมดลูก อย่างไรก็ตาม ควรหลีกเลี่ยงกิจกรรมที่ทำให้ปวด เหนื่อยมาก หรือเสี่ยงบาดเจ็บ

การมีเพศสัมพันธ์และการออกกำลังกาย

คำแนะนำเรื่องเพศสัมพันธ์และการออกกำลังกายแตกต่างกันตามแผนรักษา สภาพรังไข่ และอาการของแต่ละคน หากเพิ่งเก็บไข่ รังไข่อาจยังโตและไวต่อการกระทบ แพทย์อาจให้หลีกเลี่ยงกิจกรรมบางอย่างชั่วคราว ควรถามข้อจำกัดให้ชัดก่อนกลับบ้าน แทนการกำหนดระยะเวลาเอง

การใช้ยาและการตรวจผล

ใช้ยาฮอร์โมนหรือยาประคองการตั้งครรภ์ต่อเนื่องตามแผน แม้มีเลือดเปื้อนหรือยังไม่มีอาการ อย่าหยุดยาเพราะคิดว่าประจำเดือนมา เว้นแต่ทีมรักษายืนยันให้หยุด

ตรวจการตั้งครรภ์ในวันที่หน่วยรักษานัด การตรวจเร็วเกินไปอาจทำให้แปลผลผิด โดยเฉพาะหากรอบนั้นมีการใช้ฮอร์โมนบางชนิดก่อนเก็บไข่ ผลตรวจตามนัดและการติดตามหลังจากนั้นจะช่วยประเมินว่ามีการตั้งครรภ์หรือไม่ และอยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมหรือไม่

ความเสี่ยงและภาวะแทรกซ้อน

ตัวหัตถการมีการรบกวนร่างกายน้อย แต่ไม่ใช่ว่าไม่มีความเสี่ยง ควรแยกความเสี่ยงของ “การสอดสายใส่ตัวอ่อน” ออกจากความเสี่ยงของ “การทำเด็กหลอดแก้วทั้งกระบวนการ”

ปวดเกร็ง เลือดออก หรือระคายเคือง

เครื่องมือถ่างช่องคลอดและสายอาจทำให้ปวดเกร็ง มีมูก หรือเลือดเปื้อนเล็กน้อยได้ เลือดที่เห็นทันทีหลังทำอาจมาจากปากมดลูก ไม่ได้บอกว่าตัวอ่อนไม่ฝังตัว แต่หากเลือดออกมากขึ้น ปวดมาก หรือรู้สึกหน้ามืด ควรติดต่อหน่วยรักษา

การติดเชื้อ

การติดเชื้อหลังการสอดสายพบได้ไม่บ่อยในทางปฏิบัติ แต่ควรระวังหากมีไข้ หนาวสั่น ปวดท้องมากขึ้น หรือตกขาวมีกลิ่นผิดปกติ ความเสี่ยงติดเชื้อที่กล่าวถึงในการรักษาเด็กหลอดแก้วจำนวนหนึ่งสัมพันธ์กับขั้นตอนเก็บไข่ ซึ่งใช้เข็มผ่านช่องคลอด มากกว่าการใส่ตัวอ่อนเอง (NHS)

ใส่สายยากหรือเกิดการระคายเคืองที่ปากมดลูก

ผู้ที่มีปากมดลูกแคบ มีพังผืด มดลูกเอียงมาก หรือเคยผ่าตัดปากมดลูกอาจใส่สายได้ยากขึ้น แพทย์อาจต้องปรับเครื่องมือ ใช้อัลตราซาวนด์ช่วย หรือเปลี่ยนแผนตามสถานการณ์ การใส่สายยากไม่ได้แปลว่าจะไม่มีโอกาสตั้งครรภ์ แต่ควรถามแพทย์ว่าพบอะไรและมีผลต่อแผนครั้งต่อไปหรือไม่

การตั้งครรภ์หลายทารก

ความเสี่ยงนี้สัมพันธ์กับจำนวนตัวอ่อนที่ใส่ หากตัวอ่อนมากกว่าหนึ่งตัวฝังตัว อาจเกิดครรภ์แฝดหรือครรภ์หลายทารก ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการคลอดก่อนกำหนดและภาวะแทรกซ้อนระหว่างตั้งครรภ์ จำนวนตัวอ่อนที่เหมาะสมจึงต้องพิจารณาเป็นรายบุคคล ไม่ควรตัดสินจากความต้องการเพิ่มโอกาสในรอบเดียวเพียงอย่างเดียว

การตั้งครรภ์นอกมดลูก

แม้ตัวอ่อนถูกนำเข้าสู่โพรงมดลูก การตั้งครรภ์นอกมดลูกยังอาจเกิดขึ้นได้ จึงต้องติดตามผลเลือดและอัลตราซาวนด์ตามนัด หากตรวจพบการตั้งครรภ์แล้วมีปวดท้องข้างเดียว เลือดออก หน้ามืด หรือปวดไหล่ ต้องได้รับการประเมินเร่งด่วน

ภาวะรังไข่ถูกกระตุ้นมากเกินไป

ภาวะนี้เกิดจากการตอบสนองต่อยากระตุ้นรังไข่ ไม่ได้เกิดจากสายใส่ตัวอ่อนโดยตรง อาการอาจเริ่มหลังเก็บไข่หรือหลังใส่ตัวอ่อน และบางคนอาการมากขึ้นใกล้วันตรวจการตั้งครรภ์

อาการที่ควรระวัง ได้แก่ ท้องบวมมากขึ้น ปวดท้อง คลื่นไส้อาเจียน ปัสสาวะน้อยหรือสีเข้ม หายใจไม่สะดวก และน้ำหนักเพิ่มเร็วจากการคั่งของสารน้ำ ภาวะส่วนใหญ่อาจไม่รุนแรง แต่รายที่อาการมากต้องติดตามหรือรักษาในโรงพยาบาล

การแท้งและภาวะแทรกซ้อนของการตั้งครรภ์

การตั้งครรภ์หลังใส่ตัวอ่อนยังมีโอกาสแท้งเช่นเดียวกับการตั้งครรภ์อื่น ความเสี่ยงส่วนบุคคลสัมพันธ์กับอายุ พันธุกรรมของตัวอ่อน สุขภาพของมดลูก โรคประจำตัว และปัจจัยอื่น การตรวจพบถุงการตั้งครรภ์หรือหัวใจทารกเป็นขั้นหนึ่งของการติดตาม ไม่ใช่การรับประกันว่าจะไม่มีภาวะแทรกซ้อนภายหลัง

งานทบทวนบางส่วนรายงานว่าการตั้งครรภ์จากเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์สัมพันธ์กับความเสี่ยงบางอย่าง เช่น ครรภ์เป็นพิษ เบาหวานขณะตั้งครรภ์ รกเกาะต่ำ และการคลอดก่อนกำหนด แต่ความเสี่ยงไม่ได้มาจากหัตถการใส่ตัวอ่อนเพียงอย่างเดียว อายุ ภาวะมีบุตรยากเดิม โรคประจำตัว และการตั้งครรภ์แฝดล้วนมีส่วนเกี่ยวข้อง

สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์ทันที

ติดต่อหน่วยรักษาหรือไปโรงพยาบาลทันที หากมีอาการต่อไปนี้

เลือดเปื้อนเล็กน้อยหรือปวดหน่วงไม่มากอาจเกิดหลังทำได้ แต่คุณไม่จำเป็นต้องรอให้อาการ “รุนแรงพอ” หากรู้สึกว่าอาการเปลี่ยนเร็วหรือผิดจากที่ทีมรักษาอธิบายไว้ ให้ติดต่อหน่วยรักษาและแจ้งวันที่เก็บไข่ วันที่ใส่ตัวอ่อน ยาที่ใช้ และผลตรวจการตั้งครรภ์ล่าสุด

ทางเลือกอื่น

การใส่ตัวอ่อนไม่ใช่คำตอบแรกสำหรับภาวะมีบุตรยากทุกคน ทางเลือกขึ้นกับสาเหตุ อายุ ระยะเวลาที่พยายามตั้งครรภ์ ผลตรวจของทั้งสองฝ่าย และแผนการมีบุตร

รอติดตามและพยายามตั้งครรภ์ตามธรรมชาติ

ผู้ที่ยังมีโอกาสตั้งครรภ์เองและไม่มีข้อบ่งชี้เร่งด่วนอาจเริ่มจากการกำหนดช่วงไข่ตก ปรับพฤติกรรมสุขภาพ และติดตามตามระยะเวลาที่แพทย์เห็นว่าเหมาะ วิธีนี้ไม่เหมาะกับทุกคน เช่น ผู้ที่ท่อนำไข่อุดตันทั้งสองข้างหรือมีปัจจัยที่ทำให้โอกาสตามธรรมชาติต่ำมาก

รักษาสาเหตุที่แก้ไขได้

บางรายอาจได้ประโยชน์จากการรักษาความผิดปกติของการตกไข่ ปรับโรคไทรอยด์หรือโรคประจำตัว รักษาความผิดปกติในโพรงมดลูก หรือดูแลปัจจัยด้านอสุจิ การรักษาสาเหตุไม่ได้หมายความว่าจะหลีกเลี่ยงการทำเด็กหลอดแก้วได้เสมอ แต่ช่วยให้เลือกวิธีเหมาะกับปัญหาจริง

ฉีดเชื้อเข้าสู่โพรงมดลูก

วิธีนี้นำอสุจิที่ผ่านการเตรียมเข้าสู่โพรงมดลูกในช่วงไข่ตก การปฏิสนธิยังเกิดในร่างกาย ต่างจากการทำเด็กหลอดแก้วที่ปฏิสนธินอกร่างกายก่อนนำตัวอ่อนกลับเข้าสู่มดลูก (Cleveland Clinic) วิธีฉีดเชื้อมีขั้นตอนน้อยกว่า แต่ไม่เหมาะเมื่อท่อนำไข่ใช้งานไม่ได้หรือมีปัจจัยบางอย่างที่ทำให้โอกาสปฏิสนธิต่ำมาก

เลื่อนการใส่และแช่แข็งตัวอ่อน

หากเยื่อบุโพรงมดลูกหรือสุขภาพของผู้รับยังไม่พร้อม แพทย์อาจแนะนำให้แช่แข็งตัวอ่อนและใส่ในรอบถัดไป แนวทางนี้อาจใช้เมื่อเสี่ยงต่อภาวะรังไข่ถูกกระตุ้นมากเกินไป เพราะรอบใส่ตัวอ่อนแช่แข็งไม่จำเป็นต้องกระตุ้นรังไข่แบบเดียวกับรอบเก็บไข่

เปลี่ยนแผนการเตรียมเยื่อบุโพรงมดลูก

การใส่ตัวอ่อนแช่แข็งอาจเตรียมรอบด้วยการติดตามวงจรธรรมชาติหรือใช้ฮอร์โมนตามข้อบ่งชี้ วิธีที่เหมาะขึ้นกับการตกไข่ ความสม่ำเสมอของประจำเดือน โรคประจำตัว และประวัติรอบก่อน แพทย์จะอธิบายข้อดี ข้อจำกัด และภาระการมาตรวจของแต่ละแบบ

ยังไม่รักษาต่อในขณะนี้

การหยุดพักหรือยังไม่ทำรอบถัดไปเป็นทางเลือกที่ยอมรับได้ การรักษาภาวะมีบุตรยากอาจกระทบทั้งร่างกาย อารมณ์ เวลา และชีวิตคู่ คุณสามารถขอเวลาเพื่อทบทวนข้อมูล ขอความเห็นเพิ่มเติม หรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตก่อนตัดสินใจ โดยไม่ควรถูกกดดันให้ใส่ตัวอ่อนทันทีหากยังไม่เข้าใจแผนและความเสี่ยง

ก่อนเริ่มรักษา สถานพยาบาลต้องตรวจสอบคุณสมบัติและเอกสารตามกฎหมายเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ของไทยที่ใช้ในขณะนั้น เช่น หลักฐานการสมรสและหนังสือยินยอม รวมถึงเงื่อนไขกรณีใช้ไข่หรืออสุจิบริจาค โปรดสอบถามหน่วยรักษาโดยตรงก่อนเริ่มรอบ

สิทธิการรักษา

สิทธิครอบคลุมการตรวจหรือการรักษาภาวะมีบุตรยากแตกต่างกันตามสาเหตุ ข้อบ่งชี้ หน่วยบริการ เงื่อนไขของสิทธิ และรายการที่อนุมัติในช่วงเวลานั้น ควรตรวจสอบแยกเป็นส่วนๆ ได้แก่ ค่าประเมิน ค่ายา การเก็บไข่ ห้องปฏิบัติการ การแช่แข็งตัวอ่อน การเก็บรักษา และการใส่ตัวอ่อน เพราะอาจไม่ได้อยู่ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน

ประกันสังคม

สอบถามโรงพยาบาลตามสิทธิว่า การประเมินภาวะมีบุตรยากและการรักษาที่แพทย์วินิจฉัยว่าจำเป็นครอบคลุมถึงขั้นตอนใด ต้องมีใบส่งตัวหรือไม่ และต้องเริ่มจากคลินิกใดของโรงพยาบาล อย่าอาศัยข้อมูลจากรอบการรักษาของผู้อื่น เพราะข้อบ่งชี้และสิทธิอาจต่างกัน

บัตรทอง

เริ่มสอบถามที่หน่วยบริการประจำหรือสายด่วนของระบบสิทธิ โดยระบุว่าต้องการตรวจภาวะมีบุตรยากและแพทย์เสนอการรักษาแบบใด ถามเรื่องเส้นทางส่งต่อ เกณฑ์ทางการแพทย์ เอกสาร และสถานพยาบาลที่ให้บริการ ขั้นตอนห้องปฏิบัติการหรือการเก็บรักษาตัวอ่อนอาจมีเงื่อนไขเฉพาะ จึงควรขอคำยืนยันก่อนเริ่มรอบ

ประกันสุขภาพเอกชน

กรมธรรม์จำนวนหนึ่งแยกการรักษาภาวะมีบุตรยากออกจากความคุ้มครองการตั้งครรภ์ทั่วไป ก่อนเริ่มควรขอให้บริษัทประกันยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษรว่า ครอบคลุมการตรวจ ยา หัตถการ ห้องปฏิบัติการ ภาวะแทรกซ้อน และการดูแลเมื่อตั้งครรภ์หรือไม่ รวมถึงต้องขออนุมัติล่วงหน้าหรือใช้สถานพยาบาลในเครือข่ายหรือไม่

คำถามที่ควรถามหน่วยรักษาเรื่องสิทธิ

• สิทธิครอบคลุมเฉพาะการตรวจ หรือรวมการรักษาด้วย
• ต้องมีใบส่งตัวหรือการอนุมัติล่วงหน้าหรือไม่
• ยาฮอร์โมนและการติดตามอัลตราซาวนด์อยู่ในสิทธิหรือไม่
• ห้องปฏิบัติการและการแช่แข็งตัวอ่อนอยู่ภายใต้เงื่อนไขใด
• หากต้องเลื่อนรอบหรือยกเลิกการใส่ตัวอ่อน ต้องดำเนินเอกสารใหม่หรือไม่
• หากเกิดภาวะแทรกซ้อน จะใช้สิทธิใดและต้องไปที่ใด
• การฝากครรภ์หลังตรวจพบการตั้งครรภ์ต้องส่งต่ออย่างไร

จ่ายเอง ส่วนร่วมจ่าย หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน

หากต้องจ่ายค่ารักษาเองทั้งหมด หรือจ่ายบางส่วน เช่น ส่วนร่วมจ่าย (Co-payment) ตามเงื่อนไขกรมธรรม์ หรือส่วนที่เกินวงเงินประกัน ควรขอใบประเมินค่าใช้จ่ายจากโรงพยาบาลก่อนตัดสินใจ และถามให้ชัดว่ารวมค่าแพทย์ ค่าห้อง ค่าอุปกรณ์ และการตรวจติดตามหลังผ่าตัดหรือไม่ ทางเลือกหนึ่งสำหรับการชำระคือการผ่อน เช่น บริการผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิตนานสูงสุด 10 เดือนของ HDcare

คำถามที่พบบ่อย

ใส่ตัวอ่อนเจ็บไหม

ส่วนใหญ่อาจรู้สึกตึงหรือปวดเกร็งเล็กน้อยคล้ายการตรวจภายใน มากกว่าความเจ็บจากการผ่าตัด คุณอาจไม่สบายจากเครื่องมือถ่างช่องคลอดหรือกระเพาะปัสสาวะที่ค่อนข้างเต็ม หากเจ็บมากควรบอกแพทย์ทันทีเพื่อปรับท่าหรือประเมินสาเหตุ

ต้องดมยาสลบหรือไม่

โดยทั่วไปไม่ต้องดมยาสลบ เพราะแพทย์ใช้สายขนาดเล็กผ่านปากมดลูกและไม่มีแผลหน้าท้อง ผู้ที่มีภาวะช่องคลอดเกร็ง กังวลมาก หรือคาดว่าใส่สายยากควรแจ้งล่วงหน้า แพทย์จะพิจารณาวิธีช่วยเป็นรายบุคคล

หลังใส่ตัวอ่อนต้องนอนนิ่งไหม

โดยทั่วไปไม่ต้องนอนนิ่งตลอดวัน และการลุกเดินหรือเข้าห้องน้ำไม่ได้ทำให้ตัวอ่อนตกออกมา คุณอาจพักช่วงสั้นๆ ตามระบบของหน่วยรักษา จากนั้นทำกิจวัตรเบาๆ ได้หากไม่มีอาการผิดปกติ

ตัวอ่อนจะหลุดออกมาตอนเข้าห้องน้ำหรือไม่

ตัวอ่อนไม่ได้หลุดออกมากับปัสสาวะ เพราะระบบทางเดินปัสสาวะและโพรงมดลูกเป็นคนละทาง ตัวอ่อนถูกปล่อยเข้าโพรงมดลูกผ่านปากมดลูก ส่วนปัสสาวะออกจากกระเพาะปัสสาวะผ่านท่อปัสสาวะ

หลังทำมีเลือดออกแปลว่าไม่สำเร็จหรือไม่

เลือดเปื้อนเล็กน้อยไม่ได้แปลว่าการรักษาไม่สำเร็จเสมอไป เพราะอาจมาจากการสัมผัสปากมดลูกหรือผลของฮอร์โมน หากเลือดออกมาก ปวดท้องรุนแรง หน้ามืด หรือมีลิ่มเลือด ควรไปโรงพยาบาล

ไม่มีอาการเลยแปลว่าตัวอ่อนไม่ฝังตัวหรือไม่

การไม่มีอาการไม่ได้บอกว่าตัวอ่อนไม่ฝังตัว และการมีอาการก็ไม่ยืนยันการตั้งครรภ์ อาการคัดเต้านม หน่วงท้อง อ่อนเพลีย หรือคลื่นไส้อาจเกิดจากยาฮอร์โมน ควรใช้ผลตรวจตามวันนัดเป็นหลัก

ตรวจการตั้งครรภ์เองได้เมื่อใด

ควรตรวจตามวันที่หน่วยรักษากำหนด เพราะการตรวจเร็วเกินไปอาจให้ผลที่ทำให้เข้าใจผิด แผนตรวจขึ้นกับวันพัฒนาการของตัวอ่อน ยาที่ใช้ และชนิดของการตรวจ หากเผลอตรวจเองก่อนกำหนด อย่าปรับหรือหยุดยาจนกว่าทีมรักษาจะแปลผลให้

ต้องใช้ยาต่อแม้มีเลือดเปื้อนหรือไม่

โดยทั่วไปควรใช้ยาตามแผนต่อไปจนกว่าทีมรักษาจะสั่งเปลี่ยน เพราะเลือดเปื้อนไม่เพียงพอที่จะสรุปผลการรักษา หากลืมยา อาเจียนหลังใช้ยา หรือใช้ผิดวิธี ให้ติดต่อหน่วยรักษาแทนการเพิ่มขนาดยาเอง

ใส่ตัวอ่อนกี่ตัวจึงเหมาะ

จำนวนที่เหมาะต้องพิจารณาเป็นรายบุคคลจากอายุ คุณภาพตัวอ่อน ประวัติการรักษา และความเสี่ยงครรภ์แฝด การใส่หลายตัวเพิ่มโอกาสเกิดการตั้งครรภ์หลายทารก ซึ่งสัมพันธ์กับความเสี่ยงต่อผู้ตั้งครรภ์และการคลอดก่อนกำหนด (NHS)

หลังใส่ตัวอ่อนเดินทางได้ไหม

การเดินทางระยะใกล้มักทำได้หากไม่มีอาการและไม่ได้รับยาที่ทำให้ง่วง แต่หากต้องเดินทางไกล ควรถามทีมรักษาเรื่องการเข้าถึงโรงพยาบาล การพกยา และสัญญาณฉุกเฉิน ผู้ที่เพิ่งเก็บไข่หรือเสี่ยงรังไข่ถูกกระตุ้นมากเกินไปอาจต้องติดตามใกล้ชิดกว่าปกติ

ออกกำลังกายได้หรือไม่

กิจกรรมเบาๆ มักทำได้หากไม่ปวดหรือเหนื่อยมาก แต่ควรหลีกเลี่ยงการออกแรงหนักตามคำแนะนำเฉพาะราย โดยเฉพาะเมื่อรังไข่ยังโตหลังการกระตุ้น หากมีท้องบวม ปวดท้อง หรือหายใจไม่สะดวก ให้หยุดกิจกรรมและติดต่อแพทย์

มีเพศสัมพันธ์หลังใส่ตัวอ่อนได้ไหม

คำแนะนำแตกต่างกันตามสภาพรังไข่ อาการ และแผนการรักษา จึงควรถามทีมรักษาก่อนกลับบ้าน หากมีเลือดออก ปวดท้อง รังไข่โต หรือแพทย์กังวลเรื่องภาวะแทรกซ้อน อาจต้องหลีกเลี่ยงชั่วคราวตามคำแนะนำเฉพาะราย

ถ้าใส่ตัวอ่อนครั้งนี้ไม่สำเร็จ ทำซ้ำได้ไหม

อาจทำรอบถัดไปได้หากยังมีตัวอ่อนและแพทย์ประเมินว่าสุขภาพพร้อม แต่ควรทบทวนผลของรอบเดิมก่อน แพทย์อาจพิจารณาคุณภาพตัวอ่อน การเตรียมเยื่อบุ ความยากของการสอดสาย โรคในโพรงมดลูก และปัจจัยสุขภาพอื่น โดยไม่จำเป็นต้องตรวจหรือรักษาเพิ่มเติมทุกอย่างในทุกคน

การใส่ตัวอ่อนรับประกันการตั้งครรภ์หรือไม่

การใส่ตัวอ่อนไม่สามารถรับประกันการตั้งครรภ์ เพราะตัวอ่อนยังต้องฝังตัวและพัฒนาต่อ ผลขึ้นกับตัวอ่อน เยื่อบุโพรงมดลูก อายุ สาเหตุของภาวะมีบุตรยาก และสุขภาพโดยรวม ควรถามแพทย์ถึงโอกาสเฉพาะรายโดยอ้างอิงข้อมูลของคุณ ไม่ใช่ตัวเลขทั่วไปเพียงอย่างเดียว

เมื่อผลตรวจเป็นบวก ต้องทำอะไรต่อ

เมื่อผลเป็นบวก ให้ใช้ยาตามแผนและมาตรวจเลือดหรืออัลตราซาวนด์ตามนัด การติดตามมีเป้าหมายเพื่อดูแนวโน้มการตั้งครรภ์ ตำแหน่งถุงการตั้งครรภ์ และพัฒนาการระยะแรก หากมีปวดท้องข้างเดียว เลือดออกมาก หน้ามืด หรือปวดไหล่ ไม่ควรรอถึงวันนัด.

ข้อมูลอ้างอิง

• Cleveland Clinic: IVF (In Vitro Fertilization): Procedure & How It Works — เกี่ยวกับ Embryo transfer — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• NHS: IVF treatment - Risks of IVF — เกี่ยวกับ Embryo transfer — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)
• PubMed Central (U.S. National Library of Medicine): Complications in pregnancies after in vitro fertilization and embryo… — เกี่ยวกับ Embryo transfer — บทความสุขภาพต่างประเทศ (สืบค้น 2026-09-24)

ข้อมูลเพื่อการอ้างอิงเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนคำวินิจฉัยหรือคำแนะนำจากแพทย์ได้

หากมีอาการผิดปกติหลังผ่าตัด ควรติดต่อแพทย์หรือโรงพยาบาลทันที